Skip to main content

Full text of "Historiae patriae monumenta edita iussu regis Caroli Alberti. Edicta regum Langobardorum"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 



Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at http://books.qooqle. com/ 




v. .v-r * * Vv 



'rwirvL-. *L>- 3*J 



y./ jt 



3FV 




1 



/ 




Digitized by 



Google 



I 2ff 



Digitized by Gaogle 



Digitized by 



Google 



HISTORIAE PATRIAE 



MONVMENTA 



EDICTA REGVM LANGOBARDORVM 




Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



HISTORIAE PATRIAE 



MONVMEINTA 



EDITA IVSSV 



REGIS CAROLI ALBERTI _ 



EDICTA REGVH LANGOBARDORVH. 



AVGVSTAE TAVRINORVM 

EX OFFICINA REGIA 

AS. M. DCCC. LV. 




Digitized by 



Google 



r 

! - 



h'w\n- w r /u it*i?j> 



Digitized by 



Google 



EDICTA 



REGVM LANGOBARDORVM 



EDITA AD FIDEM OPTIMORVM CODICVM 



OPERA ET STVDIO 



CAROLI BAVDI A VESME 

EX CVBATORIBVS 
HISTORIAE PATRIAE STVDIIS PROMOVENDIS 



AVGVSTAE TAVRINORVM 

EX OFFICINA REGIA 



Afi. M. DCCC. LV. 



Google 



Digitized by 



Google 



REGI VICTORIO EMMANVELI II 



REGIS CAROLI ALBERTI FILIO 



FORTISSIMAE INTER BARBAROS GENTIS 



VETERVM LEGVM EXEMPLAR 



AD PROPRIAM SINCERAM ET TANTVM SVI SIMILEM 



LECTIONEM REDACTVM 



CVRATORES HISTORIAE PATRIAE STVDIIS PROMOVENDIS 



i . • 

I 

Digitized by 




Google 



♦ 



> 1 - 



/ , . -l : ;'r. 



Digitized by 



Google 



REGIA DEPVTAZIONE 

SOVRA GLI StVDI 

BI STORIA PATRIA 



Presidente. 



SCLOPiS 01 SAL£RAN0 ? S. E. U Conte Fedbrigo, Sewttore det Regno, Primo Preskteflte, membro 
della R. Accademia delle Scienze di Torino, Commendatore, •, Cav. e ConsigKere delTordine 
civile di Savoia , *> , Cav. della L. d'0. di F. e di S. G. di Toscana. 



CIBRARIO Nobile Luigi , Senatore del Regno, Hinistro Segretario di Stato per rinstriizione pubblica, 
Primo Segretario di S. M. pel Gran Magistero delP ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , membro 
della R. Accademia delle Scienze di Torino, Cavaliere di Gran Croce , decorato del Gran 
Cordone, •, Gav. dell'ordine civile di Savoia, G. Ufif. della L. 0. di F. CCC» GCC« 

GAZZERA Abate Cav. Costanzo, Prefetto della biblioteca della R. UniversKa di Torino, Consigliere 
ordinario deHa medesima R. Universita, membro deUa R. Accad." delle Scienze di Torino, •, 



BAUDl DI VESME Cav. Carlo, Senatore del Regno, Consigliere ordinario nella R. Universita di Torino, 

membro della R. Accademia delle Seienze di Tonno, 4. 
FERRERO-PONZIGLIONE DI BORGO D'ALE Conte e Cavaliere Vwcenzo , 



MANNO S. E. Barone Gidseppe, Presidente dei Senato dei Regno, Primo Presidente del Magistrato 

d'Appello di Piemonte, membro della R. Accademia delk Scienze di Torino, Cav. di Gran 

Croce, decorato del Gran Cordone, •, Cav. e Consigliere onorario deH'ordine civile di Savoia, 4>. 
SAULI D'IGLIANO Conte Lodovico, Senatore del Regno, Consi^iere di Legazione, Commissario 

Generale de' Coafini, membro della R. Accadenria delle Scienze di Tormo, Commendatore, ♦, 

Cav. e Consigliere delPordine civile di Savoia, 4>. 
PEYRON Teologo Cav. Ahedeo , Professore emerito di lingue orientali, membro della R. Accademia 

delle Scienze di Torino, •, Cav. e Consigliere deH'©rdine civfle di Savoia, Cav. della L. 0. di F. 
PROVANA DEL SABBIONE Cav. Luigi, Senatore del Regno, membro del Consiglio Superiore di 

pubbtiea instnnione, membro ddla R. Accademia delle Scieaze di Torino, •, Cav. delPordine 

di S. Giovanni di Gerusalemme. 
PROMIS Cav. Dohenico, Bibliotecario di S. M., membro della R. Accademia delle Scienze di Torino, •» 
MALASPINA - dei Marchesi - Abate Fabrizio, Commendatore , ♦. 
BAUDI DI VESME Cav. Carlo, predetto. 

RICOTTI Cav. Ercole, Capitano nel Genio Militare, Professore di storia moderna nella R. UnU 
versita di Torino, membro della R. Accademia delie Scienze di Torino, 4>, •. 



Vice Presidenti. 



Segretarii. 



Membri residenti in Torino. 





PROMIS Cav. Carlo, Regja/Ajch&Iogo , Professore (T archil^tt^ra civile nella Regia Universita di 

Torino, membro della R. Accademia delle Scienze di Torino, *. 
NOMIS DI COSSILLA Conte e Presidente D. Ldigi, Commendatore , *. 

VALLAURI Cav. Tohmaso, Dottore Collegiato di Belle Lettere, Professore di eloquenza latina nella 

R. Universita di Torino, *. 
BONCOMPAGNI DI MOMfeELio CavC Carlo , 4onsfgli& iP Stlto Presitenli della Camera dei 

Deputati', membro della R. Accademia delle Scienze di Torino, Commendatore , *. 
FERRERO-PONZIGLIONE DI BORGO D'ALE Conte e Cavaliere Vincenzo, predetto. 
FERRERO DELLA MARMORA Conte Alberto , Senatore del Regno , Luogolenente Generale , Vice 

Presidente della Regia Accademia delle Scienze di Torino, Cav. di Gran Croce, decorato del 

Gran Cordone, *, Cav. e Consigliere onorario delPordine civile di Savoia, 
SOMIS DI CHIAVRIE Conte e Cavaliere Ignazio , Intendente Generale , Primo Uffiziale nel Gran 

Magistero delPOrdine de' Ss. Maurizio e Lazzaro, Commendatore , *. 
CORDERO DI S. QUINTINO Cav. Gidlio, memhr^. de^l? ft. Accademia delle Scienze di Torino, *. 
MANUEL DI S. GIOVANNI Barone Giuseppe. 

FRANCHI-VEKNEY Gavaliere Aw. Acessandro Domsnico, Primo Sostittito neU'Cffiad del Prbcdratore 
' :; - Generale «K 'M. ••...'•:' '..,.•: .' : 

•;<•..'.. •■:''' .•..!''.'•» 

Membri non residenti. 

.'• ■< :,<:.v\ X ')\, \ ■ 
MOLFINO Avvocato Matteo, residente a Genova. 

RAGGIO Sacerdote a Professotei Gib; Ratt&ta; a Genova. . • i 

MULETTI Cahlo , a Verzuoto: ' ' ; > 

BILLIET Monsig. Alessio^ Arcivescbvo di Chambery, Senatore del Regno , r Gran Croce, «deeorato 

. del Gran Cordone, *,' niembro . della R. Accademia delle Scfenze di Torino, a Chambery. 
DATTA Cav. PibtTio , *, a Nizza. di Mare. ... . .-».;-•• , " \vr- 

GAL Cavji AfttoNioi CWobJco: della cbllegiafe \dei Ss. Pietrb «d Orso inAosta, «*, ad:Ao&a k 
MORENO Monsig. Luigi , Vescovo d' Ivrea, Commendatore , *, ad Ivrea. 
MARTINI Cav. Pietro, Presidente della bibI|o|e/5a fteUft .R. Universita di Cagliari , *, a Cagliari. 
TOLA Cav. Pasquale, Consigliere d'Appello nel Magistrato di Nizza, Deputato al Parlamento, *, 
' a Nizzav • .' .•-::<..••• -ii v • :••.« : , .."..'■ ■' ' ' »<"*/, J 

COSTA DI BEAUREGARD Marchese e Cavaliwre' Pantaleone, Depntato al Parlamento; *. a Chajwbery. 
CROSET-MOUCHET Canonico Giuseppe, Professore di-teologia nel seminario vescovile di Pinerolo^ *V 
a Pinerolo. 

CHARVAZ Monsig. Andrea, Arcivespo^ d^\Gefl^V\Gj;ap 'Croee v /<flecorato del Gran Cordone, *, 

membro della R. Accademia delle Scienze di Torino , a Genova. 
ADRIANI Padre D. Gio. Battista , Chieribo Regolare Somasco , Professore di storia e geografia 

nel jcoltegio militare di Racconigi , Socio corrispondente della R. Accademia delle Scienze 

di Tdrinb , a Racconigi. 1 
MENABREA Cav. Leone, Consigliere d'Appello , membro della R. Accadenria delle Scienze di To- 

rino , e Segretario delPAccademia R. di Savoia , .* , Cav. delPordine di Carlb IH di Spagna, 

e di C. di Portogallo, a Chambery. 

Membro della R. Deputazione residente in Pdrigi. 

THlKRRY Agosttoo, Commendatore della Legion d'onore , membro delTInstituto di Francia. ( 
La Regia Deputazione ha inoltre varii corrispondenti Nazionali e Stranieri. 



Digitized by 



Google 



XI 

♦ 

-/f:''j u*> hf< . .cri :f)!':.>fi/:Jj .{] ; C TF^O , Rt-I" ; ' r - '■''''', ,,; • 

;-;j!oir>i .IX oIuj* ',c t U!.';l.i\' ?r? , •■■ •iiuoxo c -j*»iiol> ; "oiniriq . Ijm^ ! 't M*:r ; fj 

-loriJid"]:; Oslf;i nobiuj) 'W.iul »ri* ^i?'.>i:i^>.«iv ^ : • ,, :ifo*jj-.i< I i ! . ( I 1 >;j; .!o.'*ju«; 

.1,0 -'««i^Rfoi^ 'tiMDI 1 A" :: , VE$ME l,r ; J " ! " 

"i;ilnJJ cO*j Jcoq i;:p niu*iO ) F> rrnnol)*if,:io^nf; k 1 m !'■•,• : ^*- 1 ^'); , rifio : -joi Jvi 

non ? iJrrnfin^ifi .fcolnliJ aoJurj r»i oupjf; co*idiJ ^*ji ' 111 . jc:*" •*">J ; ;< ;n^*;*i 

„ ioMfifiioiJriul I»'; ->ifriJiJ cifu^ni* ui * fiudriJcib .onoiJsri •■ji'.!?:H . 'rc\-, y\ >m. .••(!•). 

>'.\\\y'ii\\< i*> e *>*iib*io ooigoloiiculD '■ ,i $ri-j'. <. wl Iv..-'^ /j .:•/!!•• J <. - * ■• - 1 - * ! . i / Jn 

.'jiiirioi. r-.t*i(»if: r ?si >]<'!!' i; . uli ' I l* i <•.;' jiurj 

f> : c; » 

-;. ii «-.•• «yk f ii'j) c f/ ■•»•10 ?b*> c.iij . ] :'!>!.' . : •: 1 1 1 • ■> ji'j tr.iMi;;;^ ? fjj in:/i /i:!': ;i i' 

. ?;.f:*20M rc* *>!>!<; r> "jornj :i;iitf ,, 'i o;! v, * , *.!•'• !» fo?c*v ; '>;' "i:<!« ii 

1 I ; 1 a 

-.::;,! ;■. ; n<U •:> ui . o-.«*i*. : •;•.',. :''•::; ]',;•••■ '•r.'b*:;> <'<,''•.<•!' i; '? - •> i:. # 
. ..-•'•: *J;'...'"J ';)•:-: i I !<':)')cdi5i. rit' i,:o"lq f.<>' : . , > ;•; . *« ' 'i >Ili'IO '?:no *$ i •■ 
"'. ; 1.. . ;•!;>'>([ , i f 1 ; * '>(;!.■'.■ ';.••> .- '• ' ' uo.. . !»!' :':'.:: 

.; :.!i})i;i c>i ion / •. •i/.aiy.-Jl iuj . cinoiJ:>*,l!o-.> ;i»;>:.>.; ••*■= :i<; Jn:;:idnJ coiuji I 
-i;v;>'i ]-) >; ijfui) ':) ci.q ; muj >'i«j f-. , i*n»ijn*>i« , »*>*il (: «, >in j. ( uuoi c*JDibo:> 

«■Triij *r= •o.iifii' 1 :) : ;j. ? ifi(;*r>ui I ui!)Oii;l .<j«Jno!.s;:; Jh*;J'»Ji «>vo;; ';*io;J 

JLjati^obaixiortim R"eggfr>Jf loges ad antiqiiitssiniornm et; o^>Utiiohmj_ iifji^ruro 
A(fem inlegrifvres qiiamiaote>BOS ppod^erlnt' edcre faggnedliriur, et an; prist^ 
nam ac geiiuin«m ? ^iKfntiim £eri ^^nit/fort^ata.nunc primumi restitwtasi 
Qua iquideho ini re'--bltr^:'spi^ ; tiobis'.'£^qn^>iQrnsSt 5 ^oUius/iet^anti^^iis-' 
sioxum Chronieon Edicto Langobardico < praeposituwi 5 « quo praeci^uo fttn- 
damento aititnr vetustior "gentis >ihiBtbr^# 9 idefegere et primo6 in lucerri 
proferre , daium fuit , jert universi Edicti textum ita restituere, ut pro eewo 
habeamus, ie>i iis qui in hanc cjieni innotueritnt cbdieibus has Jeges uec 
pleniores dari posse , nec multo emendatiores: tattta librorum , quos duees 

selegimus, antiquitas ac praestantia, taritaque eos fide ac religione secutl 

1 •■ . . ■ 

&4imUS. , i: " r. 'i ; ■ r > - \ :.',;.". ii:i/:; f.f,v, /, 'i .••..' : 

Non modo qua la^e patutt in: Italia 'Langobai^dorum regnum, sed-, re- 
dentionei etiani aevo ,-per omnem fermef 'Jftjaiiafm^ quin alicubi eitra ejuj 
ftnes 7 valuisse Langobardicarrim Legtim ; auetoritacem , iritef bmnes ' constai \ 
ita tnmen Ht jam primis postquam Langbbardorum dominati^ffestiincta est 
saeculis hae leges, multis omissis aut immutatis in usum fori , et in inotwtn 
ondiinem .' iredactae \ notinisi icrperfeete > Langobardicum jus exbibuerint ', pri* 
fitiham et genoinam formam magria ex^piat-tejamiseririt^ Verum immut&tio 
pfer ^radns-i facta , ita ut atiti^ufeiirnaJ exernpiatta fsincerum; Edicti Lango- 
•bafcrd jci textum . referant ; ' alia pauli[ulum 1 nec« ferme nisi in' brtographicis 
et grammaticis, a pristiria forrna discedanty in reoentioribu», pristind quidem 
seu chronologico legum oipdine adhuc seryato , pen gradus tamen^non motlo 
verjborum forma et sdriptura perpetuo , immutata f et contexttls, quanlmn 
in tapta styli barbarie fieri potuit, ad sincerioris grammaticae normam 
exactus, sed haud raro ipsa legum sententia accommodata ad recentioris 



Digitized by Google 



XH 



jurisprudentiae , ac potissimifni.-ad- ftomani^et Xjanonici juris, prout eo tem- 
pore viguit, principia; donec, exeunte, ut videtur, saeculo XI, ignotus 
auctor, quem Petrum Diaconum Cassinensem fuisse quidam falso arbitran- 
tur, in Lombardia oerte^, usus re^eptiori^us I^epi^» ^Langobardicarum col- 
lectionibus , leges regum Langobardorum , et eorum qui post eos Italiae 
regnum tenuerunt, in tres Libros atque in certos titulos, argumenti, non 
chronologiae , habita ratione, distribuit; in singulis titulis , ad Justinianaei, 
ut videtur, Codicis exemplum, serfato chronologico ordine, et singulis 
capitulis seu legibus adscripto legislatoris nomine. 

Hinc librorum tum manuscriptorum, tum typis editorum, qui Leges Lan- 
gobardicas continent, duplex genus ac velut familia: prior quidem eorum, 
qui chronologico ordine sunt digesti ; altera eorum , in quibus Leges Lan- 
gobardorum principum, et qui eos proxime subsecuti sunt Italiae regum, 
argumenti , non temporis quo editae sunt , habita ratione , in Libros el 
Titulos tribuuntur: cujusmodi collectionis , cui Lombarda nomen inditum, 
codices longe quidem frequentiores prostant, cum ejus et diutius et recen- 
tiore aevo steterit auctoritas. Jamdiu tamen fuerant , qui commodioris ustts 
gralia. Leges Langobardicas Jn certum iordinem, ex argnmenti ratione, rtdi- 
gerent; ham et VIUI jam saeculo Lupus quidam, in usqm Evrardi Foroju- 
liensium , ducis,* Leges Langobardicas in LX Titulos digesserati^, et qui 
codicem scripsit, unde Heroldi proetessit editio, ;leges item in ; Titulos distin- 
xerat, et a chronologico ordine haud r,ard discdsserat: nec tamen hae .col- 
lfictiones, quae tantummodo Langobardorum regum, non et posteriorum 
principum, leges complectebantur, "passim in foro receptas, nec vulgatum 
earum usum fuisse, satis constat; quaproipter eas,quae peculiarem omnino 
familiam constituunt, priori tamen., sinceriorem Langobardicarum Leguni 
textum exhibenti , magis accensebimus. < 

Manuscriptorum prioris familiae , iis etiam adnumeratis quos nuper innui- 
mus, qui non chronologico quidem ordine sunt digesti, sed' solas com- 
plectuntur leges regum Langobardorum , satis magnus numerus innotuit. 
Cum tamen, ut initio monuimus, tpsas Langobardicas Leges, quantum per 
codices licuit, quales e legumlatorum manu primitus prodierunl edere 
propositum sit, non jus ac consuetudines recentiorum temporum : in sta- 
tuendo Langobardicarum Legum textu ratio haberi.haud potuit Jibrorum, 
quos e recentiore jure interpolatos. certo constabat; nec reliquorum etiam 
una omnium in re nostra auctoritas et utilitas. Qua de re ut clarius constet, 
tum de nostrae editionis consilio* et quibus ducti argumentis certos potis- 
simum libros duces delegerimus in constituendo texlu Ediclr Langobardici , 
aliis rarius in subsidium vocatis, plerisque prorsus neglectis : pauca praefari 
juvat de variis classibus, in quas,< Uim ratione habita collectionis legum 

. >'(!) SnbtiWlo Coneordia de singulis causk. Ci> tofra rtt>U0a atl codd. 41 el 12. 



Digitized by 



Google 



snr 



c^aimi pdwjtbr Laagobardico adjurigunt j tum ipsiTis Eiilcti coktex^i&^ deJtin-f 
gwmtuc ; icodiOest Le^um- Ln«gobaniicar«m ipriorisf famlliae , ;do! iquibus jsoti» 
2^paminjnobus;est, seu in qmbus leges. chronologico drdiiie digestae aUnti^j 
>fP»io? soBidet ; classisi libronum efrt, qm sokum<ac siacerum» Le^arn LftnJ 
gObardica*ub*iteXtum oOmpieetu ntu i\; aiife sfi olia^ yupk&cai swfrt <inj ideas ■. vek*j 
raeu ifttamif e&Ja Langobard^ fta jai' rjuinqu* 

Lanjgpbardiiputnjna^omEdieta, «t ai ^w^jLan^oboixliOte ^iiamyis ab Edictq 
atienae £s^es i'iiL f codicem ; receptae i sunt , yeue *u^cep t mbum i Italiae regara 
legibus- omnino secernmitur * r lexltiim etitirn vei i<kriniad igeaiiinum f xhibeantv 
vel ' le Vitev u" ne*e 'ferme t ms* in odtographicis y im/nJ u t aifcuim Haec > ftatire? primde 
classii roapvkdripta e^mp|aria> ^ Edicti 
Langoba^diciy niec receritiorum JuTiscoDsidtorunamn^au interpolatirmU satis 
diflioi|e estmletinire : cum Legum Langobardarumf ^odieea noimillK iquidem 
sunceri^ alii levius interpolati, nec ferme nisi iuKgrammaticis et onhogra- 
phickt; jn a&is praeterea glossae, quamvis rarioxies^ in textum irrepserint^ 
legjs sen^enfciam nqn raro cmrumpentes; in* aliis demumuper gradus non 
modo >multa! adjecta sint , sed imrautata etiam , pcaesertim ad Romani e^ 
Ca»ooibi»iijuFr$ normatm Sangallensis etiVerceliehsis, sbante adhuc Ledge4 
bardornm dominatione scripti , genuinum ac^misunum Edicti textijm e-xhi- 
beaut oeeesse est: reliquos eo pro sincerioribus hatbuimus , qub\ hiagis c»m 
antiquioribus illis convenirent. n : . • 

Aliera dassis est librorum, qui et> recentiore plerumque ortbographia 
conscripti, et textum e novo jure corruptum aliquando exhibent,, vel etiam 
Langobardicis leges recentiorum principum conliuua serie conjunctas; sed 
nondnm deges complectuntur usque ad . Henracum II , in unum veluti corpus 
redadtas $\ quale prostat in tertiae dassis, de qua mox acturi sumus, libris, 
ac praecipue minus sunt glossatorum et > jurisconsulkorum manu infeoLipet 
interpolatii . • '■':■ > :• i ; . ■ ♦•>•*: 

Fostrennam classem oonstituit collectio chronologica, Papiae elaborata ante 
annum MXXXVII , legum quae a Regibus Langobardis prolatae sunt , 
et qui post eos superioris Italiae dominatum tenuerunt; quarum recentis- 
sima est Henrici VII, anni MXX. Huic coftectiorii, in qiia Leges Lan- 
gobardicae chronologica quidem, ut diximus, serie digestae, sed in unum 
veluti corpus conflatae, peculiare nomen inditum videtur , Liber Legis 
Longobardorum ®, qua appellatione et ipsi utemuri aliquando designatur 

(1) Haec, quae jamdiu scripta erant, ex parte auximus et emendaviraus postquam nuper in manus nostras perve- 
nere quae Petrus Capei in Athenaeo Pisano Antecessor habet in Archivio Storico Italiano; Appendice, Tomo IX; firense, 
A88&i j>ag. de opere Johawws Mckkei NuTimbergensis, mpx vere fpsa <eju§dera CoromeBtatio, JHe Qexkjchte 
des Langobardenrechts, eine Abhandlmg von Johannes Merkel, als Beitrag su Savignys Geschichte des RomischenHechts im 
MUtelalter: Berlin, 1850. 1 ; 1 •'.- 

(2) ;Hunc tifulum praeferunt nonnulli codices; in Yeronensi ,(jcf. Dolleonium apfld Canciani, Vol. II, pag. 462 ) dieitur 
Lex Lotnbarda. Nos, clarioris usus gratia, in pbsterum collecfionem in tres libros Lombardae nomine designabimus, 
quotjan indicatur in Libris Feodorum; appellatione autem LiM.legisiLangokardoru^^va alias, tum .in ipsis Nolis Gri- 
ticis ad hoc opus, fulti auctoritate Blumii (Archw der Gesellschaft, Bd. IV, S. 369J, Lombardam significavimus, deinceps 
hanc unam desiguabimus recenlissimam e cbronologicis Legum LangobairdiearHm cbfl^ctionem. ' ' ' " • 



Digitized by 



Google 



titulis Leges Longabardorum , aut Lex Lombarda. In ea plerique prologi 
et epilogi aliaque itl genus omissa, itemque leges ad Edictum non per- 
tindntes v ;fct >Aislulfi Edictum de anno I; textus, vetustiorum praecipue 
legum^ rioi^solura* uni :orthographicis, et iis quae ad grammaticae rationes 
pebtincstf^i pnoifems inrioval^s sed etiam ipsa seritenfcia, quibusdam mutatis 
m\ additis;, ad eorum teuiporum jurisprudentiari 
praatielrei*; regwm legibilsi Yetrsus .quosa^arh: i« .codicibus hujutu 
pasitos victenius ^ideiiqttibus; mox .agemu*j<jet >quorurii indicio hi codioes 
aJiceteris. primo intuituiiidristinguuntur. Ad tertiami hane mariuscriptorum 
classem pertinent Estensis et Veronensis, quibus usi sunt Muratorius et Can- 
cianus, quos secuti suut Georgisch et Walter; quo factum ut hujus classis, 
seu Libri Legum Longobardorum , codices, ceteris in lianc diem vulgo magis 
innotuerint. Hi magna plerumque glossarum , formularum, 
genusi scriplorum mole onerantur; quorum multa Muralorius ex 
OancianuFie iVeronensi vulgavere, alia e\ aliis cpdicibus oderida supersunt , 
irt ipartim ileieimoi^ pleraque, undeeimo aaeculo m Papiensiujn. praecipue 
jurisconsultoiuim manu prodierunt. Haec autem receritior chronologica col- 
lectio., seu Libeiri Legis Longobardorum^Iie^iiiotaUJ idignioriji cjuod inde, 
omissis glossis et formulis, et solo servalo legum textu, desumpta sit Lom- 
harda in Libros et Tilulos distributa, cujus postea unius ad recentiora 
usque tempora in foro usus viguit, et cujus textum, 
silio, plerumque secutae sunt etiam chronologicae Legu 
editiones hae nostra antiquiores. i i 

Nuper innuimus, eodices Libri Legum Longobardorum peculiari nota a re- 
liquis distingui , quibusdam scilicet versibus qui singulorum regum legibus 
[>i<aes<iribuntur, quos, cum aliqua tamen varietate, exhibent omnes, ut videtur, 
hujus classis Tibri manuscripli, et Muratoriana atque eam secutae editiones 
recepere. Integrae praeterea collectioni hi praescripli sunt versus in codice 

. kn ^ 



-ki\n'yj'i'i iu\i^ji\i\j zlmmmttD} ninisniuvob visdilJl, zvuyrfMUiZ *o*j J<-.- um J«» 

Est error spretus. quo Langobarda iiwentus. . r . 
-m\A Kl _(iri i>, (ii .atioiJ j .u ■nuu .KiAl uur; ,11/ vjv.u li 1m mmc. 

. , Errabal. rerum loquitur nunc pa^ina, sensum 
iiiiuin (ii bo<SL,-piiJ<ia«ilj wjc . .i:iiyjJ > Jji .^ 4 4brnp, i , » iio-iu*» • ..• . . 

Edicti. rectis quod stnnxit tiotnar nabenis. 
l\»^A •iuJumv iiiuJibin truuou 9'(fii|ii?9(j «oijJ iliiioj _u< iJult»/ 

. , Watcausus meritus quem laudat scriba disertus. 
•liiJiiuiii^u) objji>iipili; riumrjJi! m\( J j.Jiiici jnilaqiii: .luii . smv\u\/\^mv9itarji 
Nostrorum regum sitnt nic eocordia legum. 

-jjft'j"| ii.>.Voii yiiiM>((\ m vxjiin i,t <\Ar> 'Uiwmurion b >mviruu olisrf zo t HUM uU\hy< iiilirn .i hm\. ,"/*!( '/ 
.•>:n''-i' - \ ';7.i w*3t .i'<\\w,^\l. \v\:m\\\,\ -V. \,'v iimli rri ..... viSsuX vkmiis) iji lai/ U » ia 

Singulorum vero Langobardorum Regum Edictis, nec nou Karoli Magni 

• • • i «i • i i • 

et postenoruin principum legibus, monoslicha praeponuntur , quae nic sin- 

gula referre supervacaneum ducimus. Priora illa, quae, Prologo Rotharis 
subjecta , ad universum tamen Librum Legum Longobardorum referenda 
sunt (nam et Rothans Ldicto sua peculiaris inscnptio: 



Digitized by 



Google 



XV 



w qMar jura dedit, quae lector prima videbii ) , 

qudd sifoihvellant, diti agitatuhi*, quin et, cum a Munalorio^ alque ex eo 
imposteviorLbus editionfbus, falso essent distincta, parenthesi inclusis verbis 
quod strinxit Jiothar hakenis Walcausus merilus non defuere qui vocem 
Wa-lcau&us. ad? Rotharim reffcrrent, et stirpis aut honoris iitulimi exislima* 
reritj Jam<vearo Walcausd>.( qaern^ ; riecammerito, Merkel eumdem.esse ; autu-' 
matur ac Galgosium ^icti jbs ,'ia historia reviviscentis Biomadae Jurjsprudentia 
celebre nomeh), deberi haftd de qua agimus recentissimam e! chronologicis 
legum colleclionem Langobardorum et- qui eos aecutj sunt Italiae regum,' 
jam fermeextr* dubitailLobem- est. Hunc autem WalcausiimiMerkel eumdem 
esse suspLcatur, qiiem judieem sderLpalatii videre est in plactto habito in 
Comitatu Vicentino anno DCCGGXCIIII .> 

In codice aulem Florentioo pro verbis i "! <. 

rectis* quod strinxit Rothar habenis. > <>.-•■ 
Walcausa mertius elc- 

tla legi monet 'Merk,el 

rectis quod sirinooit rhetor habenis 
Widolinus meritus etc.y. 

tom ad calcem Edictorum subscriptio adposita WEDELE. Hic Widolinus ex 
Edictis regum Langobardorum aliqua abscidisse Merkelio videlur , quae , in 
usum fori minus necessaria, a Walcauso tamen fuerant servata; at, in Karoli 
Magni saltem legibus, in Florentino codice aliqua legi constat, quae desunt in 
Estensi et in Veronensi. Sed de his aliisque id genus, tum de libris et fato 
Juris Langobardici saeculis X, XI et XII , certum ac tutum judicium proferri 
tum demum poterit, cum halicae historiae et jurisprudenliae studiosis inno- 
tescent, quae 1 de universa tre summa constantia et stiidio collecta, nec mi- 
nore perspicacia dispbsita, in lucem editurus est v. cl. Johannes Merkel. 

Jam nos, qui haud itamagnum opus molimur, et quibus non juris Lango- 
bardici historiam prosequi, sed unum restituere propositum est pristinum ac 
sincerum textnm Legum Langobardicarum, et subsidia recensere, quibus in 
hanc rem usi sumus: paucis his, sine quibus consilii nostri ratio intelligi non 
potuit, praemissis, enumerandos ac describendos aggredimur quotquot no- 
bis innotuerunt Legum Langobardicarum, exceptis iis qui Lombardam con- 
tinent, manuscriptos codices; ita tamen ut fusius de iis agentes, qui vel anti- 

(1) Muralori, Antichila Eslensi (Modena, 1717;, Parle I, pag. 128, 129. 



Digitized by 



Google 



XVI 



quitate vel alia cle causa praestantiores videbantur, seu quibus potissimum 
usi sumus, reliquos brevius allingamus. 

i ) Omnium quotquot supersunt manuscriptorum librorum Edicti Lan- 
gobardici antiquissimus est membranaceus Sangallensis, cujus pars nunc 
servatur in bibliotheca Turicensi (t) . Nec ille integer ad nos pervenit, sed 
sola ex eo supersunt foiia sex supra quadraginta, quae olim in monasterio 
Sancti Galli in usum tegumenti aliis ejusdem monasterii voluminibus adglu- 
iinata, Sangallensia quidem sex et triginta a v. cl. Ildefonso von Arx, decem 
vero quae inde cum ipsis libris Turicum ablata fuerant, ab aliis doctis 
viris detracta sunt, atque in pristinum ordinem restitula. Folia Sangallensia 
Ildefonsus von Arx in volumen redegit, quod jam in bibliotheca Sangallensi 
servatur sub numero -y3o. Forte alia ejusdem libri folia Turici adhuc 
latent; nam ejusdem, procul dubio, codicis folium est quod Schrader vidit 
tegumento libri adhaerens in alia ejusdem urbis bibliotheca (2) ; quin et Sancti 
Galli unum saltem ejusdem codicis folium superesse, praeter ea quae Ilde- 
fonsus von Arx in volumen collegit, auctor est Haenelius (3) . Codicis forma 
et amplitudo est quam vulgo quartam vocant; pulchra et subtilis membrana; 
lineae graphio finitae; singulae paginae habent versus viginti. Liber scriptus 
fuit charactere unciali, eoque salis uitido et eleganti (cf. Scripturae Spe- 
cimen , Tab. I, num. i); verba inter se cohaerent, uti mos est in antiquis id 
genus libris unciali charactere exaratis. Primus cujusque capituli versus 
minio descriptus est; singulorum capilulorum initialis liltera reliquis major; 
ubi vero ad novam capilulorum veluti seriem fit transitus, argumento a 
superioribus distinctam, Iittera iuitialis maxima est, varietale colorum et 
picturis ornata: littera S tunc plerumque constat e quinque piscibus. Numeri 



capitulorum in margine, post scriplum demum, ut videlur, 
sunt. Scripturae compendia perpauca, et vulgata aut lectu facillima: a pro 
aut; conp pro conponat; sold pro solidos ; p pro per; noning pro nonin- 
gentos ; ssta pro suprascripta. Summae paginae exhibuere inscriptionem 
minio depictam, quae tamen cum summa paginarum ora ita abscisa est, 
ut ejus vix aliqua supersint vestigia; dolendum tamen doctos viros, qui 
folia manibus tractavere, nihil plenius hac de re tradidisse: facile ei 
vel ex mutila scriptura dignosci poluit codicis inscriptio, utrum 
Rotharis regis , an brevius Edictum , an alia id genus. Ceteri 
margines saepe resecti ; unde effectum, ut nonnumquam perierint postremi 
paginae versus, plerumque autem primae litterae cujusque versus in pagina 
recta , poslremae in pagina aversa. 

[i ) O. qirac dc fcoo, codico baknt Pcrfti»8 cl Wcgolin , M rfcr UnttUH,fl, M. V, S. 22(» fUjH. ; Bd. VI, S. 48) 

(3) Haenel, Calaloiji librorum mamiscriptorum cjui in bibliolhccis Galliac, Ilelveliae, Belgii, Bntanmae Af», Hispaniae, 
Lusitaniae asscrtantur; Lipsiae, \830 ; pa<j. 713, ad cod. Sancli Galli numero 832: « In operculo (sic oninino legendum 
pro opusculo) veslifjia Legum Lowjobardicdrum n. 730. » 



Digitized by 



Google 




?2 



5- 

7> 





*>: 
p 



tV 3 I 1? \r-§- 
1 3> ^r» * 



3 




niifHU 

1 1? I- l r\ 




3 



3 



1 • 





Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google J 



XVII 



Superstitibus coclicis foliis conttnetur dimidia omnino pars Edicti Rotharis 
regisj nulla extat lex. Grimowaldi, sive alterius e regibus, qui post Rotbarjn\ 
leges Edicto addideruat : ut dubatari vix possit, quin integep olim codex 
soium complexus fuerit Rotharis Edictum , nec modo ante Liutprancfi sect 
et ante Grimowaldi tempora exaratus. Foliorum sex et triginta Sangallen- 
sium accuratum indicem exhibuimus in ^otis Criticis 9 tum suis locis indi- 
cationem foliprum decera J uriceasiinn, Pe qMaJternionuoirordip^ ,.£t foJiorum 
inter se nexu in antiquissimo Iibro, riihil tradidere qui rolia ipsa manibus 

;iv. > >;• twyj v j n •*> :ir>> : • vr/ ; ''o niv ■•:> I i'" • » T» • • < I vu/. t-mvjrt : n/n 7.17 - 

tractaverunt ; nisi quod Pertzius refert folia decem Turicensia constare 
e tribus foliorum paribus, et quattuor^singulis foliis. Inter membranas San- 
gallenses quae aut quot sint foliorum paria non est traditum, quamvis plura 
procul dubio supersint; nec utrura sivelin Sangallensibus sive in 7 Turi€«nstbus // 
membranis afiqua adscripta sjjL quaJ^ri^onjb nota, quod raagpi sane momenJti 
foret tum ad universi codicis indolem et ambitum cognoscendum , tum 
praecipue ut constaret utrum { ,qu^d iperieri^ i^ip codicis , an , quod mihi 
veri similius, neque capitulorum indicem neque Rotharis Prologum prae- 
miserit qui hoc Rothariani Edicti ecsempbr confecit. His destituti subsidiis, 
oculis tamen subjicimus, prout e superstitum foliorum ambitu et ordine et e 
lacunarum spatio conjecUira assequi pQtuimus, quinam pristinus foliorum et 
quaternionum ordo et numefus iii integro olim codice fuisse videatur; ple- 
niora et procul dubio emendatiora ab iis exposcentes, quibus ipsas vetu- 
stissimas membranas evolvere , Ie$ 'cbr&hi manibus traclare datum est. 



"i':> ,;i 



QUATEftNIO I. 

/y<-i '.;•;}■ •:> m;:..v: — :>■;:;• 'i 



Fol. 1 (Sang. 1) 


11 (Tur. I) 


111 (S. 11) 






1111 (S. 111) 


V (T. 11) 








* 




» .;■ "• 




Cap^ iuiti*(«)1 


* 




■ ii-i-r-ws";-' 


> ' Xlf-^ XXXI ' 


IXXI-»-XXXVl 


.* i.' '■.:■'■':> 


"; ' .'1 >•;>• •• 


f' 1 ". ! SA'l' 


\lofl foil) 


>' rn*)nii 


>;■'*;. s ': ' ■> 


* > 



-■•:;•:' ■ • , ;;;* 0" : : :<t\\ '>;?oijj;i!oo ':i:::;:U'::i /*: x\ 

, QUATERNIO II. 
-* n i". r.:: ni : r-j.v» r,*';'i;;;ji^r»> ;:ni^*;nf. ! ' ;'i 



vii (s. v) 



Vlll (S. VI) 



t 

.' ()! 



vul» (sotii!); 



u:: ";:;':i! 



tiltoiJ- l xjiiVi<i 

::(i< 2>il!\? 

o 



m-iio ifiriDLM ' i'.J ..'. "/.>' ,-.> ••' .'J <.:•!':::•. 
' - , • QUATERNIO 1U.-X 



. *> l . 



-if '.fiiLni " 



QUATERNIO IIII deest. 



'>ur;i! i » 1 



xii(ktiiay 



txxxv- 



:.. ... ii. 



VI (S. 1111) 

<{ 

TiXXTli-xL 

:•;•' !r:o( 
:. » 

ir. .> 



I 



/.;••*•':!) 
XCTTI— i 



-CT 



r . • • • i \ 

> ; . , i ii >'l # 







.'■''«' UJ 


^Hii (^xh 1 ) 


! «t(«i«u)«i 


:::d •■: ::,'. 


• • 7 
f " ' 1 ' >l.J 


' ' t * ; ■ 








* " * 1 

•' ,'f! , i\- 


; : , . * ■ 


•" 


' CT -CXll 




CXXX— CXXIVIII 


CXXXVIll — CXLII 




; ...« •>■:>', «! 


- ; : ' .'• ■ 


'ir. :)•*; 3 ■•• • 


v 


' ■, • ■ ■ % 


:'':'!"!'.. '. 





xirtts/iuti) 

CXLTII — CL 



<;>■ t-> -'•'» ■ 



■n(l ) i*/rc*w 4en>Qmlbchafl, Bd> VII , S. 767 
(2) Numeros capitnlorum adscribimus qui in editione nos<ra , noa qui in codico SangaHensi. 



1 



Digitized by Google 



xvin 



QUATERNIO y. 



XVII (S. XV) 






XVIII (S. XVI) 






XVIIIl (S. XVII) 


XX (S. XVIII) 










* 


* 




>■ . ■■ 


clxxv— clxxvui 






CLxxxn-CLXiiini 






CLXIITIin— CICI 


CXCl— CXCIUI 



f. : 



QUATERNIO VI. 



xxi(s.-xviin) 



CICV— CICTI 



xxn (S.-xx) 



CICVT — CXCVII 



XXIII (S. XXI) XXIIHCS. XXII) 

CICVII— CICVHI CXCVIII— CCI 



XXV (S. XXIII) 
cci — ccvi 



XXVI (S XXIIII) 



CCVII- CCIII 



XXVII (S.XXV) 



CCXIH— CCXVI 



xxviiT(ixxvi) 

*:•• 

CCXVI— CCIX 



QUATERNIO VII. 



XXVIIII(S. xxvii) xxx (js. XXVIII) 



CCII— CCIXIII 



ccxXin— ccxxiiii 



xxxi(s.xxviin) 

ccxiuu — ccxxvin 



XXXH(S.*XX) 
ccxxvm— ccxxxi 



XXXIH(S.XXXl) 
ccxxki— ccxxxii 



t ■ 



QUATERNfONEfc : Vtll et VilH desunt. 
QUATERNIO X. 



XXXIIII (T. III) 

< . . . . 
cccxyi— 

r 

,\r' ■ 

XLI (T. X) 
— CCCLI 



XXXV (T. IHI) 



XXXVI (T. V) 



XXXVII (T. VI) 



XXXVIII (T. VII) 



! 



, .— CCCXXXVII^ . 

..QUATERNJO XI. . , 



XXXVIIII(T.VIII) 
CCCXLIIl— 



i 



XL (T. VIIIl) 



XLII(S. XXXII) 
CCCLX— CCCLII 



XLIII(S. XXXIII) 



CCCLXI — CCCLXU 



XLIIII (S.XXXIIU) 



CCCLXIII— CCCLXV 



XLV (S.XXXV) XLVI (S. XXXVI) 

CCCLX V - CCCLXVIII CCCLXVIII-CCCLXXI 



, Post folium codicis quadragesimum sextum, seu undecimi quaternionis 
postremum, desiderantur ad iinem Edicti Rotharis folia circiter quinque. 

Usi sumus foliorum Sangallensium collatione instituta sumptibus Aca- 
demiae Historicae Nostrae in margine plagularum Edicti in hos usus im- 
pressarum: foliorum Turicensium collatio defuit. 

2, ) Godici Sangallensi antiquitate aliquantum cedit , reliquis primum 
longe inter codices Legum Langobardicarum obtinet locum Vercellensis 
Archivii Capitularis signatus N.° CLXXXVIII, a tergo inscriptionem 
praeferens a recentiore raanu Constitutiones civiles de tempore Longobar- 
dorum. Liber , formae quam ,,dicunt quartam, in membranis rudioribus 
scriptus est, charactere unciali , nitidiore ac codex Sangallensis. Integrum 
librum ab eodem amanuensi exaratum censet Blumius; ego et scripturae di- 
versitate, et aliis ductus argumentis, in contrariam sententiam inclino. Habuit 

(i ) Andres , Lettera sopra alcuni Codici delle Biblioteche Capitolari di Novara e Vercelli , Parma, 1 802 , pag. 90-99 , 
Archiv der Gesetlschafl, Bd. IV, S. 371; Bd. V, S. 230-239. - Servatur in eadem bibliotheca aniiquissirous, sed situ 
et vetustate pessimc habitus , codex Capitularium Aasegisi Abbatis. 



Digitized by 



Google 



^ 01 M 




> 



3,La « fe. 




5 | c ^ 

5 ft U 

f= J-f * 

5 * 3 j; 

h ^ r «_ * 

S 3 5 £ 

3 ^ I ^ r 



1 



1 



I 
I 

5>s 



o 

I 

3 4 



% 

1 

1 

« 

8 
P 

I 



3 * 



-3 

O 

.1 



! 

c 



si 



1 



•V' 

I 




Digitized by Google 



Digitized by 



Google 



XIX 



otifft jeode» quMe*nW*es; vigiatiqunttuor:, litteiis unciajibu?» dfctinoto* 
qra : jblkfwvv pfsAreew^ paginae p«riem i^te* nionesj signati ; littrt risi ^ 
(iprifflv^^S^J^deiic^stimu*;), turo p^fcremiM iStiu vicesjmus qwMtus^pweri 
tsfctffc i ; q»at*|rnirin j* \ M i iseotin # ) • aAteruiil> , foJiaii» 5: quatf^ianis j iC 
parfc pri-wi, Mf^teiiiiotiU ,v£ T ( mcjfeeiiwi()« foJia ipoefre«iii ; (4uoi]idenaui^. 
qtta^rqiofti^i^ (j^ii^^tiiyi^foliWm primuuk: qua#uiu* bttwaMWBcitprtftBb^ 
eas videlic^ 5 cfuas. ife¥fi>a*it( uVj^i^iia (bld^dwo-iqw^ejsowniei nn&bimi ^ tmu*i 
q^»^i)tMob^eii3»s«pfctmi 9 ty^ateiinib du<)d^vi^sii^,,iup^m5rti^'in^nii». 
mifwMbn&ftt ^pj^feiUs^oqfie^v^is, eaifttt.^we «jb^actere (poasciipiis,.mai|ww 
saeqpU d/^imif qua*!«jtiajii,efrrftt* aut oroissa a ; vetere amanwwisjs.pofesuM rb&w 
tMilj'«Hti;f^ndwwti^ jtjtj v««b|i^ qwoQiia . vetere. sioriptaa f /mljfot foterjfleto 
s^frtfe^ injtersejaq^ertwty^b mitio Edibti u&que a4 cap* KiJ^rk^^se^ 
a,Jetio ii^ <3d !firieprijfo{i£ pnnctifr inteffpeisitis, «Jislirikii Meaitbrnnis) 
qninquftia^numefati*^ quiiW ^nppl«ni»nta ttapetfditartaiX' vnterum folibircnw 
co^tin«ntuif y.Jtabet nnnc :«^ij<folia,i!j%.i In .quibusdam. libri partibi^^S 
ve*o( per univensu-m c^dip^m ^ vfcirsus grapbio sujjt de&nitir sunt aiitehi 
in jHnaqjjaiquej pagiinari in .prioriJ^jfi 3^' fciUisc waus viginti^ a foHo 38i ad, 
fin&m qnat#rftioni& ^.(^^mueati) atngwlae paginae habent ver^iis: wiunjl 
et vjginti;; pajoptimi quater»kdoes duo, R\ ( deeiroua septimns)fet T (unden 
vicesi.ro.us ( -, . . periit eniia iu t , imper -mQnuimus , duokleviceAijnus< quator nio ) 
babenl in sjngulis paginis jYefius vigiriti duosj-in tribus qui rooV sequurit».r 
qqaternWnibus suntin qnaqne„p*gina,vnrsus viginli tres; iri pratremo de* 
muro'e superstitibua quaterhiowe ('vice^imQ terlio) 1 versus viginti quattuor. 
In ima. ,pagma' et sonptur&e compQudiis frequentius utitur . amanuensis, ei 
litteras aJ&Juot aut vefrjia .adjicit; in iqferiore (nargirie , nltra cansuetnni 
versuum numerum^ saepe e conwrsn, vej in inedio capitulo, postreiwus 
versus, plufium. litteraf um^spatio vaciw reljicto;, ad finem non perducitur (,) ; 
ut cpnjicere subeai, cocUcem.' bunc jion ' continua serie descriptum , sed , 
tfefiriito per .aiiquot qunterniones ^amJwtu singularum bujus Jibri paginarum 
in esflmplari unde noster liber derivatus est^ paginas ordine. posteriores 
saepe, malurandi operfs causa , scriptas esse, ab alio fortasse amanuense , 
a^equam prior Jibri pars ad finexn esset perducta. Saepe etiam folia.quaedam 
Ipsft ^mamjensis abscidit, quod forte in iis aliquid a se erratum animad^er-r 
teret, aJii^ .tamen foliis in eorum lociim substitutis, ut nullus iiide orfns 
siti.defeotus in ipso contextu , sive in numero foliorum in singuHs qua-r 
ternionibus» , i ^ t , , . .<•>.. -i /,• 

; Godiei3 ^lium e soperstitibus primum , seu folium primum ^secundi qui|r 



(t) Sic ia jaedia Lhllftrandi cap. cxxi, io fiue folii 4j99b, vdcuum a scripbira 8jip«rest- aex. litlerarum spatitiwj Wj 
medio Roth. cap. cuvi r 4n extremo folio 57b, snperest spetinm «eptem litterarum, et quae proxime praeeedunt scripta 
snnl sbllto majoribus etinagis inter se dissitis littcris; septem itcm littcrarum spatium superest in flne foHf ISSfcJ quo^ 
incldit in yutpr, cag. c^T";i med.; in fine foliorum 42a, 4^)<eM69b, qitae IncidHfll .in niqdia Roth. capb, ci^, %yfi t - 
et Liutpr. cap. cxxxvuji [cf. Notas Criticas ad fol. 145, vers. 11), est spalium IHterarum. octo; In fine iolii 1 67J», jp 
med(p Lwtpr capt nmxvi , a soriptura vacat st»atinm undecim lillerarum. .'•»•:! •'< : , , r r f ! ^;r- 



Digitized by 



Google 



XX 



ternionis, incipit a capitulo clxxxiii indicis capituferutti E<jicti >Rotharis 
regis. In priore folii pagitta capitulorttm nirmeriy<rubrifea soripti^ max4manv 
parteme*riinidi sunt; qnae forte erroris causa Blumio fmt; asserebti f 4ndic^n(i) 
s^rperesse in Viefeellensi codice 1 inde a xxviiftotharis 1 eapituio. «Parsiindiois- 
quae initio codrcis periit respbndetlibri YeVcellens&jfotijis se^;' priora; duo; 
folia explevisse dicendm est :Rotharis proibgus; CSforottkoW uumquam fui^' 
in hoc eridiee, - lacunae spajtium oeifto argumento evittclt. Cum > aitertf s*i-> 
cundi* qubrternjonis 4bUo -•• periere ■ rubricae : capitulorihtt ocstvt^ccktMi; '^tibf ' 
se^iuitur ^reliqua pars indicis capitulorum ! Edieti r«g^mi<J&othairis>y "GrMtto^ 
waldi et Liutprandi, nullo inter- singidorum*»Edicadrusn^ j8ap<tuiW' rfelicto 
spatio aut adposita inserjptione, setl tantum majore et brnafclorfedittetalittitfali' 
prioris^ irubricae ex E^dicto Grimowaldi (foL 6a , ver^'!i3:)^<itetoque« prl&rfer 
rubricae- ex £diato< Liutprandi (fol. 6b , vetfstt 4); iCapitttlaUum-fti indice^ 
tum in ipso contextu denotantur cbntinuis ^ttumeris ^ non adflUfneratis; pro> 
logis, nec etiam in Liutprandi Edicto epilogfe: in quo tameh librartViS' 
sibi haud satis constitit, cum semel epilogum ( Liutprw De anno V) tiumer^ 
distinxerit, saepius superiori capitulo omnino conjunxerit, semel (Liutpr. ; 
De anno XV) a superiore capitulo distinxerit, nullo tamen adposito numero. 
In hac continua capitulorum serie primum Grimowaldi capitulum sjgtta- 
tur numero CCCLXX XVIIIl ', primum Liutprandi capitulum numero r 
CCCXCVIII , postremum numero DLIL Cum angulo inferiore folii 16, 
seu folii primi quaternionjs quarti, excidere nonnullae sive rubricag sive 
rubricarum partes (cf. Scripturae Specimen, Tab. ll, num. 1, e). Index 
capitulornm desinit in versu decimo nono paginae» rectae folii tertii • qua- 
ternionis quarti (fol. i8a); vicesimus versus a "scriptura- vacat. jSuperioreoti 
dimidiam ferme aversae paginae partem occupant rudjores ornatus, atra- 
mento descripti, depicti fulvo, viridi et rubro colore, cum inscriptione 
EXPLC CPLA INCP CAUSAS; tum inciplt Edictuni Rotharianum, 
cujus priores versus majoribus litteris scripti sttttt.' In Edicti Rotharis 
cappj cclxxiiii-cclxxx incidit lacuna duorum foliomm quatemionis undecimi; 
quae perierant, recentior manus restituit minutiore charactere, ut jam m£m* 
branae in hunc finem hoc loco adsutae nonnisi priorem paginam expleattt. 
In pagina aversa folii postremi quaternionis tertiidecimi (fol. 1 oab), Versfl 3^ 
explicit Edictum Rotharis, nulla adjecta subscriptione; post versum a scri- 
ptura vacuum incipit, nulla ilem praeposita inscriptipnei, proiogus Grimo- 
waldi regis , tum ejusdem capitula , usque ad folii quarti qualernionis decitai 
quarti paginam aversam (fol. io6b), versu 5; post quae ihcipit, nulla 
hic etiam inscriptione praeposita, prologus Liulprandi De anno I, cujus 
priores duo versus majoribus lilteris depicti sunt, plurium versuum spatium 
occupantibus, et vario colore oruatis. Simili modo litteris majoribus descripta 
sunt vei*ba, quibus singulorum annorum Liutprandi Edicta seu vdlumina 
distinguuntur. De duobus lacunis veteris scriplurae in Edicto Liutprandi, quas 



Digitized by 



XXI 



recentior manus supplevit, locuti sumus in Notis Criticis. Dltjnium vfolium 
quaternionis vicesimj te^tii ^B^ii foiium v6ty iltpostfemum in> imitilo eodice, 
quod incidit in Liutprandi capp. cxxxvmvet omlxvihi j adglutinatjum Fuerat 
ligneo. codiHn» vteguine^to^i ubde quai«nsusummacura <Blumiusy detrarxerit, 
fieri non potuit quin in av£h& parrte, ^La&>tegumento< ^dhaesU,ost|ri|A&ra et 
olim glutine, et deincejps;domiir ;Ii^eoi aveHitiir^ aliquid detrimenti pateretur: 
non ita tamen, ut quidpiam supersit quod legi non potaerit ? >praetfer qua- 
ternionis notam Z, quae procul dubipi&iitr in inforiore pa^ghiae^ora^.^Quae 
in fine codicis exciderditoeK.!: Ethcto ifyiatpraoxlii respoWettt poginiscodicis 
ferme tredefcim, squ foliji sebt r cum dinqdio. .<Efdicjui< regum\ Racjiis^et Ai- 
stulfi numquam fuisse in hoc codice, cei^o argumento ev^i)ck\ oxpituiorum 
index, in quo sola recensentmir; yinorura regum Edicta,- qnamvis indicem 
legum Liutprandi jam non habu^wtyJiberjfunde. rio^ter deseripfcus est; quo 
efTectum, ut rubricarum loco in Edicto Liwtprandi .«'manuensis priora sin- 
gulorum capitujoram verba. ex£cripserk.jl! U ) w ! ; * 

Scripturae sp^ditkleb damus, iet vebusldprikj^ varws codicis partibus desum- 
ptum, et recentioris, qua codex passim emendavit et ejus lacunae suppletae 
(Tab. II, num. i). Nexus litlerarum satjs inftfequente& snnt, nec alii ferme , 
quam qui in reliquis codicibusiuooialj-characterevscriptis vulgo usuveniunt; 
nec alibi iis uti solet luVrarius nisi.iini epttremo versu, ac potissimum in 
extrema pagina. Rarioribus Htterarum nexibus accenseudi quos exhibemus 
Tab. II, num. i, f. g. h. Notatu( dignum etiani , tmn in hoc, tum in 
Sangallensi libro perrara esse scripturae compendia; quod forte eprumdem 
usum in hujusmodi libris leges non ferrent, aut certe consuetudo e Romanis 
legibus derivata. Praeter lineolam ~ sive in extrema sive etrana in media 
voce vocali superpositam ad significandam litteram m , nonnumquam vero 
Utteraoi », scripturae compendk* ha^c vfernie. occurrunt in antiqua scriptura 
codicis Verceilensis. ■■. •..••>. v 

caual pro cauallo (semel, Roth. cap. .cccxli); 

clrs pro clericus (semel, in indice, Liutpr. cap. clv). 

conp , coripo \ donpn pro conponat vel aonponant, 
<ovnpi conptur -pro conponatun *tel aanponantur. J 
. ' rds> c£T, pro Deus , Dei , D&h 

eps pro episcopus. 

- / ; ; .;i • .•! . ■ • »<■ . v: : -. : 

(f ),^Hinus plehfe «t in nonnuflis minos vere scrinturam codicis expressil Btutatus' in apographo duarum postremarurii 
paginarum Vercellensis codicis, quod eidem codici adjunctum e^iamnum servatur, hac «jqsdem Plumii roanu adjecta ad- 
notatione: ' 1 

T^tqrhgc langobarjorum. edicti voivmine perluttrato, ultmum'inter'ea quae extant fofa, lemporis injuria Male ddfeclum, 
adhibitis eliam ut legi posset chemicis remediis, denuo descripsil Fridericus Blume Ictus Hamburgensis. 
■ ■ Seripsit in membrtam accepti beneficit, quodlibera huhc aliosque codtces evbhendi potestas a venerabili Canonicorum 
legio concessa fuerat: j/ratias agens praesertim viris reverendissimis et Canonicis Francisco Azimonli, hujus labularii^ pr<f-^ 
feclo,'nec noni Paub Emtiio Rinaldi el EuseUo Balloco,' quibus secundae in regendb< tabulario partes commissde eranl. 
Omnium autem maxime, et plus quam dictu facile esset, eidem viro rev. Eusebio Ballow se devinctum fatetur, eo quod 
per viginti fere dies adslando, legendo, monendo, graliorem «W, multoque facUiorem ac breviorem laborem fecerat. 

Scribebam VercelUs , die XIX mensis novembris , anni MDCCCXXll. 



Digitized by 



Google 



«XII 

eoccelV pro excellentissimus. . . .. ;jyj 

eccpl pro eacplicit (in Edictorum inscriplionibus). \._ i, , 

FF pro fratrem vel fratres* . ya. ;;./:.,, 

glm^ glom pro gloriosae memoriae , vel pro gloriosissimus ^^ a^^u 
Iho pro /Ae^ (Liutpr. prol. De anno XI). ticu itj-A 

inCp pro mc£/>// (in Edictoarum ioscriptionibus ). u.l» u<'.U, 

indic pro indicttonem [»■ 1 boi»p ji. i ^ i; . . : , ii>;ii 
it. pro iVe/w ( Roth. cap. ccxxim). &inoiir;'jJ 
A«r pro kaiendarum (Lintpr. prol. De anno I). > a\ 

kap pro kapitulo (Roth. cap. ccxxiui: Liutpr. cap. xxx). iJ ^.vi ,'i 
L pro /e (Roth. cap. cxxx). ;:u illuJr; 

/> pro /ura (Liutpr. capp, xv, cxxymi). i ( y->I>ui 

med pro medici ( Roth. cap. cxvm ). i ihss^m' 

/r pro /jo/i (Roth. cap. cccl). ,m. h/Avj 

n vel no pro numero (Liutpr. capp. xxv , xxvi , xxxi). ±. -/io!:p ; 

omnp pro omnipotentis (Liiutpr. prol. De anno VHJI). ; i jj8 

p pro per. > j .i.i:. ' , 

y»er« pro periculum (Roth. cap. ccliii). V '.:'/■) 

pro ^raw (seliquas, Roth. cap. ccliii). Ix> i ;> 

<7 pro ^wam (aut quem?) (Roth. cap* xxvn ). n 
q: vel q: pro que. . , 

<y: pro «jrwem (Liutpr. cap. cxxx). . .. ..<:.. 

q x pro qui. >ij i/idii ». . '.;..'. (.;;r< 

<7/im pro quoniam. i. . n 

^ca*, .yce. pro sancta, sanclae. ; r,,;!t^;i 

.yo/ vel sold pro solidos. ><•/ ?.:;<,••/ 

jj/ae, sstarum, ssias , i^7/V, .yJfo, .y.y//zm pro suprascriptae y.supta* 
scriptarum , suprascriptas , suprascriptis , suprascripto ? suprascriptian* 
xpianus pro Christianus. tU\ 
ayw> pro Christo. . 
Qui saeculo decimo veteris codtcis lacunas supplevit librarius, perpetuis 
utitur scripturae compendiis; in ortographicis autem, praeter ea&a vetu- 
stiore textu diversitates , quae amrtibus recenlioribus libris manuscriptis 
communes sunt, notanda praecipue venit frequens. omissio litterae. A, tum 
permutatio litterarum / et d. Ceterum et hic amanuensis bonae notae exem- 
plari usus. est, diverso tamen ab illo ., unde antiquior amanuensis integrum 
olim codicem Vercellensem descripserat. 

• 3) Codicem Eporediensem Archivii Capitularis, signatum numero XXXilH? 
item membranaceum > detexit annp MDCCCXLHI "cl^ Amepeus '..K^i»», 
ob irtsigtlia in omne genus litterartim merita per uiiiversam Europam cie?|tfe,- 

(1) De boc scripturae compendio vide quac infra disserimus. 



Digitized by Google 



X5UH 



bralus; qui eodem auno de Archivio Capituli Eporediensis brevein com- 
mentationem edidit, ubi et de hoc Legum Langobardicarum codice paucis 
disseruit Codex, formae quam dicunt quartam , habet folia 167 a recenli 
manu numerata; priora 56 constant e fasciculis octo, vario constantibus 
foliorum numero; eX his fasciculis sextus et septimus signantur uterque 
nota ui , et inverso ordine adsuti sunt in codice. Hac libri parte conti- 
nentur capitularia Pippini, Karoli Magni, Hludovvici et Hlotarii, quorum 
indicem exhibemus exactum ad editionem Pertzii. 

Codicis fol. ia. — Capitulare 2,1; ed. Perlzii, pag. 36-39. 

Codicis fol. 3a. — Capitulare 3o; ed. pag. 53-6-y. 

Codicis fol. i3a. — Capitulare 3i; ed. pag. 67-68. 

Codicis fol. 1 31). — Capitulare 32,: ed. pag. 68-69. 

Codicis fol. i4b. - Capitulare 2,6; ed. pag. 46-47. 

Codicis fol. i6a. Capitulare 33; ed. pag. 70-71. 

Codicis fol. 1 8a. — Capitulare 22; ed. pag. 39-40. 

Codicis fol. 1 81). — Capitulare 38; ed. pag. 81. 

Codicis fol. 193. — Capitularis 4° capp. 1-7; ed. pag. 83, 8tji 

Codicis fol. 2ift. C^pitularis 40 cap. 24 (praecedentibus in codice 
subjunctum, sed sine numero); ed. pag. 86. 



1.41 



iu; f ; 



Codicis fol. 2ia. ^JlCapitulare 53; ed. pag. 11 3- 11 4. 

Codicis fol. 22I). ' — Capitularis 54 capp. 1-29; ed. pag. ii/,-ii5. 

Codicis fol. 231). — Capilulare 55; ed. pag. 1 17-118. 

Codicis fol. 25a. — Capitularis 71 capp. 1-16; ed. pag. i3i. 

Codicis fol. 25b. — Capitularis 4° ca P* ° (etiam in codice liltcris 
uncialibus inscriptnm capitulurn w/i); ed. pag. 84. 

Codicis fol. 25b. — Capitulare 83; ed. pag. i5i. 

Codicis fol. 26I). — Capitulare ineditum ( editionis nostrae pag. 
197-199, seu Appendix IIII ; cf. etiam ad eum locum Notas Criticas). 

Codicis fol. 27^ — Capilularis 21 capp. 1 o et 11 (inscripta in codice 
numeris xuuu et xx , nulla praeposila inscriptione); ed. Pertzii pag. 36-37. 

Codicis fol. 27^. — Capilularis 71 capp. 1-22 Ad omnes genera- 
liter; ed. pag. i32-i35. 

Codicis fol. 3ob. — Capilularis 36 eapp. i3, 14 el i5 ( in codice 
signata numeris t>, xxvu et xv)\ ed. pag. 78. 

Codicis folio 3ia. — Capitulare 129; Perlzii ed. pag. 241 (sed in 
codice nostro capitulo uno auctius; cf. ed. nostrae pag. 20o ; el ad eum 
locum Notas Criticas ). • ; v 

Codjcis fol. 32b. — •- Capitulare 1 06, ea forma quam habent codices Chisia* 
nus «t Cavensis, tum aller Eporediensis; Pertzii ed. pag. 84? 85, 195, itfi^, 

H):Nofaia deUArchivio del reoerendistmo CapUoio dlvrea, del cav. Auiedeo Peyron. Torino, dalla Stamperia Reale, 
1843,^.22-27. ' ' 

(2) Ex boc codicum Chisiani, Cavensis, et utriusque Kporediensis conscnsu, palet, non ca sola quac habel codcx 
Gudianus, sed Iria etiam capitula e capilulari Karoli Magui rcpetila, csse aduutneranda huic Hludowici capitulari, quod 
Pertzius incertus haeret utrum anuo DCCCXVI (pag. 195) an DCCCXVIl (pag. 84, vcrs. 49-50) sit adsignandum. 



Digitized by Google 



xxtx. 



Codicis foL ^4a. — Capitularis ii3 capp. 1-8; ed. pag. 2,14-2.1;). 
Codicis fol. 36a. Capitularis 114 capp. 1-29*, edi pag. 216-219. 
Godicis fol. 45a. — Capitulare 1 1 1 ; ed. pag. 206-209. ry.il. 
Codicis fol. r>ol). ■— Capitulare 112; ed. pag. 2 10-21 3. .n aasia 
Codicis fol. 43a. — Capitularis i25 capp. 1-6 •, ed. pag. a35-a36ilo'l 
Codicis fol. 5aa. — Capitulare i35; ed. pag. a5r->25a. 
Codicis fol. 5.31). — Capitularis i3^ capp. 1-7 (consentit Eporediensis 
codex cum Blankenburgensi ); ed. pag. 25o. lo«X9 mmfydidzv ra»ofbfli 
Codicis fol. 54a-55a. — Capitularis i33 capp. 1-10; ed. pag. 248-249. 
x\tque hic, post constitutiones Olonae editas anno DCCCXXV, finis olim 
fuit prioris partis codicis, qua Capitularia continebantur; folia 55b, et 56 
a scriplura vacabant. Postmodum recentior manus subjedHl m>ipostremo 
folio 56 vacuo capitulum, quod, jam inter Karoli Magni leges prostans, 
Pertzius denuo edidit ut cap. 11 ejusdem capitularis 1 33 ( Hlolharii ) ; ed. 
pag. 249, 25o. In codice nostro per se positum, alteri capitulari non adhae- 
ret. Desinit hoc capitulum in fol. 56b med.; reliqua pagiuae pars ultra 
dimidiam a scriptura vacat. 



<>; 1*14» I Itjtit f .iH> i .U»l rir.)II>(1 



~~. p»-— - -v 

In capitularibus 21 et 26 , quae Pertzius ( pag. 35-3^ et 45-4 7) ex 

duplici recensione exhibet, quarum priorem Francicae , alteram Lango- 

hardicae nomine designal, lam noster, quam alter Eporediensis codex si- 

gnatus numero XXXIII , quem descripsit et ex quo inedita et varietatem 

lectionis protulit Amedeus Peyron % magis conveniunt cum recensione quam 

Pertzius Francicam appellat. Nos horum capitularium duplicem hujusmodi 

recensionera oranino neganius . 

A folio codicis 5 7 nova incipil quaternionum series; alia denuo ab Ediclo 

Griraowaldi: sed multi quateruiones nota carent, aliis falso adscripta. Priore 

pagina folii 57 conlinetur inscriptio et inilium prologi Rotharis regis (cf. 

Scripturae Specimen, Tab. I. N° 2, a); quem , in medio fol. 58a, sub- 

sequitur capitulorum Rotharis iudex, tum, fol. 66a, ipse textus, usqtie ad 

fol. io^b. Cum fol. io5 incipit, oraisso rubricarum indice, Edictum GriH 

mowaldi regis, idque desinil in extremo fol. 1078; initio folii 107^ habetur 

Item Memoratorio de rnercedes Commacinorum. Post Memoratoriunr, sub 

folii io8b initium. incipit, nullo vacuo interposito spatio, prologus >Liut- 

prandi De anno I, cujus prior versiis uncialibus et rnbricatis litteris scriptus 

est. Prologum , praemissa inscriptione Incip capitulare huius edicti aliut 

prc~ay., excipit index rubricarum Edicti Liutprandi per annos distinctus; 

tum, fol. 1148, ipsa capitula. Ediclum Liutprandi desinit in fol. i59b. 

idque statim subsequitur Edictum Rachis regis . omisso prologo ; tuni, 

• *\ l * -^^ • 1 ^ «ba iiu^trl 7 ;>u^' Mb«tfOq5 "ii>t!t; ruuJ ./lifvivvOti&vtou 

(\) Legnm Barbarorum Fragmenta inedita el variantes lectiones ex codice Eporediensi collegit Xmw.v» Peyron, in Aclis 
.Uademiac Taurinensis, Seriei II Vol. VIII. Par. II, pag. 121) seqq. 

(2) Deliedizione delle Leggi Langobardiche publicata per cura dclla li Deputaztone di Storia Palria Al sig. Giovaism 

Mkrkel di yorimberga Letlera di Carlo Bauih im Vesmk. Torino. 18*7. pag. :is not. I. 

• • 



Digitized by 



Google 



•XXV, 



fol. ijbai&i sub finem, bmissb item prologo, Edictum Aistulfi De Aja&o' V; 
cujus finis in versu quurio paginae aversae folii /i66* Versu statim insequentl 
paulo pbst adjeetum ,G{rf)itulafei Hlotharii Papiense anni DGCCXXXIl % 
rejjqua ejiis iblii^ et ; folii 1 67 seu. pdstremi partem utraraque exj)lfent 
capitula pfriora Heceih: ejpsdemi capitularis; vix tamen codicem fine ;mu4 
fciliim crediderim, sed jolam periisse membranam libri custodem {.foglid.dl 
guardia)j iri qua forte anwniiexisis reliquam .capitularis partem conscrlpserati 
*::His collatis dicendum', :scriptuni esse cotlicem inter annum IDGCGXXjV^ 
quo capitularia Hlotharii Olcwaae ectita^sunty quae priore libri parte cbnr 
tinentur, et ahnura J)CCCXXXII, quo editum est capitulare ejusdemlHloJ-» 
tharii Papiehse v quridL, reliqua libri parfce ad : finem perducta , amanuensis 
extra sedem subjecit. Peyronus quidem codicem Eporediensem XXXIH 
saeculo X tribuit ® , hunc ,vero nostrum saecula XI Sed postremum hoc 
eperarum imendo fere esV ut tribuam; primo enim intuitu facife appare*>> 
codademi quo leges- Laugobardicae conjtinentur ' esse altero antiquiorera; cfc 
comparata Scripturae Specimina, ;Tah.; II, N° 3 et 4, Glossas et emenda* 
tiones a secuhda manu , ipsa codicis scriptura integro saltem saeculo recen* 
tiores, satis constat.vix esse infra decimi saeculi finem retrahendas ;, eanum 
etiam scriptura maxime convenit. cum ea, qua exarata sunt supplementa 
cddicis Vercellensis. Vetustior autem codicis Eporediensis scriptura ita 
Garolingici aevi propria est, ut, quamvis alia deficerent argumenta , quae 
ex ipis scriptis codice cbmprehensis fiupter attuJimus, de libri aetate vix ulla 
esse posset dubitatio. Sane Vaticanum codicem saeculo VIIII exeunti tri- 
buunt aut X ineunti; jamy veroj sive aeripturae formam spectes sive ortho^ 
graphiam, Eporediehsem Vaticanb antiquiorem. nemo noo dixerit. 

-Gharacteres quo cbdex exaratus est cursivi sunt (cf, Scripturae Specimeh, 
Tab. I, N° 1, et Tab. II, N° 3:)', diversorum» ut videtur, amanuensium 
(cf. in Tab. I, N° ifr^ finem folii i33b, et initium sequentis folii i34a); 
scqptura ubique clara est; -pauea scxipturae compendia, quae nempe habent 
plerique ejus aetatis libri; inscriptiones haud raro uncialibus litJteris exar 
ratae sunt. Ab impenito sed accurafo amanuensi librum descriptum patejt, 
qui ne in minimis quideni textiim ex arbitrio immutare aggressus sit. In 
ortjiographicis codex maxime ^convenit cum optimo Vercellensi; nonnulla 
tamen sunt, in quibus latina magis scriptura restituta est, ubi Vercellensis 
ibrmas a vulgo frequentatas. exhibet,..et;italicae linguae primordia magis 
prodit. Sic Eporediensis fere semper habet liceat^ probare, debeajt^ caballas^ 
cum in Vercellensi ferme constans scriptura sit, rarior autem in Epore- 
diensi, leceat, provare , deveat, cavallus. 

(1) Monumenta Germaniae Historica, Legum T. /, pag, 360-362. Quae Pertzias addit sab inscriptione Item aHa 
capitula non esse huic Capitulari accensenda demonslravimus in Notis Criticis, pag. 445, fusius vero in nuper cttalis 
Litteris ad Jobannem Merkel, pag. 48-57. 

(2) Legum Barbarorum Fragmenta etc., sub initium. 

(3) NotvUa dell' Archivio del Reverendissimo Capitoto d lvrea , pag. 22 fin. 



Digitized by 



Google 



XXVI 



Textum , exemplari adhibito alio ab eo unde codex descriptus est, emeo- 
darit manus saeculi X exeuntis, quae eadem glossas srve interlineares, sive in 
codicis raargine, passim adscripsit; cf. Scripturae Specimen, Tab. I,' N° 2, 
c, d. Hasce porro codicis Eporediensis glossas, reliquis quae supersunt ad leges 
Langobardicas glossis antiquiores, damus in Appendice VII. Qui glossas 
scripsit, nonnumquam rudiore ac saepe difficili scriptura ususest; multa 
ih ipsp contextu sunt intricata, quae sensum vix praebeant. In orthogra- 
phicis notanda, ut in Vaticano Legum Langobardicarum codice, frequens 
emissio litterae t finalis in conjugationibus verborum. In hasce glossas quae» 
dani irrepsere e jure Romano, quin et serael citantur Justiniani Institutiones;, 
quarum usum inde apparet jam saeculo decimo vel in nostris Subalpinis 
regionibus iterum invaluisse. 

Ex altero Eporediensi volumine , de quo supra locuti sumus, duodecim 
capitula Peyronus edidit quae in eo codice Pacto Legis Salicae subji- 
eiuntur. Ad quintum ex hisce capitulis ita Peyronus: « Haec npn estlex., 
« sed adnotatio Itali jurisprudentis , qui discrimen inter jus Salicum atque 
« Italicum circa juratores exponere voluerat. » Ego omnibus hisce capitulis 
non leges contineri jamdiu contendi, sed glossas, aut alia hujusmodi scripta 
in foro enata, et jurisperitis tribuenda®; cujus rei argumento mihi eran^t 
horum ipsorum capitulorum forma et argumentum , et quod , cum nonnulla 
ex his capitulis manifesto glossis essent accensenda , pronum erat statuere 
idem de omnibus ferendum esse judicium. Haud infrequentia sane sunt in 
codicibus hujusmodi librariorum additamenta: quale et reperimus, ab eadem 
manu quae codicem scripsit, in manuscripto Legum Langobardicarum Ma- 
tritensi ®\ et saepe occurrunt in codicibus capitularium quibus usus est 
Pertzius Nunc, inspecto nuper ipso codice Eporediensi, quod olim con- 
jiciendo suspicabar, id mihi in certitudinem versum est. Nec enim ea capi- 
tula ab eadem manu scripta sunt, cui debentur Leac Scdica quae praecedit, 
et quae subsequitur Lex Alamannorum. Lex Salica explicit in folii pagina 
recta; in sequentis folii pagina aversa incipit ab eadem manu Lex Ale- 
mannorum: ut sic inter utramque legem duae olim paginae a scriptura 
vacaverint, sive quod amanuensis bina simul folia ex incuria revolvens ab 
uno ad alterum transilierit, sive quae demum rei fuerit causa. Jamvero 
binas hasce paginas, duodecim de quibus agimus capitulis explevit posterior 
manus, minutiore charactere ; ut in his additamentum recentioris aevi primo 
intuitu agnoscere liceat. 



(1) Legim Barbarorum Fragmmta elc.,pag. 130-137. 

(2) DelTedixione delle Leggi Langobardiche pubblicala per cwra della R. Deputazione di Storia Patria... Al tig. Giovanni 
Merkel di Norimberga Lellera di Carlo Bium di Vesme. Torino, 1 847, pag. 71 . 

(3) Cf. Notas Criticas, pag. 280. 

(4) Quorum aliqua Pertzius pro legibus in textum recepit (ex. gr. pag. 371, vers. 3-8 et 36-38): alia rectius ut 
spuria in Notas rejecit (ex. gr. pag. 195, vers. 32-38; pag. 228, vers. 24 seqq ). Etiam Merkel (Die Getchichte det Lan- 
gobardenrechts , S. 50, Anm. 24J quorumdam quae Pertzius edidit ft-agmentorum sinceritatem in dubium revocat. 



Digitized by 



Google 



XXVll 



Initio codicis adsuta fuit membrana libri custos, in cujus utraque pagiua 
st recentiore manu , partim decimi partim undecimi saeculi , nonnuila 
continentur, quae hoeloco recensere non abs re erit. Primum scilicet w 
superiore folii margine, evanidis jam litteris, scriptum est LEGES /?0....; 
titulus forte olim seu inscriptio codicis Eporediensis. Reliquam paginam, 
manu saeculi XI ineuntis explent duaes formulae, non uno titulo notatu 
dignissimae, quas Ideo hoc loco exhibere non abs re erit. 

1. Presencia bonorum ominum ex, franoorum et langobardorum, quo- 

rum nomina supter leguntur, conjunserunt se illa JUla quondam lui, que 
prqfitetur se ex nacione sua lege vivere romana, et ille jilius luL Ipso nam- 

que UV ibi et eidem iui jilio suo consenciente Jt ibi locum presencia 

eornmdem bonorum ominum conjuncLs ipsa illa suis manibus et ejusdem 
lui a legitimum sibi ad uxorem abendum se trafdijdit, quorum ipse ille 
ad illam adduxorem sibi abendam suscepi r quidem et dedit ipse ille lui 
et lui germanis ipsius qui ibi aderant cronas una valente so argentum 
dn bonos so..titos , tam pro mundium eidem lei conjus sua , quamque com- 
munia que e legibus pertinet ad abendum .... ille .... modo easdem crona 
suscepit. eoque se ille et ille germanis per easdem crona quod pro mun- 
dium susceperunt eadem illa germ et mundoalda eorum eidem lui super 
mundium miserunt communiaque e legibus per/inet et easdem crona simul 
cum praedictum mundium eidem lui ad proprium tradiderunt, et susce- 
perunt ab eo exinde launechitta .factum est oc. 

2. Deus Dei notarius ex castro Lomello in caminata majore sale domni 
Ottoni comiti palacii et comitis ipsius comitatu Lomellensis , ubiipse in 
judicio adeset justitiam faciendum ac dellberandum , adesent cum eo illi 
ac illi judicis sacri palacii et reliqui plures. ibique eorum veniens pre- 
sencia domno illo aba monesterio sancti illi situm in loco illo^ cepit dicere. 
volo eliere ille et ille judex , et vocaf mihi ad pars ipsius monasterio in 
placitas peragendum , alii conpellandum , responsum dandum , Jinem fa- 
ciendum et recipiendum ac per legem querendum et eqciendum ( excucien- 

dum ? ) tamquam fecisset. et taliter ibi presens omum predictUs illo 

abate ex eodem illo judicem suum et ipsius monesterii advocatorem elexit 
qualiter supra declaratum est ex ac noticia qualiter acta est causa fieri 

amonuerunl e et ille ego notarius sacri palacii ex uxione (iussione) 

ipsorum comiti et judicum amonusione scipsi anno imperii domn etricici 
imperatoris deo propicio quinto , quarto die mensis decembris , indicione 
secunda (Anno Domini MXVIII). 

In altera folii pagina primum est, ab eadem, ut videtur, manu quae 
glossas scripsit, Liutprandi cap. cxx, nulla inscriptione aut numero prae- 
posito; cf. quae ad eum locum notamus in Notis Griticis. Post hoc, paullo 



Digitized by 



Google 



XXVIII 



infra : « Item enim abelur m eodem concilio ul eorum qui addordinarii 
diveniunt , fides et vita prius ab episcopo dilienter desscuciatur , et sic ordi- 
nentur ; litere in eodem concilio nec non et anteoceno simul et calcidonense 
ut fugivi clerici et pregrini ad nullo recipiatur nec ordinentur sine co- 
mendaticiis liferis et sui episcopi sive abatis licenciam. » 

Hujus codicis, cujus usuin domesticum Eporediensis ecclesiae canonici 
liberaliter concesserunt , varietatem leclionis diligentissime adnotavimus. 

4) Codex Vaticanus , signalus numero VMGCCLVIIII saeculo VIII I 
exeunte aut verius X ineunte a pluribus scriptus amanuensibus, constat 
foliis 146: fuere scilicet quaterniones duodeviginti , et temio unus, seu 
folia i5o, e quibus periere folium primum quaternionis septimi (Roth. 
cap. cclvii-cclxi)*, folium quintum quaternionis quinlidecimi (erral procul 
dubio Perlzius, dum tradit hoc loco excidisse Liutprandi, ex Muratoriana 
numerandi ralione , Lib VI, cap. cii-cvi; excidisse puto Liutprandi De 
anno XVII capp. i-v, in quorum postremo occurrunt verba custodiat eurn , 
quibus finiri lacunam idem Pertzius testatur); demum duo folia in ultimo 
ternione. Singulae codicis paginae habent versus ab undeviginti ad unum 
et viginti. Recenti manu in prima pagina scriptum est Iste liber est Theodori 
a Malsen^ Ultrajectini. Edicta Regum Langobardorum explenl quaterniones 
oclodecim; postremus ternio, quem serius adjectum suspicatur Perlzius, ha- 
bet a varia manu Capitularia aliquot Hlotharii imperatoris et Italiae regis®. 
Liber a variis amanuensibus scriptus est; scripturae specimen, a Theodoro 
Hejse Magdeburgensi in usus nostros confectum, damus e Rachis Capitulis 
in brevi (Tab. III , num. 3). Non modo inscriptiones plerumque unciali, quam- 
vis saepe corrupto, charactere sunt exaralae, sed vel in ipso contextu uncia- 
lium litterarum multa vestigia*, paucae ac rudes in litteris initialibus piclurae. 
Emendationum pars est a longe posteriore manu. Edictorum prologis ple- 
rumque praescribitur vox Argumentum. In orlhographicis nonnumquam 
veterem quidem ac genuinam serval formam, plerumque tamen ab ea rece- 
dit, modo formis receptis, quae ejusdem aetatis libris ferme communes 
sunt, modo variis scripturam mendis corrumpens*, universus enim liber a 
negligentibus atque imperitis librariis descriplus. Sic fere semper codex 
habet tingare pro thingare , et contennit ubi Vercellensis et Eporediensis 
contemt; saepe, ut terme in ns quae a secunda manu audita vel emendata 
sunt in Eporediensi, omittitur littera t finalis verborum, praesertim in 
singulari conjunctivi modi; in vocibus habere et heredes plerumque omit- 
titur h littera; videre est etiam numericas formulas quattur pro quattuor, 
tum ferme italicas quaranta et octonta^ retdere pro reddere\ ide est vel 
idee est pro id est\ raro, aliquando tamen, pro conposilio^ conponat^ etc. 9 

(1) Archiv der Geselhchaft , Bd. IV, S. 352, ff.; Bd. V, S. 239-247; Monumenla Germaniae Bislorica, Legum T. /, 
m Praef. , pag. xxvi. 

(2) Quoram indicem exhibet Pertzins, Monnmenta Germaniae IJislorica, Legum T. I, in Praef.,pag. xxvi. 



Digitized by Google 





4. { ((rt?tf4 t T ^rws/tJM 
* cc^n?ort>jp« cxxl^^enoce A^^etetscor 



d 




c^a^ cLeatrw amutlu{"<»rclirv4tuf ftue orJ^nAniufmiyretr Aefu.*L y&rrv 



Digitized by Google 



Digitized by 



Google 



XXIX 

per m scriptum comp-\ pro litteris ti, quas vocalis subsequatur, fere semper 
scriptum est c*; rionnumquam dampnum pro damnum, nichil vel nlcil pro 
nihil: quae omnia, in Eporediensi numquam obvia, Vaticanum, uti longe 
corruptiorem , ita etiam recentiorem manifesto evincunt. Notatu praeterea 
dignus frequens error interiore pro in anteriore (quod tamen recentior 
manus aliquotiens emendavit ) ; tum relionis pro religionis ; praeterea 
disjunctio verborum, interposita praepositione , ut quem perlibet , qua pro- 
cumque, et alia id genus. In Edictis Rachis et Aistulfi pro Langobardus 
codex Langubardus\ in Ediclo Aistulfi adque, cum in reliqua operis parte 
fere semper scriptum sit atque: cujusmodi diversitates varietatif amamien- 
sium, a quibus -codex exarattis est, tribuendas existimo. Rotharis omissa 
sunt capitula xxii , cclxxviiii , ccclxii (recensentur tamen in rubnicarum 
indice),i et a medio LiutpK cap. lviiii ad medium cap. lxi^ quae lacuna^ 
oscitantiae librarii procul dubio tribuenda, incidit inter foL .iovia e^iiAcbb 
Godicis folia priora ceritum octbdecim, tum folium undequadrdgesimum , 
sunt rescripta; vetustior scriptura. exhibet Psalmorum Jatinam versibnem^ 
unciali characlere, nec tamen valde antiquo. 

5) Godex Parisiensis 461 3, olim Regius 5192% dein Golbertinus l385^ 
in folio, saeculi decimi (1) . Supersunt in mutilo codice folia 100; periere, an- 
tequam codex in volumen, prout nunc se habet, redigeretur, priores quin- 
que quaterniones; sextus iricipit a verbis . . . minus eum invenerit (Roth. cap. 
cclxxhi). Numeri capitulorum in Edicto Rotharis corrupti sunt, et ipse etiam 
capitulorum ordo perturbatus. In folio i3 explicit Edictum Rotharis, incipit 
Edictum Grimowaldi: prologus capitulis adnumeratur, ut sic x recensean- 
tur Grimowaldi capitula; index rubricarum deest. In folio i5a, cujus pars 
abscisa est, incipit index rubricarum Edicti Liutprandi regis; in folio i8a 
capitulorum textus, praeposita inscriptione Incip causas, Foliis abscisis desiint 
Liutprandi capp. lxxxih a verbis revertitur. Sculdahis vero usque ad verba 
cap. lxxxv foris provincia eos vindendi et\ mox a cap. xcv verbis mun- 
diliae causa ad cap. xcvhi verba dohso animo libertaverit et ser-. Liutprandi 
Edictum explicit in fol. 53a; Rachis regis legibus inscriptio praeponitur 
Incp a domo Rachis rege serenissimo august. Adsunt primum Notitiai, 
tum Gapitula ex Edicto; Capitula in Rrevi desiderantur. Rachis leges de- 
sinunt in folio 598; tum, inferiore folii parte resecta, deest in pagina folii 
recta pars inscriptionis legum Aistulfi, et initium prologi De Anno I ; 
posterior pagina habet reliquam prologi partem, tum capitulum 1, et ini- 
tium capituli 11; reliqua ejusdem capituli et initium sequentis, ob eumdem 
dimidiati folii defectum, in pagina aversa perierunt. In folii 6^b versu 9 
desinit Aistulfi cap. xxn et postremum , cui in sequenti versu , praeposito 
signo §, subjungitur, nulla inscriptione aut numero praeposito, fragmentum, 

(1) Archiv der Gesellsc/iafl , Bd. Vll,S. 773-777; Mommenla Germaniac Hislorica, Legum T. 1. in Praef., pag. xxvn. 



Digitized by Google 



XXX 



quod edidimus pag. 196 versu 5*j seqq.; post quae EXPLICIT Subse- 
quuntur capitularia italica regum Francorum , quorum indicem videre est 
apud Pertzium, Monumenta Germaniae Historica, Legum Tom, I \ m 
Praef., pag. xivii. Scriptura (cujus breve specimen damus Tab. III, num. a; 
amplius dedit Pertzius, loc. cit., Tabula III, num. 2) satis pulchra nec lectu 
difficilis; ( initiales litterae coloribus oriratae, nonnumquam, Edictorum ini* 
tio, elegahtibres: quarum desiderio pleraeque e lacimis foujus codicis vi- 
dentur tribuendae. Usus sum exemplis et cbllatione , quam fiberaliter misifc 
vir, humanassimus Champollon Figeac Junior. 

6) Codex Parisiensis 4614, olim Regius 4898.4 , Thiianeus, dein Gol- 
bertinus rjrjj (,) , constat e duobus libris in unum volumen compactis. Prior, 
ab uno; amaniiense, pulcherrimo charactere saeculo X exeonte aut verius 
ineunte XI duabus columnis conscriptus (cf. Scripturae Specimen, Tab. III, 
num. 1), continet Edicta regum Langobardorum , legem Alamannorum (c£ 
Merkel, Monumenta Germaniae Historica , Legum Tom. III 4 pag. 8), tum le» 
gem Bajuwariorum; posterior, saeculi XIII, habet Lombardam, in IV Libros 
distinctam. Prior codicis pars incipit a Rotharis prologo, qui duas, post quem 
index eapitulorum, qui duodecim columnas explet; dein Rothariani Edicti 
contextus» Snbsequitur, praeposita inscriptione Item incipiunt capitula quas 
addidit damnus Crimuald rex, index capitulorum Grimowaldi ; tum, io* 
scriptionb ^raeposita Item quod gloriosissimus Crimuald rex addidit dicens^ 
ejusdem regis prologus, post quem ipsa Edicti capitula. Liutprandi Edicto 
jpraescripta inscriptio est Item capitula quod addidit domnus Liutprant rex; 
tum index capitulorum quiuque priorum volnminum, seu De annis V^ 
VIII, VIIII, XI, integro singulis annis suo praeposito prologo. Post hnnc 
rubricarum indicem legitur: Expliciunt capitula* Incipiunt causae yuas 
addidit domnus Liutprant rex primo anno regni sui; tum textus capitu- 
lorum De anno I. Dein Incipiunt capitula quod addidit in quinto anno, 
subjectis ejusdem anni capitulis; post quae, praepositis ante capitula sin- 
gulorum annorum rubricis Incipit de anno octavo\ Incipit de anno nono\ 
Incipit de anno XI , horum trium annorum capitula; cap. xi De anno VIIII 
in hoc etiam codice desideratur. Post cap. xxun De anno XI codex habet 
EXPLICIT. Ex quo , cum praecipue etiam in indice nonnisi capitula 
priorum quinque Liutprandi Voluminum recenseantur, pronum est conjicere, 
superiorem codicis, aut saltem Edicti Liutprandei, partem, descriptam esse 
aut derivatam e libro conscripto ante annum duodecimum Liutprandi regis. 
Inde vero ab anno duodecimo habeiilur singulorum annorum primum pro- 
logi, dein rubricae, demum ipse capitulorum contextus: ita tamen ut prolo- 
gus De anno XIIII numeretur pro sexto capitulo De anno XIII; desit autem 
prologus De anno XXI, quem nullus servat codex; adsunt tamen in hoc 

(1) Archiv der Ocselhchofl, Bd. VJl, S. 767-770. 



Digitized by 



Google 



XXXI 

diei et indktionis&otat Prajetecea tyium poslremorum Liutprandi volumihum 
tum' rubricae luml capitula in unurn conjuocta sunt, ita lit cootinua serie 
oumerentur eapitula Vigiuti-quattuor', adsunt tamen suis look prologi iDb 
aoois XXII et XXI II, et ipsae annorum hdtae. Capitula demercede Com&n 
ciiiortim desiderahtur.VC^ifeus, collatis, dicehdum est, Edictum Liufprahdi 
io hoc codice descriptum esse aut : derivaUim non e cfodice universa exhibehte 
Liutprandi regis in unum «olLectoNvalunnoa^&ed. priora qukliim ,-ut dixi»- 
mus , quinque volumioa derivata 'esse. ^e. lihro , qui sola MoaVec^ voecdum 
seqiientium anborum, wtilminaV/cbmpIectebatur ;. reliqUa , $eW\ adjecta, 
partim ex .alio *e^Htiore )C©dice * partrm forte ex ipsis slngUlbYum aAho- 
rum volumtntbus. separatim editis* — Legibus Rachis. regis <, r Ubrica f • pfas» 
scripta < ( ,est Leges \(fms, domnus Ratchis instiluit princeps tuih prologus} 
deio! capitulorum rubricae, post quae ipsa Edicti capitula; ^Qtitia* et Ga* 
pitula in Brevi desiderahtur. Demum,, post rubricam Leges qtuis domniis 
aistulfus instiluit \prineeps. Incipit Cdpilula, adsunt; primumnrnbrioaie capi* 
tulorum Edicti. De anno V; tuni Expliciunt Capitula. lncipk Prologus; 
post quae, capitula ejusdem anni, quae explent columoas octo:; Edictum 
De anno I desideratur. Usus sum collatiooe codicis , quam , tOe .' rogaute 
liberaliter perficieodam curavit v. cl. Cbampollion F\geax:. 
. 7) Codex olim Ecclesiae eathe dralis Augustanae , jam bibliothecae Guek 
phefbytanae inter Blancoburgenses tfio. saeculi X, in jfolio, continet Le- 
ges Langobardicas, tum capitularia complura Raroli Magni, Hludowici Pii, 
Hlotharii, et Hludowici II Imperatoriis; dein leges Salicam, Burgundionum , 
Ripuariorum, Alamannorum, Bajuariorum; passim praeterea , teste Pertzio, 
« ootitiae complures et chartae episcopatum Augustanum concernentes , et 
« juramenti Judaeorum formula, manibus diversis saec. X-XII libro inscri- 
« ptae sunt. » Scripturae specimen Pertzius dedit (Monumenta Germaniae 
Historica , Legum Tom. I , Tab. III , Num. 3 ), nos ex eo partim repetimus 
(Tab. III, num. 4). Priorem folii primi paginam, olim vacuam relictam forte 
ut picturis ornaretnr, jam explet cbarta anni DCCCCLXXXII, a re nostra 
prorsus aliena. Cum secunda prioris folii pagina incipit prologus Rotharis 
regis, hac praemissa inscriptione: Incipit Edictum quem reno\vavit dom 
Rothari rex Langobardorum una\ cum suis optimatibus et judicibus. Item 
Prologus. Prologus desinit folii aa versu 6; tum Explicit Prologus. lncipiunt 
capitula, quae in indice recensentur cccxc, quot etiam habet textus Edicti 
Rotharis, qui incipit a fol. ^a, desinit in fol. 3ob. Grimowaldi adsunt 
primum prologus el capitula vim; tum praeposita inscriptione quam dedi* 
mus in Notis Criticis, sequitur Memoratorium de mercedibus Comacinorum. 
Post hoc,sub finem folii 3ab, subscriptio, quam item exhibuimus in Notis 
Criticis; tum Liutprandi prologus De anno I, et Liutprandi capitula, reliquis 

(1) Archw der GtselUchafl , Bd. VII, S. 777-879; Monumenta Germmiae Uislorica, Leyvm T. I, in Praef., pag. 

XXVII-XXVHI. 



Digitized by Google 



xxxu 



prologis et epilogis omissis. Capitula continuo ordine mw»fmihl*A'v poslrev 

mum esti CLIIII Memoratorium de meroede'' C^m<xinonim. ^i^t^ boa,' 

f&Jiii fyjb *ersn>5, Eoepliciunl leges 1 domni Liufiprari$ rre^i&IpoipU prvfogu» 

d&mhi Rtttchesi regis.' Foiio S8a EXPLICIf >PR&£0GUS/ dNCfr 

mmmJtAPIfFULJ. I. Si quis — palam jhcejtit.: >FINAUNT .'. CjAPj 

IN{?IP- ■ QsMJfi TU & i I Qualiter etcO >Raolii^ leges" desihpnrt Jolio : botoi 

mo^ol OpGm autem dev revelare^h^norificum \ te$L Ista c^pitnla ^wqlite^ 

sufierius scriplateneritur. imedicto scribanturAFINIT^DE fyAWQHISO 

REGJE, mQIRIjriQUOD^DOMNUS I JISTULFmuSUOVTEfiu 

FQREt \d-EHtyNCc%IT~\ Qm prophetica wswaticinaiio udmotmt etci; adsun^ 

scilaqet Riabhis i^egts JNotitia, Capitlila ex Edioto , et par* pteotogi iCapito^ 

lerp.ni i iq Brevi* I^ictum Aislulfi de ankov *i desideratur* P©s\ teppituiunt 

decimuoLter&ium et postremum de anno V adjectumest spuriuni daffftuluin^ 

quod hinc ediditnus foL 1196, vers^ jz^ seqq.; tum , litteris uncialiBus i rttbris^ 

clausula qtrnm exhibuihius! in -Notis Criticis — • In iis qune damiis ex boo 

cedice nsi gnnrus collatione, quam viri clarisshni SceoEwiiANW et HAEtrEf.ius' 

in . usus > nostros propria nianu confectam • liberaliter transmisepe, J*..- 

8 ) Codex Monasterii Cavensis Sanctissimae Trinitatis prope Salemmn 

in folio, scriptus panlo post annum a Gh. N; MIIII j uti apparetex iis quae 

habentur ib fine brevjs Chronici , quod idem codex exhibet foh 176, atque 

inde editura est a PerUtio ( Monumenta Gernianiae Historica , Scriptorum 

Tomiis III, pag. 5 1 5 9 5 16) « Ardoynus. factiis est rex in italia. et regnavit 

.« anni non pleniter duo. Et pugnavit in italia . dum exerciui hepricibegis. 

« qui fuit dux de bajoaria. Iste henricus post discessum su^erscripti : ottoni. 

« factus est ® rex totonicorum. et post perditione exercitui ejus. ipse per 

'« semedipsum venit in italia. et omhes lambardi mentiti sunt arduini regis. 

« et subdiderunt se henrici regis. Et ipse applicuit usque urbem papia. 

« et igne cremavit eam. et sic reversus est in totonicum regniim suum. » 

Atque hic Chronico finis. Jamvero Henricus, incensa PapU;, in Germaniam 

est reversus anno MIIII. Cum vero iter italicum Heinrici et ejusdem coro* 

natio non memorentur, patet codicem scriptum fuisse ante annum MXIIII. 

Scribit alibi amanuensis, Pandulfum Capodiferro se vidisse, ^eneventi et 

Capuae principem., qui vita functus est anno DCCCCLXXXI Contra 

Merkel^suspicatur, scriptum codicem in Ccenobio Monte^cassinoy anno 

MXXIIi j sub Abbate Theobaldo , fultus auctoritate catalogi codictim de* 

scriptornm ejusdeih abbatU jussu , inter quos recensetur Edictum Re^um^ 

scilicet Langobardorum Sed nullum adest indicinm , , quo haec ad 

. . .... •: .. . ,.' . ' . ■ 

. (1> Gimnone, Sloria Cwile del Regno di NapoU (ed..\Tity: Ub. V, princ.± Archiv der Gesellschafi, Bd. IV, S. 37?- 
^kZiSii Y/S'. 1247-202; Mommenta Germaniae Bistorieit, Legum T. /, m Piaef.,pa§. xiVli; Trdya, SterSa Sltalia 
jdel Mptiio Evq^VoI. IV: Cadke Diplomatico Longobardo, Tomo II , pag. , ed alfrove. ■ . ■ • .•.•'•.' 

(S)' Ita iif opere Archiv der Gesellschaft , Bd. V, S. 250, ubi bacc Cbronici parlicula primum edita; in Sfonum. Germ. 
Hist. dcest vox est. 

(3) Cf. Muratori , Annali dltalia, ad hunc annum. 

(4) Sloria della Badia di Montecassino , di D. Luigi Tosti Cassinese: Napoli, 1842, T. I, pag. 287: « Anoo Domwioae 



Digitized by 



Google 



*K3UU 



exempldr iG&roSftMteferM^ Afybalis 
Blasii , qmm hia verbfei &*hibeij ifc /$lio; ^aqlajreo? j»raetnb$o cbdici, Ga veosu 
Gadex\\hgum ]reg^m\ Lpi\gohmd$mmV\ W^ t!i* Pufal aute&n* ne& 

immeritd , «*< Cavensi^ M^yiid^t^riK^t^s^. ^iiidtUni anno i%b&±quum \<4o* 
minUsi Eustasius) > 4j$hip&eskke,n \$cwilis\\ RupUMpadidU damino Giyfftitfa 
Ke&ioitawa^tyvemi^ MonasterM ], dt .fominon Aldebrandino Armarfa (&eM 
drckwistae)\\ej»sde*i 5 .bmdvjfadwiia&ka mabili«> tEcclesiiae <Ange&4e> 
fiamfi- Rkfitv ad opu s et^d^H(atem^m^si^rii\(^ensis con&trvandaj d$e\ 
un4*aima\\F\ehtuar}i^ uii Jegere esi i» Registm I 

WkkqtdA J^hatii y. jRpa&eq qiiti js&m suppeUectilia extanl plum& 
tjfot£\ <q&(mum\mus^n<tf&tur>^ uM\legendum x ismsed 
Qfcigolf! iifiol&ytem ; \eodex incipitt : 4(f»>HaminP do*nwi nosfri Jesti GfirifU 
fobtytil H^tykgmtis- Inastrae J^mgo,h<mlomnf * \ukst eohsuli qui dicitur* Scan- 
dmwnv.mi^t&fasi? *ahnouiy&(L> ] " -^u-.-u ■>■.,■' -<>\ •'.-..«•i • • •■<', .J '' 
oadh prioge}pagi«kd : tn^mhiami^f{»mMU& qwtetmoft W sexiem eodici, praet 
poniUiCi est : 5 ab antUjna.manUj bjfey^^eript|uaa,4ft Germafflqrum populorura 
gettwatiqne, qubd}pr/mftum ^«ftj^ii^ MpnuU^ i^ genus. seriptis a PejrUwa (1 '.J 
dein * .Q*i)olo>Tp93*8 e/&tHra%h9Gj9Cta fepeteiejfton inopportun«ni dusimufci 
iuivj : a : ;hjri-.K. 5" jc/ ^ i iilol «hijli -*<| « . •<■< . . < »■ . ;'■ 

i;>n^'Mu**^'irex 'tres/filibsi inHbftiitl iquorum noroina: " hec sunt. ArmewJ Tinqus. 

OsblUWi-' { >' '•''■ i''" »' ' ' / v / ii:i!if ;■'::> "J'j<ur rfli J > „,';■•! . • ■ '.,.<'., • ;'; . <J ; . i; ': 

*>><5it)gvE genuernifr ^quatevnasj ^nera&iqnes. ; y '■■■; <j 

"i ! 'A*|iBN:geiiiwt goU*^ 'guaddikjsi» bcrigWos. saxones. < •! •.• t •' 

Jm&us geriuit tusc^s{f^ ? et/hmgobaiicbs<. ; burgorididhesv bajoarios. ^ 
Osinufc genuit i*omanosjiWittonesi ftfinoos. et akmannos, » - 

i» pPostj ^ b»ec in' eadbm fpolgin»!, .ab >alia manui Istud codices hahet quat 
\XX%Mf$^)fffi\-& ! &DJf&. Q»iu^ x 'Vera!quaterniDaes XXXHI nonnisi fbliis 
GCjIjXI^I 'respondeabt^yipjkiris^ ipsam i eam membranamy in, qua baec scripta 
smit '^fi%nkt«no comp^ehemjii Cetertiiii^integrq quaternione et octo msoper fo- 
Jiis 'tkpeitlrtlsi;/ nuric supbrsunt folia CGXLVIIII , seu paginae qumgentae, qua*- 
mtii jnonrinllae tamen "srfriiptura yacant singulae vero paginae • habent versus 
ierme nnuny et viginti./^ecundi fblii ,< quod primum est priuii quaternionis^ 
^>rior 'pagitia exhibet/picturas, ad ea lreferendas, quae narrantur Chronici 
ftothariam capite i£ FREAy eo ferme habitu induta, quo nostris temporibus 
^trgw^Peipara pinlgt'.«ole^y reota manu oollom ampWxatur GODAN firi 



«ii 

lf! 



Incarnationis 1023 Indictione vi. . . . Domnus Teobaldus rcverendissimus abbas hunc librum dft Expositione Salnwrum 
^uifioriberaipraecepil cum aliia,xxii,Godice8.Ui sunt, .... Historia ftqmanorum (Eutropius), Uistoria LQngobardjorum 
(Pablus Oiaconas) jiEdictum Regum 

(\) MQWmato GermnmMttmwt^ XiH m ^Mfa\*$(^ fixeinplar quod liabemu» (^aroU Iroya 

manu scriptum, proreus convenil eum ed. Pertzii; in editionem Neapulitanam quaedam menda jrrepseie. 

(2) Codice Dipbm&tico Longobarda > Topio ll,pdg. 4S3, 

(3) lla codex Cavensis, quod italam sciil)enlis originem prodit; sed omnino Jegendum Tumgos. 

9 



Digitized by 



Google 



sui , prbmissa barba , ■ ia * fhUnr|li ieoto > oabafotis? ' iflfra* dextroHwm hasjti* •> et 
galeis armati UVINILES^ sifliste«ffettn*iYBOR et AGK), stantes, eum m&tr# 
GAMBARA in subsellio sedetite» €©lloqttunt»r. Singulis proitt ea exoibuintui 
nomina adscripta sunfc. Cum pagina ejusdem* folii aversa incipit Chronicon 
Rotharis regis Tti nomine dohtini nostrijeisu christi etc^ cf. Kotas Critica»; 
Secundtim vquaternionis feHura periit. Chfohicon' lh ptioref pagina "folffe & 
sup&stitibus quintt desinit eum >mi!b\»'tto&4ariy>r*&. .• &oks«q^iia^'/fti0tfaiarW 
Prologus, post quem clausula Et hocgeneraliier etb.\ iwm, sub folil septim) 
tnitium Eacplicit prologus. Incipifctiaptiula Rothdri regis\ 'Gapttuloru.m rw* 
brioae paginas occttpant septemdecfrtiv f^st tjuas^ initio fohi E&pUek 
Capitula. Incipit teoctus legis. yw^'ddminm Rottori'rew4emp<W6*>$tip 
tuit: HeKquam paginae patnemfexplet^ictatai ;y quae qurdewr V*Me^\Hflfe*ii^ 
eay cfuamEdroto Rotharis re^is praepc&Htttt* e codice Matritesstt^^fff^Ri 
REX, throno insidens, recta Armigerum ^regfumv habeHvi&va - honiinerk 
lanceai armatum , infra Stratoretti deKtrti» putem' manw Hbri^H (legis 'scribae 
traditt Fojium t&, seu postre^n*am^se€iMdi (, qU«lernion i f4, ' a scriptura v^datj 
Pertasuis^ recte animadvertit, duos pH^eij^u^triic^s^^quibois continentmp 
Rotharis Gbronicon, Prologusy el rn»bricavdm^ iadeaL>^ seriptos^ <««leri piost 
ipsum Edicti contextum. Prior item pagina folii 1*7 vacat a scriptura; cum 
altera! ejusdem folii pagina inoipiuat capitula Edictii Rotharis iregasiiFolium 
septimum tertii quaternionis periit, cum parte capituli xxxiii et sequ&ttihus 
usque ad xxxvm ®. Octavus itemiquMwm«g pefliit!yseii folia octo , &n quibus 
fuit a medio capitulo ccxlyii ad mekliunt! capituhtn» <:ceMi. : Fofium erisiipfirsti- 
tibus 60J) incipit cum Rothar^;capitulo,<ic^ii^x?v>;. pGst.hoc ; pictura ,.re^em 
exhibens Grimowaldum , corbna.. Dedimitumi!<M£nsaet cwlferum- fnrcoiam 
superposita tradit Pertzius; forte sunt ensis, et lances seu trutina, justitiae 
symbola. Sepvus unus, eodemiPentziplteste, iVifowUim y a&«r poculum 1 pririiipi 
pdrrigit. Inrimd tfadem pagina)leghurrj£6^iL0f 

supra Rothari regis^ tum sequens-paginaapcjpit</W.ffttfero verp. disposilhnis 
riostrae edictum etc. Mox £bln> ExplicitJege)m\^u<>ddominus,rotkarisire^ 
renovavit cum primatos judicesshos. Beqhn^int rmhrii^e Edicti Grtmovvaldt, 
pmlogus , tum ipse Edicti contextus *,; intecmklis piter; Grimo w&ldi oapitula 
duobus posjtremis capitulis ex; Edicto. Rbthabis iregis.^.qua de ee Viide quae 
monuimus in Notis Criticis. Jnitib ■ foJii ; , pdst; extrema verbtt> ppstremi 
capituli Grimowaldi regis , haeci miuio scripta iutvtl: Ejcplicit lege dotuim 
Grimualdi regis. In nomine S domini , incipih capJ «dicti ' quas LiHprandus 

(1) Cf. Pauli Diaconi Histor. Langob., Lib. II, cap. xxvm. 

(2) Ibid., Lib. II, cap. vim. * - ■ . i r 

(3) Oe hac lacuna nil Pertzius; nil eliam Truya in editione EdScti Rothariaiii ex codice Gaveosi. Sedf ju apograpuo Ca- 
vensis codicis, de quo mox locutori samns, post verba Roth. cap. xxxm et ti mamt, haec adnotantur ia margine: Man- 
cando m foglio, si trascrive dall edisione dcl Mwatori quei ehe siegue. Ad cap. xxxVi autem denuo adnotalur : Questa 
legge trentasei fino alla legge xxxvm inclusivamenle non esistono nel codice "Cacense , perchi manca m foglio. II Rlasi netia 
sua copia le suppll col testo del Muratori. Forte ex hoc Blasii exemplari transierunt in ed. Caroli Troya> in opere Codice 
Diplomatico Lombardo, Tomo II, m 



Digitized by Google 



XXXV 

rex tempore suo adjungere previdit tranquillo dum deo donanle regnavit* 
Capituloruni Liutprandi index, per annos digestus, sed continua nurae- 
rorum serie, supecest usque. ad capituli cxlvh rubricam Si cujuseuaritjue 
scrvus aldiam aut unciljy reliqua desunt, cum folio octavo undecimi qua* 
ternionis, in cujus altera scilicet pagina fiiit pictura cum imagine Litit- 
prandi regis. .Folii e superstitibus septuagesimi noni initium hoc est: INCI+ 
PIT PROLOGUS. Incipleges tfuas ccptanus ac catholicus etc. Est pro» 
logus Liutprandi De anno I, post quem ejus anui capitula; tum quinti et 
reliquorum arinorunT item prol-ogi\ et capitula;- nonnullis tamea prologis 
omissis, et perturbato, tam ra textu quam in iudice, ordine capitulorum 
De anno octavo et De rinno nono; de cujus errorisr probabih* causa mo* 
nuimus in Notis Criticis. Edictum Liutprandi explicit in extremo folio 147I); 
Memoratorium de mercede Comactnorum incipit initio folii i48a, desinit 
in medio folio < 1 ^8b. Post Memoratorium . iia in ipso folio pergit codex l 
EXPM LEQES QU4S DOM.Ll UPRAN&US REX INSTITUIT. 
INCP PLOG RACHISI REGIS QUE BEOJUflJNTE ^MM- 
DIT. Xpi Jnu et Salvatoris etc» Est regis Rachis Prdlogus post. cjiiem 
rubricarum index; tum, foL i5ob, pictura, exhibens regem Rachim, bar* 
batum, sceptrnm dextra mariu tenentem ; a jlexlra armiger , iraberbis j a 
laeva dub viri adstant barbatL Mox in ipsa pagina inscriptio Imtipit textum 
legis Rachis\ post quam Rachis; regis Notitia, Capitula ex Edicto, prb* 
logus Capitulorum In forevi, et ipars primi capituli, eo ordine, de quo 
fusius in Notis Cjritieis. iDein , in folio;; i 58a , In omnipoteniis dei no- 
mine incip leod felicissimus atque > precelsus aistolfus rex tempore 
suo in hane volumine > edicli ihstituit. Incip plog% tum Aistulfi prologin 
De anno V,l Tantum prophetica nos Ttaticinatio etc.^ usque ad finem folti 
i58a. Folium i58b habet, nulla praeposita inscriptione et continua serie^ 
integrum indicem seu rubricas capitulorum xxn Aistulfi regisk Periit se* 
quens folium, seu quaternionis vicesimi primi folium jfrimtom, in quo 
fuit imago Aistutfi regis, prologos tDe arino Priroo, capitulimi primitm* 
et initium secundi.^ Folium e supersthibus centesimum quim^uagesimum 
nbnum -hicipiti a verbis capituli u et stetit^ut ille homo \ , Aisluifi Edictum 
desinit m mec(io folio t6^b; cttBoi ^erbis jwrta legem nori potuerit. deser* 
uiat et in anteai Tum; Eocpl cap - ' epla; et sequimtua?, r usque ad foL 
167 med., spuriae epistolae duae, jamdiu editae, prior Karodi Magnt*<aul 
InlperatoramConstaMinopblitanfini^ altera imperatoris ad Karolum Magnnm. 
fteliqua e|usdem paginue ;• «t «equenles- usque ad medium fol. 2 ji b , explet*, 
nutla praeposiu . inscriptiorie^ gtossartum quod edldimtis in Appeddice VIIL 
Post hoc ad finem usque codicis brevia quaedam chronica , capitularia 
principum qui VIIII et X saeculo in meridionalibus Italiae regionibus domi- 
nationem tenuerunt, Capitularia Karoli Magni , Pippini, Hludowici Pii, 

Hlotharii, et alia quaedam a re nostra aliena; quae omnia accurale recenset 

10 



XXXV l 



Perlzius (,) . Excidere folium primum quaternioms vicesimi septimi, m quo 
fuit effigies Karoli Magni , tum postrema tria codicis folia. 

Scripturae codicis Specimen damus in Tab. III, num. 5; amplum aliud 
specimen , ex Roth. cap. ccclxxxvi, tum imaginem Arechis principis, quae 
extat codicis fol. 1823, videre est in splendido opere cui titulus PalSographie 
Unwerselle. Collection de fac-simile rfecritures eic. par M.>Silvestre; ac- 
compagnee d ^ eocplications historiques et descriptives par M. Champoillon- 
Figeac et Aime Champoillon Fils. Troisieme Partie, Europe modeme, 
Region meridionale. Paris, 184 1 9 Ecriture lombarde brisee , XV siecle. 
Code des lois lombardes. — In ortographicis multa quidem servat codex 
ex antiquiore ac genuina scriptura quam habent Vercellensis et Epore- 
diensis*, verbis tamen et scriptura saepe ad latinam magis formam im- 
mutatis. Sunt etiam in quibus, a vetere forma recedens, consuetudini sui 
temporis indulgeat amanuensis, qui pro conp conslanter scribit comp, item- 
que pro uuidrigild^ uuifare^ uuadia, etc, plerumque guidrigild , guiffare^ 
guadia pro aut saepe aud, et alia id genus. 

Id vero prae ceteris notatu dignum , illi, qui Cavensem codicem scripsit, 
aut verius codicem unde Gavensis derivatus est, duos inter se valde diyersos 
ad manus fuisse legum Langobardicarum libros: quorum unus idem fuit 
exemplar, aut desumptus ex eodem exemplari, ex quo fluxit Matrilensis co* 
dex, de qno mox locuturi sumus; alter Vaticano similior. Ex primo descripsit 
Chronicon et prologum Rotharis regis, tum Edicta Liutprandi, Rachis et 
Aistulfi*, ex altero Ediclum Rotharis, Grimowaldi prologum et Ediotum, 
ac praeterea ex eodem in Rachis et Aislulfi legibus ea supplevit, quae dee- 
rant in priore exemplari, scilicet Rachis Capitula in brevi (mutila lamen, 
prout, folii forte defectu, extabant in archelypo), el prologum De anno.I Ai- 
stulfi regis; quac dum e binis codicibus consarcinat, supplementa nonnum- 
quam extra genuinam sedem inseruil. Ex eadem duorum exemplarium col- 
latione repetenda varietas lectionis, quae, in archetypo unde Cavensis liber 
derivatus est in margine aut inter lineas adjecla , in Cavensi adjuncta est 
veteri scripturae et in textum recepta. Alter ille codex, quem Valicano simi- 
lem diximus, longe tamen melioris notae fuit, ul patet conferenli cum Vati- 
cano codice eas Cavensis partes , quae ex hoc deperdito exemplari depromtae 
sunt; aderat etiam Aistulfi prologus De anno V, cx (juo in Valicano sola ariaj 
nota recepta est. -0 . 

Cavensem codicem multi clarissimi viri et olim et receritiore tempore 
manibus tractavere (2) , quorum nonnulli ex eo inedila scripla in lucem pro- 
tulerunl. Sed Langobardicas leges pleniores in Cavensi libro manuscripto 
iii'ip.Iefliqnj .r, ii!'V!j!' rnrb^typ ufV^td f-.foMxr) '>!'j>?.<i t(io(fi\ 1 *>od 
-mfob ^lhto^n -mllvA ^ftkcibmfn m ofno4w / tHfV r: •. MHtfi.: >«; 

'AneMttdfr GeieUschaft, BiL V, S. 255^-258. Eorimidnc^j adest etraiD io Cafoli Tiqya apogtapho «leg^.l^a^ 
bardicarum e codice Cavensi, ' 

(2) Cf: Troya , Codice Diplomaiico Lonqohardo , Toniv 11 , pag: 60 , (VI . : •' ' i '< ! • ' - ■ ' ' '■ •■ \ < 



Digitized by 



Google 



XXXVII 



contineri quam in editis unus fernie monuerat Giannone donec, alter al- 

terius ignari, Pertzius, anno hujus saeculi vicesimo quarto, codicis a se per- 
tractati, et maxima ex parte exscripti aut cum impressis collati, accuratam 
edidit descriptionem in AnnalibusSocielatis Historicae Germanicae; et octen- 
nio post Gaholus Troya, vir ob praeclara scripta de rebus italicis medii aevi 

omnium ora celebratus, ineditas Rachis et Aislulfi leges primus in lucem 

i*. » • ._ • __ i* • 1 _ f_n _____ _i_ 1 



protulit, quamvis e minus accurato Cavensis codicis apogra pho^. Sedde hac 
et eam secutis editionibus, tum de recenlissima , quam omnium Langobardi- 
carum legum idem Troya curat ex eodem codice, infra aptior erit disserendi 
locus. 

Plura extantCavensis codicis recenliora apographa, sed ea minus accurata: 
unum quidem in ipso archivio Cavensi (3) ; alterum in R. Archivio Neapoli- 
tano (4} ; tertium Parisiis in Ribliolheca Regia, Rtsidu S l Germain, carton 
i5 7 (5) . Cum vero jamdiu idem v. cl. Carolus Troya Leges Langobardicas, ad 
illuslrandam italicam sub Langobardis hisloriam , inlegras ex Cavensi codice 
edere constituisset, anno MDCCCXXXV, altero collega adjutus, Leges Lan- 
gobardicas et Glossarium ex eodem codice accuratissime exscripsit. Hoc apo- 
graphum , quod idem Troya post aliquot annos Academiae Historicae nostrae 
dono dedit, conslat e sex fasciculis, partim ipsius Troya partim collegae ejus 
Gamboa manu exaratis. lnilio primi fasciculi cjusdera Troya manu scri- 
ptum legitur: Cominciata a copiare il __ giugno 1 835 da Gamboa e da rne. 
C. Troya; extremae fasciculi paginae Verificato da Gamboa e da me sul 
testo Cavense oggi in Cava «5 giugno. C. Troya. Huic similis subscriplio 
ejusdem diei i5 adscripla est fasciculo secundo; dierum 16, 17 et 20 fasci- 
culis tertio, quarto et quinto; sexto autemseu poslrcmo Terminato di copiare 
il 19 giugno^ e verificato sul testo Cavense da Gamboa e da me oggi 20 
giugno. C. Troya; Margini raras quasdam notulas Troya adscripsit, uti ad 
verba initio Chronici idest constdi qui dicitur Scandavan hanc: « // buon 
copista del codice volew dire : idest insulae quae dicitur Scandinavia. » — 
Hoc vero uno, cujus f.dem multis cognovi argumentis , exemplari ulor, quo- 
liens ad Cavensis codicis auctoritatem provoco. 

9) Codicem Ribliothecae Regiae Matritensis, signatum lilteris D. 1 \ pri- 
mus delexil Haenelius, qui,eum recenset in Catalogo Manuscriptorum ejus- 
dem Ribliothecae 7) . Est foliorum i6a, in quarto, saeculi XI ineuntis; cf. 
Scriplurae Specimen, Tab. II, num. 2. Pertzius (8) suspicatur, esse partem olim 

(2) In EpliemiTidibu., quibus litulus II proyresso delle scienze, delle letlere e delle arlt, optra pertodtca comptlata per 
cttra di G(iuseppe) RJcciardi); Napoli, \ 8'd%,pag. 104-118. 

(3) Pertz, Archw der Gesellschafl, Bd. IV, S. 372. 

(4) Troya, Sloria d llalia: Codice Diplomatico Longobardo, T. II, pag. .08, ed allrove. 

(5) I)r. Bethmann, Archiv der Gesellschaft , Bd. X, S. 359. 

(6) Cf. de hoc codice Archiv der Gesellschaft , Bd. VII, S. 770-772. 

(7) Calalogi librorum manuscriptortim etc, pag. 971 : « D. 117. Codex legum Lattgobardorum ; saec. XI. membr. 4. » 

(8) Momtmenta Geimatme llistorica. Legnm T. I. in Praefi. pag. xwi. Archiv der Gesellschafl . Bd. VII, S. 771. 



Digitized by Google 



XXXVIII 



/ 



avulsam e codice bibliothecae Chisianae, qui Karoli Magni et sequentiura 
Francorum principum Gapitularia Italica complectitur. Sed imaginem scri- 
pturae codicis Chisiani, quem ille saeculo X tribuit, Pertzius suae Capilu- 
larium editioni non adjunxit; quin et nisi utroque inspecto libro, et compa- 
rata forma , scriptura, qualernionum notis, quaestio probabili sallem judicio 
definiri vix po terit. Mihi pro certo est, Matritensem codicem non esse Ca- 
vensi antiquiorem. 

Primum in codice locum, fol. ia, tenel Kotharis Chronicon , tum, fol. 5, 
Rotharis Prologus: ulrumque ex eodem manuscripto derivata, unde haec 
eadem fluxere in codicem Cavensem. Subsequitur index capitulorum Rotharis, 
post quem adhortatio ad judices, quam vide in Notis Criticis, pag. 280. Post 
hanc, fol. i6a, est imago Rotharis regis, quam ex hoc codice repetimus; tum 
Edictum Rotharis; dein , fol. 62I), index capiliilonun Grimowaldi, quem 
(folio absciso, in quo fuit imago Grimowaldi, prologus, et pars capituli 1) 
subsequitur reliqua pars Edicti Grimowaldi rcgis. (Jtrumque Edictum, Ro- 
tharis et Grimowaldi, non ex eodem codice derivala sunl ac in manuscripto 
Cavensi. Folio ^5 incipit, ut in Cavensi , index capitulorum Liulprandi per 
annos digestus. et capitulis continua serie numeratis; rubricae inde a cap. 
cxlviii et imago Liutprandi regis, absciso altero folio, desiderantur. Edictum 
Liutprandi derivatum est ex eodem codice unde haec pars descripta est iu 
Cavensi, uticonstat lum aliis argnmentis, tum potissimum e transposilis simili 
modo Edictis annorum VIII el VIIII. MemoraWmm de mercede Comaci- 
norum adesl , conjunclum Liutprandi EdicUo , cujus est caput cliiii el 
postremum. Folio 141 est Rachis regis imago. tum, capitulorum indice 
omisso, ejusdem Notitia, prologus et capitula ex Edicto; desunt capitula 
in brevi, quae scriplorein libri nnde Cavensis derivatns est ex altero co- 
dice supplevisse, supra tradidimus. Fol. 1 / ( 8b est, omisso hic etiam Rubri- 
carnm indice, imago Aistulfi coloribus depicta , post quam prologus De 
anno I, tnm conlinua serie capitula xxu Edicti Aislulfi regis. In ipsa 
pag. 157, in qua explicit Ediclum Aislulfi regis, est pictura cum inscri- 
ptione ARECHIS DUXy sed capitulare quod subsequitur , quodque ipsi 
edimus in Appendice V, Adelchi tribuilur in codice Cavensi , adstipuiante 
ipso prologo inedito in codice Matritensi. Demuin fol. 161 est breve Glos- 
sarium, quod primi edimus in Appendice VIIII \ in quo inedio desinit 
mulilus codex. : . H .s. .mufi .11 .di q8 vR-mjcpTjS 

Libri scriplura ubique clara est; compendia ea ferme quae in Cavensi 
et aliis ejusdem aevi codicibus; numerorum notae vix umquam integris 
litteris signantur , etiam ubi notis voces substituimus , fulli Vercell^nsis 
aliorumque manuscriptorum auctoritate. Vox soiidos ita constanter bwviatur 
soVj. Ortographia similis plerumque ei quam exhibet Cavensis, sed magis 
ab antiqua forma recedens. Godicis autem collatione utor inslitiita Aca- 
demiae Historicae nostrae sumptibus. ad marginem exemplaris Edicli Lan- 



Digitized by 



Google 



XXXIX 



gobacdicL in hostipsws Usa8fimpressij;iHuic manu&ci^tellwna Foliorum pariH 
adjedta, in cjuihus Atlaldtis Ghphftl&ce., ; et Glossariqmi «lescriipta. shnt: gosl 
quae ejusde^m dtooli xviri nianu qui - collalionem instiuit y J»aec leguntUm 
«- Don Tomas de Sancha, Doci&ridelalUniversiJad de Madrialyi ahogada 
« del Colegio de los de esta Corte^ Caballero de la R± y dhtihgwda Qrden 
<s.\,Americana d&Uyabel la„Cat6lida$\ Ca&dratico de idioma Griega-M el 
« Instituto E&panpTi) jri emplendfy de ia Biblioteaa Naeiohal e ihdiuMu& da 
*L\la Real Acddemia' de\la HistpfiiaT.s'/:'. /..; \ • . .vracnY,) ho-.d nnua 
!/ d CkrtifitOi jqfief elnCodice de la Riblial&ca Nadianal <de^\Madrid) Lati 
« D. uunu i i y ^eubd<conuia palahrajaStjuf^Bil^ique eMaihmddiatamente 
« . aw/e j ^iie i i Ahrtificado 141 jr-tyue l toda& vhas^vamantes. xrue .seihan anotadd 
«J^e/i! las margeiiesf . de' id} pruebas ihah ^ido saGadqs (^n lat.maj^on escrm 
«L pidosJdad de idiaho Cedicel; lysqde para 'este < tam delicadoAitabajo.qtee 
« se me. eneargawpor • Aoademiwde la Histor ia vJi e puesio .quahtd 

xi 4staha dh mi parte \pnra> que-vesultqn todati las hariant&SAkdtiL Ih^maychr 
<{, lejcactititd^yiquh im.jtatisjebho ;cdn lo qheyo pudier&.haeer^yn^ he valido 
4 \de>loiS auxilios x queme padiamprestar. t aigdnas otras persojms inteligefttes 
k as\ : en la. lectura de las. cadices\ coma.eh el lenguage yrycostumhnes 
«\d& la^ media edad. Ypara que- cpnSte y doy la presente. en la parie que 
<i baste. Madrid^ 8 de Junio ,d& 18^2. Tamas de $ancha. m < 

; i o ) Godex Gothanus ' Hsl' dfescribijtir a iPefctzi©! ; ( ? J : « 'Codex.; iducalis ;G<>* 
4« r thanus, dlim S.I Marlihi 'Moguntiniensis^sj XjL SneunMsi, ib foiib maxLroo 
m .duabus cbluminisfiper) paginaTn!exai?atus, quattuonpariibus constafe:, >qua-- 
«i rum prioc, jfolh r — r 4 6 ,i ■ imagine legislatorkpcaefixa:^ Adsegisi et/Beme*- 
.-«■ : dicti collect5oiies' Gapitularium , adjectls Ottoaaife iM^i capituiii r i> Francbi- 
« fordiensi, et capJtulari spurio anni 82^2. dpud Theadonis.irillam^ seeunda, 
.« folL i^^-riiiaS!,; sut^ce , ssiohe& iimperatorum; kisqueiiHkidowicuinj praefa^ 
-« tiones Moysqs gentis Jmdaedrum &l Gens Frahkorum hucliba, legislatorum 
<v 5 imagines ^ vlegei Salicam { Ribuariocum , i Capitula legis hahgobardorum 
« ^ew Concordia de singulis causis, quas Rothari, Grimuald, LkUprant ^ 
« Ratgis^ Aistulf constituerunt , omnes insimul adunatae et concordatae^ 
« in sejcagitrta ycapitiila disioibuta, tribus tamen, fpliis excjsis, leges^Ala- 
« .mannorum et Bajojiraortyni, et capitularia Karoli et Pippini : i . . , . 
«■ Tertiam partem y 'folk aa4r-33^, codex Theodosianus. et brevis Laugbr 
« bardorum historia explent. Quarta parte, folL 338-^4 13, edicta. regum 
« Langobardorum, altera vice Ansegisi capitularia, » ac praeterea quaedam 
capitularia Hludovici I, Hlotharii, et Hludovici It. Simili ferme mpdo idem 
codex describitur ab Haenelio & \ Ubi autem Codicem Theodosianum hoc 



(1) Monwimta Germamae Historica, Legum T. I, in Praef.,pag. xxvui. 

(2) Lex Romana Witigothorum. Ad lxxvi Librorum manu scriptorum fidem recogwoit , septm ejrn antiquis epitomis, 
quae praeter duas adhuc ihedUat sunt; titulorum explanatione auxil, awnotatione, appendicibus , prolegomenis instruxit 
Gustavus Haenel Lipsiensis. Editio post Sicftardum prima. Lipsiae, MDCCCXLVUII; in ProlegoiueDis , pag. xlvi. 



Digitized by 



Google 



XL 



libro contineri tradit Pertzius , Breiiarium p quod vocanl , Alarici , seu. 
Legem Romanam Wisigothorutn , nonnuUis lainen toliis mutilam, haberi,; 
intefc oinnes oonstat. Historiani 'Langobardorum, hoaei est codicis fol. 335» 
seqq. , magis cum Bethmann '■ < ad. quartam f quam nriinr PerlzioYet Hae- 
ne1r^«dVtBrtiamv.codicis partem 'retulerim; 

\s Hinc^atel, irishiri Gbthano cbtKce haberi Leges Langabardicas. Secuudo 
loc»yAWii-\roliis ; ^3"8A^eq<|.^v ehi^onologico ordine dispositae sunl; prae- 
misso brevi Chronico, quod ex Ritlero (.qui tamten, lesie Bcthmann, satis 
ihacciirate.Wuclo \f\inctus.' esl) repetilum edidhrius >in Vppendice L Quid 
in\ hac ebdicis parte adsit. r quid desil , quiham ,jsiiAd«gimi i ordoi, quae 
libri auclorilas, mihi non eonstat; sed e uagmentovoapituli Rhotaris cccli. 
€K • • quo •.<speciu*ftii scripturae codicis dcsurnpsit ReVlzi i is -\. a.n>tuma ri • licet , 
in. iis partibus .qiiasi ceteri plerique legum Langobardicarum codices ex- 
hibent, uulliivs feinie subsidii esse Gothanuincodice-m in genuino ac pri- 
stino Edicti vtextu i-eslituendo. Fragmentum a Pcrlzio allalum ita se habet: 
verres ih grege expugnat ( ila solus Golh.-, reliqui tum impressi tuin manu- 
scripti atqiie ipsa Lombarda batiit) et vincel (a secunda manu vincit ). 
tamen in unp g!*ege quamvis multitudo porcorum fuerit. unus conputetwr 
sonopair, liam si minor grex (le triginta capitum fuerit. non reputetur 
sonopair.\ $ed 'in eo codice adest praeterea Menioratorium de mercede 
Comacinorum , subjectuni, ut videtur, Ediclo Liutprandi De annoXVII®; 
ut, si huic codici rides, hae leges ad annum DCCXXVIIII sint refereiidae. 
De quo tauien nil certi stalui polest , donec dcj Gothaui codicis ordine, 
contentis, anctorilate certius constet; praeserliin cuni ab Ipso Liutprando 
bis promulgatae videantur hae Ieges, el secundo quidem duobus capitulis 
auctiores , et in nonnullis forte immulatas. Sed de his alias. Contineri 
autem suspicor eo codice eliam quasdam Rachis leges ab Edicto alienas, 
non vero Edictum Aistulfi De Anno I. — ^ Pro ea parle qua Legem Ro- 
manam Wisigothoruni compleclitur, fuse de' hoc libro disseruerunt Ritte- 
rus (4 ° et Haenelius °\ 

. . . \vAncm\m V, ">\\\\>m\\.w Wh,ju ^«yiuu<\ .Yi\\v\w\\Un<y> "\\\\Yu\ . v.V- \\\\ » 
Hi codices proslanl, genuinum Edicti Lan^obardici lextum exhibentes. 
His proxime accedunt alii duo, in quibus leges reguni Langobardoruni . 
chronologico ordine neglecto, in novum ordinem, habila argumenti ratione, 
digestae sunt a Lupo quodam , uti edocemur duobus monitis metrice 
incbi>i,up »;'vi:>1 - | :>/; <x ,r.i , i».!ii Ji<p:o iam^fcuA 'rjiv GT>ihj .minobi/.dogufij i» 

(2) Monumenla Germamav llistorica, Leyitm 7 I . Tab. III, A. b, cx quo repetitum m scriplurae coclicum specnnine 
editiopis noslrae, Tab. III, nura. ;i. 

(3) « Ausserhalb des Edictes stand Liutpraods Verordnung uber das iJauweseu, Meraoraloriuin de raercedes Comaci- 
norum, welche in Jahre 729 erlassen und an das eilfte Buch der Gesetze angehangt worden ist. » Johannes Merkel, die 
Geschicthe des Langobardenrechls , S. 18. Jaravero haec ad nullum nisi ad Golhanum codiccm referri possont; cf. ad Me- 
moratorium Notas Crilicas nostras. • • -\ . \ 

(4) In pr^efaiione secundi volumjnis Codicis Theodosiani ; Lipsiae , ; Matituae ,\1 iQ. 

■(h) Lex Romana Wisigothortm , Liptiae, 1849, pag. iw; tura passim in Notis Codicis Theodosiam el Nooeliarum t>% 
editioiM uvperaXipsieoBi nfCorponJurm AnlejuMikiani..-'-- 1 



XLl 



exaratis, quae leguntur in codice de quo mox loquemur Cathedralis Mu* 
tinensis. Primuni hoc est" 

Carmen heroicum de totius speculatione 
hujus praeclari voluminis, 

Hunc heros l{brum legum conscribere fecit. 

Evrardus prudens prudentibus omnia vexit, 

Quisquis amat cunctas legum cognoscere causas, 

Arbiter el clarus vult bmnibus ipse viderL 

Hunc avuhis cupiens oculis animoque (cod. amoque) requirat. 

Depictos Salicos Francos in fronte videbit. 

Post legem quorum conscriptam cernel et ipsam, 

Cognoscet libro Ribuenses tamque sequenti. 

Consequitur qiiorum lex (cod. lex lex) crimina multa perartans. .. 
■ ' Efjfigies jam Langobardorum tercius ornat, 

Collectam legem cernes (a prima manu cernens) mirabile visu. 
Post pictos multos Alamannos ipse videbis. 

Et legem quorum cernes jam jamque sequentem, > 
Ast Bajoaria lex quintum tenet ipsa libellum. « 
Quam pulchras poteris si velis forte videri. ■ \ 

, t \fffigies lector Francorum scena per evum. ' 

i 'En, Carolus cum Pippiho quam fulget in uultu. 

En HludowicuJ cesar quamque Hlotharius heros. • ■ • i » 

ipsoyum quantum et leges per cuncta tonantes. .;■.'.» 
Nunc fulgent fulgebunk qupd Deus addat et ultra. 

Allerum vero ita se babet: 

t ,\. , Carmen eleycum cui supra. . 



' , < Ho$ tibi versicufbs prudens JEvrarde benivolos. ; 
' -\'Xi ■'. Descripsi paucis linfimus lecce Lupus. 
• , . ;j \Si Deus eternus w.itae superddderit annos. 

Nunc majora reor dignius ipse canam. 
Te Pater atque Patris Prolis te Spiritus almus. 
Protegat exaltet salvet honoret dmet. 

Quis Lupus hic fuerit, prorsus in incerto est; quo autem tempore opus 
suum confecerit, satis certo argumento cognoscimus Muratorius, cum in 

(4) Cf. Muratori, Rerwm Ilalicarum Scriptores, T. I, P. II, pag. 9, 10; et Merkcl, in Monmenta Gemoniae Hittorica, 
Legvm T. III, pag. 3,4. 

*• ti 



Digitized by 



Google 



X1.ll 



hisce carminibus nonnisi Karolus, Pippinus, Hludovicus, Hlotharius in Ilalia 
reges memorentur, scripsisse Lupum censet circa annum DCCCLX, re- 
gnanle Hludowico II. Merkel scripsisse monet vivente Hlolhario, seu ante 
annum DCCCLV. Mihi vero ex eo quod ait poeta nunc fulgent fulgebunt^ 
scripsisse Lupum censeo ulrocpie principe, Hludowico et Hlolario, adhuc 
vivenlibus, seu post annum DCCCXVII, verum ante annum DCCCXL (1) . 
Quidquid de his sit , hoc non ambigitur , opus a Lupo esse confectum 
circa medium saeculum VIIII. Evrardus heros autem, in cujus usus co- 
dicem Lupus conscripsit, ille est, ut post Muratorium omnes consentiunl, 
comes Raetiensis, Forojuliensium dux et marchio, Berengarii pater, postea 
Italiae regis et imperatoris. Quin et hic Evrardus, ut Merkel animadvertit, 
testamento anno DCCCLXVII confecto (Miraeus, Opp. diplom. I, cap. xv, 
pag. 19 seqq. ; D' Achery, Spicileg. , II, 877) librum de lege Francorum 
et Ripuariorum et Langobardorum et Alamannorum et Bajovariorum alteri 
filio suo Unrocho legavit: qui procul dubio idem ille fuit liber, quem in 
ejus usus Lupus conscripserat. Nec tamen omnes Edicti Langobardici parles. 
eodem Merkel teste, nec satis iide, in hanc a Lupo in LX tilulos dige- 
stam collectionem illatae sunt 2) . Codex a Lupo conscriplus periit-, ex eo 
derivata supersunt exemplaria duo, scilicet : 

11) Codex Ecclesiae Cathedralis Mulinensis, seriptus, ut videlur, anno 
DCCCCXCI (3) , quem detexit ac primus descripsit Muralorius l) , qui eo 
usus est in sua Legum Langobardicarum edilione adornanda-, nuper autem 
denuo contulere Blumius et Merkel 5> . Codicem ila desctibit Pertzius : 
« Praemissis excerptis Isidori et institutionum juris Romani , et historia 
« Francorum et Langobardorum , prologum Moysis. leges Salicani, Ribua- 
« riorum, Capilula legis Langobardorum , seu Concordia de singulis c*ausis 
« quam RotharC Grimuald, Liutprand , Ratchis , Aistulf constitueruht , 
« omnes insimul adunatae et concordatae , » (codex addit ut legein que- 
rentibus facilius invenire queant quod cupiunt ) « ut in Golhano codice 
« in LX titulos distributa, leges Alamannormn el Bajoariorum, capitularia 

abet, 



« Karoli Magni , Pippini , Hlolharii I et Hludovici II habet, quorum 
« partem ineditam Muratorius ..... exsrripsit Aii} . » Leges Langobardicas 
praecedit Chronicon et posterior pars prologi Rolharis regis, omissa scilicet 
priore parte, cujus, chronologico Edicti ordine poslhabilo, et legibus ex 

(1) Sane et in Imperatorum Serie prologo Rothariano strojtcla iii hoc sodftW f.Mudovicus Karoli M. Blius ullimus re- 
Schrca^n 1 adn0laliS: Ul iPS ° adhUC ViV!M1,C " aCC " NWflWS $t C ^ 0,as Crilica * a(i U °- 



(2) Geschichte des Langnbardenrechts . S. 19: « Diese eigenlhumliehe, ihrem Originale aber nicht durchaus treii ge- 
bliebene uncl keineswegs alle Theile dcs Edicts umfassende Redaction. » 

J3) Ita, recte, meo quidem jtadicio, conjicit Merkel, Mommenla Germaniae Ifislor. Leijum T. 111, pag. 3; vers. 33, 
43-46; quod ab ep anno initium ducatur tabulae chronologicae, quae quotidiauo usui continua dcccmnovalis cvcli seria 
ad annum usque M€tVTl cndici adscripta est. Cf. eliam Muratori, loc. cit.,pag. 10. 

(4) Loe. cit., pag. 9, 10. 

(5) Archiv der Gesellschaft. Bd. V, S. 262, 263; Archivio Storico di Firenze. Appemfice. Vol. 111 pag. ?8 V. 

(6) Monumenta Germaniae ffistorica . Legum T. /, in Praef.. pag. \xi\. 



Digitized by 



Google 



XLIII 



argunienti ratione distributis, nulla jam significatio aut tisus fuit. Utrumque, 
rogante Juljano Pieri A.ntecessore Romiano, in usus meos manu propria 
descripsit vir celeberrimus Gelestinus Cavedoni, Estensis bibliothecae prae- 
fectus; liberaliter favenle Canonieo Philippo Cauia Medici, Archivio Capi* 
tulari praefecto. Codex in hac parte derivatus est ex eodem fonte ex quo 
Cavensis et Matritensis, sed et ipsa leotione plernmque postponendus , et 
in orthograpbicis longius a vetere forma discedit. In reliquis libri partii 
bus raro, nonnumquam tanmen, usi sumus varietate lectionis quam ex hoc 
codice protulit Muratorius. 

i a) In Gothano codiee duplex esse Langobardicarum legum exeniplar 
supra monuimus: . alterum quidem, de quo locuti sunlus, chronologjco 
ordine dispositum, prius autem, ut in Mutinensi, in LX titulos distribu* 
tum, sed tribus abscisis folib mutilunn Utrum in bac operis parte dlia 
desint in codice Gothano , mihi non conslat ; Merkel tradit , fragmenta 
tantum collectionis prostare in codice Gothano (,) . ' 



Reliquos . legum Langobardicarum codices manuscriptos , in quibus chn> 
nologicus quidem servatur ordo, sed textus jam in usum fori corruptus 
et interpolatus, brevius recensebimus, eo servato ordine, quo eosdem enu- 
merat et in classes distribuit Merkel, quo non alter codices.Legum La»- 
gobardicarum aut diligeutius inspexit, aut accuralius eorum naturaro*, 
affinitales et quodammodo familias definivit, In his nullae adsunt leges 
Langobardicae ab Edieto alienae; abest etiain Aistulfi Edictnm De anno E 

i3) Duo volumina manuscripta bibliothecae Ambrosianae Mediolanensis 
Q. 53 et O. 55, saeculi XI ineuntis, habent Edicta regum Langobardoriun , 
et capitularia principum qui eos subsecuti sunt usque ad Henricum 1 impera- 
torem. Ex inscriptione inanu Olgiati utrique volumini inscripta discimus, bos 
libros e quodam coenobk» ®). Secusinae urbLs advectosi, et cardinali Borrohaeo 
dono transmiasos. ■ De; capitularibus disserere, quorum , pristinus ac genuinus 
ordo prorsus turbatus est in hoc codice, a re nostra alienum esU In Edidto 
regum Langobardorum, sive orthographfcimjspectes, sive ipsam lectioiem 
seu legum contextum , codex est et negligentissime scriptus, et saepe ih- 
-terpplatus. Rotharis >prologiis . deest; desunt» etiam capitula ximi^ glv, ct.viu , 
ctx,^ ctxi ^ CjLXXv* h clxkyh^ cxxxx^ii, tam §i 3 et ' 4 capituli ccxxhii. . Id 
Liutprandi >^dk>to atlsunAjpierique prologi; profsus desuut, in Edicto Rachfs 
*5kiAi*tulfi. P&Uca, quaedam loca ex hoc codice Mediolani per amicos viros 

. ... t ' . .'.•!•;. . . " ' - » i ; ,.. f„ , f & i ■ , .: • i. ' i • • - • *y 

(1) Geschichte des Langobardenrechls , S. 4 9. 

(2) u Bunc codicem praepositus Platca Mediolanum Taurino dono transmisit, cumque extraxit ex quodam coenobio, 
quod est Oscela, vulgo dicilur Susa di Savoja. » Uic non uoa in re labitur Olgiati; Aeque enim Odcel» sive coetaobii 
alicujus Secusmi , ^ive jpsius «rbis est ndmeu, ueque geswsiaa.civitas (Susa) Sabaudiae sed llaliae atbs.tet* in ipsis 
Italiae fiuibus ad pedes Alpium Colliarum, utique Sabaudiae tunc Ducibus, nunc Sardiuiae ttegibu», subdita. - Tegu- 
mento libri ittseriptttm etiam est: « Qucsto libroic stalo mandato.da Susa dal Prevjwto. .» 



Digitized by 



Google 



XLIV 



curavi conferenda. Hunc codicem, post Muratorium, in cujus usus a Pa- 
latinis sociis collatus fuit (l) , descripsit et denuo contulit Pertzius ®. 
- 14) Codex Estensis, praecipue memoratu dignus, quod solus Walcausae 
versus exhibet quos supra retulimus; tum quod eo potissimum fundamento 
nititur editio Muratorii et eam secutae Legum Langobardicarum et Capitu- 
larium. Extat is etiamnum in archivio Estensi, eumque ita describit Mura- 
tbrius: « non quidem vetustum, sed ex vetustissimo codice Msto descriptum 
« circiter annum 149° a Peregrino Prisciano Ferrariense, viro multae eru- 
« ditionis, cujus libros aliquot de Ferrariensium ac Atestinorum principum 
« rebus manu exaratos , reliquis deperditis , servamus. Has omnes leges 
« (ita ille scribit) licet summo studio et diligeitfia hngaque perquisitione , 
« tandem reperimus , Originalemque librum barbaro etiam more repagina- 
« tum habuimus, venerationem quamdam vere praeseferentem, Et quoniam 
« rari et raris apparent codices ipsi, et a multis ignorantur Langobardae 
« leges illae^ quarum etiam meminerunt nonnulli Jurisconsulti^ ut omnibus 
« innotescant, nobis labori haud fuit^ Leges eas omnes heic transcribere. 
« Ita Priscianus. . . . In Estensi codice quaecumque leges a singulis Regibus 
« aut Augustis manarunt, eae omnes conjunctae leguntur.*.. Postremae 

« leges tres Henrico II Augusto tribuuntur Ex his facile colligas , 

« quo 'tempore scriptus fuerit codex ille venerandae antiquitatis, ex quo 
« suum exemplar , nunc in bibliotheca Estensi adservatum , Priscianus 
xi expressiU.M Hucusque Muratorius; qui praeterea monet, formulas juridicas 
legibus in eo :>codice - esse adjectas , in calce autem libri Salicas etiam 
Leges manuscriptas legi Hanc, quae Estensi codice exhibetur, censet 
Merkel vetustissimam esse et ceteris pleniorem formam Libri Legum Lango- 
bardorum, seu collectionis Legum LaUgobardicainim, prout ineunte saeculo 
Xliin «sum fori, Papiae, ut videtur, in^unum veluti corpusi i redaotae stmt (i) . 
1«' Edicto -Langobardico dehunt prologi I>iatprandei votuminuin omnium 
post Sextum,.itemque Liutprandi. cap. tjliih* Desunt praeterea'Rotharis cap. 
cccLxvir, et Liutprandi prologus de anno I; sed haec utraque casu, non con- 
«ilio omissa existimaverim. • * •" 

!.' -;i5) Cbdioem tunc Veronensem Sanctae Eufemiae, dein Comitis Oiaufilippi 
•Patrit|n<:Veronensis, nunc ■ Bibliotheeae Regiae Parisiensis , primus .detexit 
Canonicus Lucius Dolleoni Belluttensis;, qiui varias lectiones , "glossas j ibrmu- 
las, ex eo codice descriptas, nf Gorjms» Legum Barbarorum, <j«od Canoiani 
-Venetiis edebat, inserendas transniisit. Habet Edieta regum Langobardorum^ 
et: sequentium principum legeS usque ad Henricum II Italiae regem , has 
quidem in VII Libros distinctas; scriplus est saeculo XI exeunte, vel ineunte 



(1) Muratori, U>«. cit., pag. t3. 

(2) . Arckivdtr Gesellschaft, Bd. V, S. 264-277 ; Mmmenta Gerinaniae Mistor., Leyum T.t\ in Praef.,pag. txxiii. 

(3) Moratori, loe. «'/. , pag. 7. 

(4) Qua de re fusius disputatum vide in saepius cilato Merkelii opusculo, Geschichte des fAiwjobardenrechls. 



Digitized by 



Google 



XLT 



XII. Capiluloruni ordo itleni ferme est ac ia editione nostra; prologi Liut- 
prandei omnes praeter primum desideranlur 

16) Judice Merkelio, ejusdem familiae ac Veronensis est Londinensis 
in Musaeo Britannico, Addit of Ayscough, N. 5^11, olim Pinellianus, 
saeculi XI exeuntis. « Edicta regum Langobardorum et capitularia, antiquis 
« nonnumquam inscriptionibus servatis, usque ad leges Heinrici 11 impe- 
«ratoris, adjectis, alia, saecnli tamen XI vel XII, manu, constitutionibus 
« Conradi et Heinrici III , exhibet , adspersis hinc ihde glossis tam mar- 
« ginalibus quam interlinearibus » (2) . Rotharis prologus a recentiore manu 
adjectus est; capitulorum ordo et numeri cqm editione nostra ferme con- 
sentiunl. Liutprandi unus adest prologus De anno I; sed capitulo vn inscri- 
bitur nota De anno <juintO, indictione quarta; capitulo xvim De anno 
nonodecimo (sic); capitulo xxx De anno undecimo\ capitulo liiii De anno 
duodecimo% reliquorum annorum notae omissae. Capitulum lxiiii, quod in 
Estensi aliisque desideratur, legitur sub numero lxxxiii, in fine capitu- 
lorum Dft anno XII II. Textus non modo passim glossis deformatus: quae 
in textum irrepsere, sed haud uno loco mulatus et interpolatus (3) . 

,17) « Codex palatinus Yindobonensis in catalogo Juris Civilis num. aio, 
« fol,, Saec, XI, Edictum et Capitularia amplexus, in constitutionibus Hein- 
x< rici HI desinit, Glossas et Jbrmnlas judiciales multas praebet » 

18) Novam, judice Merkei,. una cum codice quem proximo loco recen- 
sebimus, familia-m constituit « Florentinus Bibliothecae Laurentianae, Plut. 
« 89 sup», 86, in-8° maximo, saeculi XI ineuntis, qui Edieta.regum Lango- 
# bardor.um et Capitularia continet, et in constitutioneConradi II deficit » (3) . 
Ultima codibjs iblia periere; supersunt i38, quorum prioribusJiribus et octo- 
ginta. cohtioehtur Edicta regum Langobardorum^ reliquis, Capitnlaria et 
sequeritium principum leges. Ia capitul^ribus nonnulla capitula exhibet, 
quae in reliquis. Libri. Legum Lan^obardorum manuscriplis desiderantur;. 
at in Edictb Langobardico nec* "quidpiam novi exhibet, nec.etiam omnia quae 
jamdiii prostant in .vulgatis editiohibus^ Et textus et orthographia maxime 
a pristina et genuina forma discedunt (6) . De versibus huic codici praescrl- 
ptisij cjuibus Uber a Widolino curatus dioitur , , supra. locuti sumus. 

: 1.9) Ejusdem familiae ac supexiorem Merkel. codicem memorat Padoli- 
rouensem ,.saeculi XJ exeuntis,, nuhc in Seminario* Patavinae ecclesiae extan- 
tem. .Panca©; in eo glossae , nullae autem. formnlae juridicae a \. 
-:. ao) Cadex Venetus, bibJiothecae divi Marci, V^; 81 y initio saeculi XII 
noajj recentiori; fine mulilusjdeainit ia.fLiutprandi .cap. lxxxih; deest praeterea 

(1) De hoc codice videndus Canciani, Barbarorum Leges anliqme, Vol. II,pag. 459-465; Vol. V, pag. 3-406. 

(2) Monumenta Germaniae Hislorica, Legum T. I, in Praef, pag. xxxiv. 

(3) Archiv der Gesellschaft , Bd. V, S. 291-295; Bd. VII, 779-781. 

(4) Monrm. Germ. Hist., Legum T. I, in praef^pag. xxxiv. 

(5) Ibid. ... 

(6) Archiv der Gesellschaft , Bd. V, S. 277-282. 

(7) Geschichte des Langobardenrechts > S. 21 , ek S. 59 , Anm. 35- 



Digitized by 



Google 



XLVI 



par foliorum, in quo fuere Rotharis capitula a ccxxxmi ad cclxi med. 
Initium codicis hoc est: lncipit aedictu quod romani (sic!) cu primatibus 
judicibus meis in dei nomine rotharis vir excellentissimus etc» Liutprandi 
solus adest prologus De anno I, reliquis omissis; sed ante cap. xxx haec 
habel: Explicit de annis VII II incipit de annis X (sic) dies calendarum 
marciarum indicione V. Orthographia ineerta est, multa tamen retinel e 
pristina forma, quam exhibent antiquiores libri. Glossas non habet, nisi 
breves duas sub initium (,) . Merkel non dubitat, cjuin mutilus nunc codex 
olim integrum exhibuerit Librum Legis Longobardorum 

Praeter hos etiamnum superstites Edicti Langobardici libros manti 
scriptos , alii post renatas litteras a doctis viris memorantur , qui jam 
periere, aut de quibus certe utrum aut ubi locorum superslnt memoria 
non extat. 

2,1) Codicis Helmstadiensis .meminit Turkius (3) ex Brunsio ( % quem bic 
anno DCCCXX scriptum tradit, et, legibus Bajoaricis conjuncta, niilla 
adposita inscriptione aut alio indicio quo a praecedentibus secemerentur^ 
habuisse capitula e Rotharis Edicto cclxxxi-cccxlviiii , et xliii-lxviii. Brun- 
sius aliquas inde affert varias lectiones; scripturam autem esse tradit lectu 
difEcilem; quin et in postrema pagina prorsus ferme evanidam. Brunsii li- 
brum videre mihi non contigit, neque ideo licet de his -fragmentis judU 
eium proferre. Godex aut pristino adhuc loco quaerendus, aut forte cum 
aliis Helmstadensibus transiit in bibliolhecam Guelpherbytanam. 

aa.) Proxime nomihandus venit codex, quo praecipuo fundamento x\v- 
titur editio Heroldi. Fuldensis fuisse vulgo creditur; ita enini Hefloldus in 
ipso operis titulo : Originum ac Germanicarum A ntiquitatum Libri^ Leges 
videlicet Salicae , Alemannorum^ Saxonum^ Angliorum^ Thuringorum^ 
Burgundionum , Francorum , Ripuariae , Bajoariorum , fVestphuforum , 
JVerinorum^ Frisionum^ Langobardqrum, Theutohum . . ... . fVOLV FF» 

GANGI Abbatis Principis FULDENSIS benignitate ei d'n patriam 
flagranti studio ex superba illi Collegii Bibliotkeca in lucem.... prolati, 

Cum Heroldus se usum memoret libris ante septiugentos annos ^scnp^s ^ 
ejus autem editio prociierit aniio-MDLVII , si. ea quae de aetate Kbroranf 
Heroldus tradit ad codiceml referenda snnt v quo nititur ejus- editio L^gum 
Langobardicarum, hic liber &erit ad VIIII saecukrm referendus. iNee sanfc 
antiquior esse potest,;cum:apud Herbklum Carolini juris fragntenta Xatfgt^ 
bardicis legibus admixta reperlantur. Ut vero integresaltem sagouto tecen- 
tiorem credamus facitmt quae nph un<o loco occurrunt Romanae jurispwi» 
dentiae reviviscentis certissima vestigia^ cujusmodi sunt rubricae Rotharis 

(1) Archiv der GeseUschaft , Bd. V, S. 295-296. 

(2) Geschichte des Langobardenrechts , 5. 21. 

(3) Die Langobarden und ihr Volksrecht bis zum Jahre 774 , von Karl Tiirfc: Rostock, 1835, 5. 1831 

(4) Beitrage zu den deutschen Rechten des Miltelallers , aus den Handschrifien und allen DrHckm der academischen 
Bibliothek in Uelmsladt, herausgegeben von Pall Jacoi» Bbins: Uelmsladl, 1799, 113 ff. 



Digitized by 



Google 



XLvir 



Tituli XCP llll^ De muri religione , et Tiluli CV, De pauperie, et aliae 
id genus. Quin et §i n et iii Tituli LXXXI, De contractibus , inter leges 
Liutprandi, desumptae sunt e glossa,quam codices exhibent ad Lib. II, 
Tit. xxi, leg. 22 Lombardae seu ad Liutprandi cap. cvn , cui ipsi 
apud Heroldum subjectum est spurium hoc capilulum; quae scilicet glossa, 
in qua et Justinianeae Institutiones citantur <*, in nonnullis manuscriptis 
e margine in textum irrepsit, et pro genuino capitulo habita fuit. Jaravero 
qui juris Romani in Italia vicissitudines compertas habeat, ei pro certo 
erit, neque hanc glossam, neque cetera quae in hoc codice reperias Romani 
juris vestigia , saeculo X exeunte esse antiquiora ; neque ideo antiquio- 
rem dici posse codicem Legum Langobardicarum , quo veluti funda- 
mento nititur editio Heroldi. Complectebatur auteni codex, spurtis tamen 
quibusdam adjectis, eas ipsas ferme leges, quae ex Libro Legis Longobar^ 
dorum in vulgatas editiones transierunt. Notatu tamen dignus liber, quod, 
peculiari ordine digestus, propriam et a reliquis longe diversam familiam 
conslituat. Leges enim in eo ad pristinum seu genuinum ordinem quidem 
accedunt, nonnumquam tamen ab eo recedunt, quo similis argumenti, va- 
riorum etiam aliquando principum , leges in unum colligantur , et eae 
quidem non continua serie per singulorum regum Edicta numerataej >ut 
in reliquis Edicti etiam recentioribus codicibus, sed in Titulos distributae, 
qui unam pluresve leges continent similis argumenli; tituli autem in para- 
graphos distinguuntur, quorum plures uni plerumque capitulo respondent. 
Ceterum apud Heroldum desunt prologi regum Rotharis, Rachis et Aistulfi, 
tum prologi Liiitprandei posteriorum quinque voluminum; adsunt prologui 
Grimowaldi , tum priorum decem voluminum Liutprandi regis, quoruni 
nonnullos pauci servarunt libri manuscripti. 

Sed non uno codice usum esse Heroldum in editione sua instituenda patet 
ex iis quae subdit tn ipso operis titulo: collatione eocemp lario rum, 
quae vetustis&imis tiec non ante seftingehtos annos depictis characteribus 
expressa erant , descripti emendatsi^ atque in lucem magna religione editi. 
Tum in aversa pagina, inter Nomina eorum , qui communicatis exemplaribus 
aliquibus , cdllectionem nostram liberalissime juvarunt, dwo Mediolanenses 
occurrunt, Carolus Vicecomes Eques et Senator, et M. Antonius Ghirin- 
ghellus; quos Heroldo ltalicarum potissimum legum libros contulisse, vero- 
simile est. Sane margini editionis Heroldinae Legum Langobardicarum variae 
lectiones adscriptae sunt, nonnumquam optimae et lectionibus in textum 
receptis longe praestantiores. Unum tamen Fuldensem codicem in ipso operis- 
contextu in hac operis parte secutus videtur, reliquorum variis lectionibus, 

(1) Quam edilam vide apud Merkel, de universa hac re docte dissereolem in Commentattone cte ^empluribus 
hujus Legum Langobardicarum editionis quae prodiere anno iMDCCCXLVI, quam publici juris fecU. iu opere quod 
Florentiae prodit sub titulo, Archivio Siorko (Appendice, Vol. lll)pag. 7H. 

(2) Cf. Notas Crilicas ad Liutprandi cap. cclv". 



Digitized by Google 



xlviii 

parca satis manu, in margine adnotatis-, nam ct ubi sui codicis menduni 
certissimum vel lacuna subi t (cf. Roth. Tit. LXXII, § v, Til. CI, § xlviii; 
Liulpr. Til. XXI, § m; Tit.XXVIlI, § i; Tit. CII, § i) veram lectionem, quin 
et ipsum lacunae supplementum, nonnisi in libri margine recepit: ut textum 
Heroldinae editionis, nisi forte in orthographicis, in Ediclo Langobardico pro 
fida codicis jam deperditi Fuldensis repelitione habere non dubitemus. 

23) Lindenbrogius in suo Legum Antiquarum Codice edidit quidem col- 
lectionem Legum Langobardicarum in tresLibros digestam, seu Lombardam; 
sed et libri manuscripti Edicti regum Langobardorum ei ad manus fuerunt: 
ita enim ille in Prolegomenis: « Langobardorum leges Rotharis rex primus 
« in ordinem digessit. . . . Rolharim secutus Grimowaldus Rex et VI regni 
« jmi anno, mense Julio, indiclione XII, quae in priore Edicto emendanda 
« visa fueruut, per suggestionem judicum correxit et revocavit. Hunc Liut- 
« prandus; qui et ipse statim ab anno regni sui primo, usque ad ann. XXIII 
« die Kal. Mart. indict. III in Edicti pagina mullo plura qnam priores 
« duo adjunxit ; quae in MSS. Codd. suis epigraphis distincla leguntur. 
« Postea Ratchis et Aistulfus, dein Carolus M. et Ludovicus, Lotharius, Pi- 
« pinus, Guido, Ollo, Henricus, Conradus Impp. pauca quaedam adje- 
« cere » !) . Poslrema haec verba evincunt, recenliores codices Lindenbrogio 
visos-, sed et anliquiores ei innotuisse ostendunt quae memorat de Edicto 
Liutprandi, praeserlim cum nota anni XXIII non modo in Libro Legis 
Longobardorum sed apud ipsum Heroldum desideretur. 

24) Sigonius in opere De Regno Italiae prologos Rolharis, Griraowaldi, 
Liutprandi De anno I, Rachis, Aistulfi De anno V, partim integros partim 
breviatos, eoruni scriplura ad arbitrium immulala , edidit, non ex Estensi 
codice (in quo, praeter alia a Sigoniano texlu diversa, deest Liutprandi pro- 
logus De anno I), neque ex alio, ut videtur, e codicibus qui nostris tempo- 
ribus innotuerunt 2j . Recentiore lamen codice usum apparet, cum Liutprandi 
unum afferat prologum De anno I. Quin imo e schedis Sigonii manuscriptis 
in Ambrosiana bibliotheca adservatis Rlanquius in Notis ad Paulum Diaconum 
prirnus inlegrum edidit prologum Rolharis regis 3; . In iis quidem schedis non 
memoratur quo codice sit usus Sigonius; sed fuisse recentioris familiae codi- 
cem, seu Libri Legum Longobardorum , patet e versu qui prologo sub- 
nectitur 

Rothar jura dedit* quae lector prima videbit. 

«ri*yq6^««i ili m*ir»V,o'> m> <; v;f. A frsrtTfci nr ii I .^i^rJnfiMoriVf •••_rn-l itH&mlt 
■\tudl&oiW)i wiryt jjiuiotfpilri ^»riliio.j r.' vf&9fljfe 

(1) Codex Legum Antiquarum, in quo conlinenlur leges Wisigolhorum , Edictum Theodorici, Lex Burgundionum , Codex 
Legis Salicae, Lex Alamannorum , lex Bajuvariorum , decrelum Thassilonis ducis, lex Ripuariorum, Lex Saxonum, Anglio- 
rum et Werinorum , Frisionum , Longobardorum , Constituliones Siculae sive Neapolitanae , Capitulare Karoli 31. et ///«- 
dowici Impp. etc. Quibus accedunt formulae solennes priscae publicorum privalorumque negotiorum, nunc primum cililae 
. . . . ex Bibliotheca Frid. Lindenbbog /. /. C: Francofurti, anno cra locxm, in fol; in Prolegomenis. 

(2) Sigonius, de Regno Italiae: Venetiis, 1574: Lib. II, ad ann. 643, 668; Lib. III. ad ann. 713. 716, ?9t! 

(3) Rerum Italicarum Sniptores , T. I. P. I. pag. 413, 414, Not. 99 



Digitized by 



Google 



XLIX 



Codicibus manuscriptis Legum Langobardicarun) recensitis, aliqua de 
editionibus dicenda sunt. Ut codices, ita editiones in duas classes distin- 
guuntur; prior earum, quae leges exhibent chronologico ordine distributas; 
altera earum, quibus Lombarda, quam vocant, in tres Libros digesta con«r 
tiiietur. De secundae hujus classis "editibhibus pauca innuisse sufficiat: pri- 
mum Lombardam typis vulgasse Lugduni Marquardum Freberum anrio 
MDXII, et Ludovico XII Galliarum regi dicasse*, ex Frehero Lombardam 
receptam esse in Volunran, primum in Veneta anni MDXXXVI, post in aliis 
nonnullis editionibus Corporis Juris Civilis Justinianaei ; sed e codicibus 
variae. lecliones nonnumquam adjectae. Freherum potissimum secutus item 
Goldastus in Collectione Constitutionum ImperiaKum , cujus princeps editio 
anni MD.CXVI saepius repetita fuit. Novam Lombacdae eodem anno edi- 
tionem, emendatiorem , utpote ad lidem Kbrorum manuscriptorum optimae 
notae collatam, yulgavit Lindenbrogius in Corpore suo Legum Aniiquarum. 
Jam supra innuiraus, Lombardam e codicibus chronologicis tertiae familiae, 
seu e Libro Legis Longobardorum , esse . derivatam ; nullae igitur leges in 
ea adsdnt, quae in tertiae classis, cddicibus desiderentur, Te*tus etiam 
idem ferapte est, vix. umquam corruptior aut magis interpolatus; sed quae 
ad orthographiam et grammaticen spectant,. ea tum in manuscriptis, tunl 
muito magis in editionibus , perpetuo mulata et ad arbitrium emendata. 
Omissi praeterea singulorum afnnorum prologi quorum > dissoluta cbror 
nologicai legum serie, nec sensus jam nec usus.erat, et quorum, pkrique 
aerK^ti fuerant etiam in tertiae familiae Jibris manusctiptk; omisijue.aunonun 
notae; omi&i epilogi , nisi; si^jquando^.supieriori eapitnlojadhaerentes, pro 
ejua : « parte obabiti $unU ; — Ideo> veroj \ praecipue in> '. hac disquisitione de 
cb.rftnblogioo LangobardicarUm. Le^um .vohiroine raehiorandae winiunt e<Ai- 
tiones Lbmbardae , seu . collectionbi in fcres Libros argumenti' habita ratione 
<&ges:tae , <|ui& e?jus cojlectionis, textum [ scjcuti suiot Muratorius, et; qui.ej.us 
librium pno potissimo auarum edition»m;fundamentoibabuerunt, Georgisch, 
.Caotiiani^ ^Walterus. ,•/>•,?>. ;r. -»i ,ii,ui . ... . . i • • o-i< *. < 

::'. -?)■ PiumusslLeges Langobardicas. chropologicb, se#rvato, ordine vujgare;ag- 
gressus est Basilius Johannes Heroldtts , f&jnnoi MDLYH, in volumine, quod», 
fiubi titulp . Qrigmum ac Germahicarkbi AntiquitatiimJ Xl + exhibet leges 

: .• .. !..:> y ■:■ . . ■ .-/.:». ; - • ...» i. : .;.:..>.:• j . . . . ' .-. 

C j 1 * •* 

■•' ■\\ operis U^um : Ortgimtn qc ii^ma^mm ^n/*?V«iW«»» A^ J h If&* viMiaet $a|icae , Aflemanp?^, Saxonym i 
Angliorum, Tburingorum , Burgundionum , Francoruro, Ripyuriae, Bojoariorum, Westplialorum , Werinorum, Frisionum, 

- Langobartttfam h Tbeiftohum. Opus i*rte piiflatis, neo non wteris ve^mmlaegM iliiat^tier» Frkncicae majettatis plettom. 
In quo non solum Rerum ac Vocum nostrarum proprietas cernitur , sed majorum quoque nostrorum Imperium , eorun- 
demq; tum in dimis,tum humanis , solers quaedam adnmistralio , oxmibus liebusp. ceu absolutissimuttt e$emplar, sese 
etshibet irftitandm. Uactetw et Tlieologorum ei Jurisconmdtorum studiosomfaq ; omnium mcommodo, aut suppressum 
omnifio , aut hinc mde lacerum atque mancum dispersum,. Nmc autem wolvffoaiwi Abbatis Principis rvLDEMSis beni- 
gnitat» «l in pattjam flaqrmti studio, ex superba Hla celeberrimi Collegij Bibliotheca, in lucem, ad tmporum horm 
tam in Eeciesiasticis , quam m Civilibus rebus, pertinaces iUas concertaliones toUendas, pacandosq; bonorum an\tri9S, 
divinitus sane, prolati Qpera vero BASILil JOANNIS HEBOUtl ,. ac ' collaiiaie exemplariorum , qme vetustis&imu , «#c 
non ante septingentos amos depictis characteribus expressa erant, descripti , emendati , atque in lucem tnagna relimone 
editi. Muthores Legum, ssquens pagina tiersa docebit. Basiieae, per Eenrkhtm Petri. Cum Caesareae MajeitaHs gratia 
et privilegio. — In extrema autem operis pagina legitur Basileae,pcr Henricum Peiri, tnensc septembri, mno MDLYII. 

13 



Digitized by 



Google 



L 



Salicam (cum glossis Malbergicis), Ripuariam, Alamannorum, Bajoarioruui, 
Saxonum , Angliorum, Frisionum, Burgundionum , Langobardorum , Fran- 
corum, seu verius Ansegisi Collectionem Capitularium , post quam, quasi 
eae V collectionis Ansegisi Librum constituerent , Italiae regum leges , 
Pippini , Widonis , Ottonis I, Heinrici Imperatoris II, Chuonradi I, 
demum Caroli IIII. 

; Legibus Langobardicis hic titulus praescriptus est, e Paulo Diacono sive 
ab Heroldo sive a Fuldensis codicis scriptore desnmptus: Incipiunt leges 
Liongobardorum , quas Rotharis rex^ sola memoria et usu retinebat, et com- 
posuit, jussitque Edictum appellari, Anno septuagesimo septimo ex quo 
Longobardi in Italiam venerunt. Sequuntur, omisso prologo, leges Rotharis, 
inlCXXII distinctae Tilulos, quorum postremus exhibet Rotharis cap. ccclxxxv 
in duas paragraphos dissectum. Sequitur, praeposita inscriptione Peroratio 
Regis Rotharis, cap. nostrum ccclxxxvi; tum, praemissa inscriptione Additio 
RotKaris regis^ Tituli duo, singularum paragraphorum, habent capitula 
ccclxxxvii et ccclxxxviii; demum, sub titulo Epilogus , adest clausula Ethoc 
generaliter damus in mandatis etc. 1 Sequuntur, praemisso prologo, Grimo- 
vraldi leges, in sex Titulos distributae; tum leges Liutprandi, tributae in 
Titulos CXX, praemissa tamen singulorum annorum legibus nota anni regni 
.Liutprandi regis, ante leges priorum decem annorum servatis et prologis, 
nec omissis, suo quoque loco, epilogis. Jam monuimus, de Fuldensi codice 
agentes, desiderari apud Heroldum prologum Rachis regis, solas etiam ipsas 
in ejus editione prostare leges, quas receperunt manuscripti codices Libri 
Legum Longdbardorum ; adsunt igitur sola Rachis capitula ex Edicto, quae 
novem explent Titulos. Tum Aistulfi <leest Edicluin De -anno I , quin et 
-prologus De anno V; ipsa anni V capitula in XII Titulos tribuuntur; Tituli, 
in quos singulorum regum leges distributae sunt, singuli complectuntur 
unum plurave Edicti capitula, divisa itvpforagraphos, quarum numeri non 
a singulis capitulis initibm ducunt, sed >per universum Titulum continua 
serie procedunt, ita ut nullo indicio appareat , unde in singulis Titulis 
nova leX seu capitulum inittum sumat; forte in: codice Fuldeusi singula 
<japitula majore seu mmiata Kttera distingdebantor. 

OmnesJiki hanc diemy qwi dei lferoldino -libro egerant, emia pro prinia 
editione Edicti Langobardici habuere, quae leges exhiberet chronologica 
serie, prout e legumtatorum manu prodierant. Mihi partim alia sententia 
est, (1) ; collectionem Legum Langobardicarum , prout e codice Fuldensi apud 

ln pagina tituti aversa primum recenseutnr Aulliores legum infra scriptarum ec torum ami, rater quos memoratBT 
Theodorious • Golhorum Rex, quamvis Edictum Theodorici m hoc volomme desideretur. Post baecta eadem^pagina 
leguntur Nomina eorum, qui commmicalis exemptarUm aliquibus, collationtm nostram ttberalrssime jmarmt; in bis, 
ot supra innuimus, Mediolanenses duo. Duae aliae paginae numeris non distinctae exhibent Xilandri Augustahi Carmen 
i» Heroldum; tum decem aliae, quibus nulli item nomori adsoripti, indicem universi operis. Esplet retiquam volumen, 
seu paginas 347, ipse legom textus. Porma libri in folio parvo. Leges Langobardorom Jeguntnr a pag. 159, ad 
pag. »60. 

(1 ) DeWedisione deile leggi Langobardichc ecc. «I sig. Giovanm Merkel di Pformberga Leltera di Carlo Baudi di 
Vesme. Torino, 1847 , pag. 24-26. . . 

i 



Digitized by 



Google 



u 



■Heroldum proslat, maxima quidera pristini seu chronologici ordinis servare 
veslij^a, tum ini sihgulorum capitulorum , lum praecipue in Edictorum 
dispOsitione ; sed revera.in eoUbro leges, quamvis timida et parca manu, 
jam argumenti habita ratione esse digestas, nec chrooologicis Lcgum Lan* 
gphardiqarum eilitionibus; Heroldinain: orani ex paiite posse iadnumerarK Id 
sa^e probat primum ipsa quftm memoraviinus ojieris distribvilidwin Tkukfe\ 
quorum singuli •cofoplectqritor plures :ejiisdem.arguirienti kgesylomissa pk*U 
stiiia capitulorum: per singuja Edicta riumeratiorie.; dein> prorsns.ieviricit non 
riiodo turbaUis iri bunic' fi*i£ni ordo Id^um cujusque principis; sed aliquaudo 
leges cujuspiara principis iriter eas.trarislatae , quae alteri ab ipiso Heroldo 
adseribtmtur. — :Inter leges Rotharis sub Til. 'XIII ., De homine in nocte 
in curte alteriw, iwefit&i capit.ulis quae apud nos siint xxx.ii, xxxni et xxxint, 
proxime. subnexa' sunt capp< ccLX-xyii;, oclxxviii et cclxxx^ quod de similt 
ajrjgumento agant. Similiter mTits XXIII., Deaure ahscisa, praeler capi. lih 
conjeetujtt est.cap. ivij dum e conv.erdo capp. uiii et lv separatos constitiiunt 
Titulos XXIIILel XXV. Eadem ratio fuit cutf isub 77f . XLFJUjDe'seivo 
massari&s capitulo oxxfcUvtf»J^iciatur bap. cxxxjiii. Capitulum clxiii , sub Tit» 
j^lXXIX) De iparr^cidki y.tmi^hium fuii proxime ante cap» cc, eui inscriptus 
titulus De occisione ntulisris. Qiiin et Rotharis capitula. ccLXXvViui. et ccLxxx 
trahslata snritinier legesjIycut^irandLcegis, , quarum Tituli .CX, De vi a foe* 
mwnis ilhtta, constituunt parasgraphbs vhxiiii. Rotharis cap. 'cc«xxvih retra- 
cUimi est ante cap. cccHxnl, ; ;ne-exstaret: sub TiL. CV^ De pauperie, sedvsub 
:Tit. CIIII+De fcettotoRifitoyiejttsdem.aiU^ pleraque cai 

pitularalipiordine dikpoffltajfltint aciwdgenurab Edicto. E legibus Grimowaldi 
prima, iseqHnda.;eti qaarta cbuslitiuiwt Tit. D&. triginta annorwfn usu- 
eapgivrieq te-rtia TiL II^De vculpa servfrrium. Iri Edic$o Liiitprandi priora 
xgviiii capitulai in ' LX XIIL Tituloa dislclbutii sunfc \ »sect. eumdem ordinem ser*- 
^antac. Inigenuioe Edicto^ ndbitqnatemisricap. ml bisKprostatapud.Heroldum, 
aeifiel (jaid*ni suo4i;)(^>; itenimifHjtmiiieiiJD Tit* CX X (xi\\\vao)^ Da&dulteridi 
Ikiprpximis auteni capitulis maxima coiifusio , duiu qui codicem Fuldensem 
•aoriffsit -cbnaiuii^legets ; oxi argamebti j ffatiooe' > dtsponbre^ Tiiulo LXXIII.y In* 
Jhntdai, resgi non pass& ;dov^a>re p ) qtoi <c©jB«pteclitutfr LiuBpi^ndi cap.txcvnn*, 
^ett!caj);>iiitiDb anrio X^Lj sihbjMi<bnr ;apud Heroldum CTit. LXXIIIl \'.De 
spansulihus injanti t, ^ ^ttoAi^w^ sub qiwlprimum cap. cxvtr, seu cap. i. De 
annoXVHLJi, oain<Lpsa;annt>irubrica; ei«^«ni capitulo praeposita, tum cap. cni, 
ot^s^vytH De>«wfcnoi,X¥L MfadJ wbi ilatwlis L^¥^ LXXVI et LXXiVH 
&ttQ&>aa^p. vi',7 vli et v iteih DksiaalioJKVJidum isub Tit- «LXXVHl, praeposiiti 
ioscripiiorie Legas j Lutpwimeti/J^ 'Hegini ejus XVII, Litit- 

^iraiidi-Gapjhiiii, seu cap. i pe^axrnoiXiVILDut sujcinsoriiptio De\arino XKfllh 
cura prima ejusdem ajmni lege, illata sit inter capitula De anno XVI,, cujus 
igitur anni pctetrem» qirattnor capkuU apiid Heroldum ad annum XVIIH 
pertinere videnlur; el inscriptio I)e anno XVI Itl , ci| m priore, ut diximus, 



Digitized by 



Google 



LII 



ejusdem anni capitulo, in hac edilione posita sit anle inscriptionem et capi- 
tula De annoXVII. Notae autem annorumXXII et XXIII desunt apud Herol- 
dum, et leges horum annorum referuntur ad Liutprandi annum XXI. Ordo 
item capitulorum cxlviii-clv valde turbatus est apud Heroldum, quin et 
capilula cxlviiii et cli illata sunt in Edictum Rachis regis sub Til, III, 
De invasionibus , posl Titulum scilicet De seditiosis , qui complectitur capi- 
tulum ex Edicto Rachis sextum. Inter leges Liutprandi illata esse capitula 
Rotharis cclxxviiii, cclxxx, jam supra innuimus. Liutprandi autem capitula v 
De anno XVIIII, et vhii De anno XXIII, apud Heroldum desunt. In Edictis 
item Rachis et Aistulfi ordo capitulorum omnino perturbatus est. Sed no- 
tanda maxime veniunt capitula tria ab Edicto Langobardico aliena, quae 
apud Heroldum leguntur; praeserlim cum unum ex his hujusmodi sit, ut 
seriorem, quam vulgo creditum, Fuldensis codicis, nunc deperditi, aetatem 
prodat. Tituli scilicet LXXVIII, De servo qui aliam uxorem superindu- 
xerit, paragraphus n est ex Capilulari Karoli Magni Ecclesiastico anni 
DCCLXXXVIIII , seu Capitulari Aquisgranensi ( cap. xliii apud Pertz ; 
cap. xlii apud Baluzium); Tit, CXVIII, De consuetudine , ut monuimus in 
Notis Criticis ad Liutprandi cap. CL b , est e Capitulari Pippini Italiae regis; 
quin et Tit, LXXI, De contractibus, paragraphi n et m, ut supra innuimus 
in Fuldensis codicis aetatem inquirentes, nil sunl nisi recentior quaedam 
glossa ad Lombardae Lib. II, Til. xxi, leg. 22, seu ad Liutprandi cap. cvn. 

His omnibus perpensis, si quis quaerat, quanta in reslituendo genuino 
textu Legum Langobardicarum sit Heroldinae editionis auctoritas et utilitas: 
fatendum est, non modo codicibus melioris notae neutiquam comparandam 
Heroldinae editionis auctoritatem , sed, sive lectiones ipsas respicias, sive 
spurias genuinis legibus intermixtas , sive scripturae formam et orthogra- 
phiam, vel recentiores codices esse in plerisque huic editioni anteferendos; 
ipsum codicem Estensem ei anteponere vix dubitaverim, saepe et Lombar- 
dam. Non tamen nullus hujus editionis usus dicendus est; sunt enim et in 
quibus Heroldina praestet lectioni reliquarum editionum, et cum optimis 
codicibus consentiat. Sed Heroldinae editionis seu Fuldensis codicis prae- 
cipua laus el utilitas est in prologis et epilogis priorum decem Volumi- 
num Edicti Liutprandi regis, quorum nonnulli in paucis extant codicibus; 
quin et postremi quattuor cum deessent in Eslensi libro, quo Muratorius 
usus est, ad nuperrima usque tempora ex solo Heroldo innoluere. 

2) In Collectionem Scriptorum Rerum Italicarum ab anno a Christo Nato 
D ad MD, quam Mediolani adornavit Italiae decus Ludovicus Antonius 
Muratorius, etiam Leges Langobardicas chronologica serie dispositas editor 
recepit (!) . Textum legum non e codicibus exscripsit, sed ex editione Lom- 

(1) Rerum Italicarum Scriptores, ab atmo aerae Chrislianae quingenlesimo ad miUesimumquingentesimum , quorum 
potissima pars nunc primum in lucem prodit etc Ambrotianae, Estensis, aiiarumque inngmam Bibtiothefiarum cpatcibus. 
LUDOVICUS ANTONIUS MURATORIUS, Serenissimi Ducis Mutinae Bibliolhecae Praefectus, collegit, ordinavit tl prae- 
fationibus auxit Tomi Primi Pars Seeunda. Mediokmi, MDCCXXV; pag. 4-93. 



Digitized by 



Google 



LIII 



bardae quam dedit Goldastus in opere cui titulus Collectio consuetudinum 
et legum Imperialium, repetita Francofurti anno MDLXXIIII; eas autem 
in ordinem digessit, quo in Estensi codice, de quo supra locuti sumus, 
legebantur; si quae leges, ut Rotharis cap. ccclxvii et Liutprandi cap. lxiiii, 
in Eslensi codice deerant, eas conjecit ad calcem legum regis, cui eae debe- 
rentur. Ex eodem Estensi manuscripto edidit prologos Rotharis et Grimo- 
waldi, Liutprandi de annis V, VIII, VIIII, XI, XII; reliquorum Liutprandi 
annorum prologos, quamvis Ambrosianus codex ei aiiquid subsidii suppe- 
ditaret, cum tamen deessent in codice Estensi, quem ducem sibi sequendum 
proposuerat, omisit in textu, praeter prologum De anoo I, cujus ex Sigonio 
repetiit eam parlem, quam ille ex alio nunc deperdito codice vulgaverat. 
E codice etiam Cathedralis Mutinensis recepit Rotharis cap. caxxxxvi. 
Leges Liutprandi, ad Estensis codicis fidem, distinctae suntin.sex Libros, 
conjectis scilicet in unum Sextum Librum, cum capitulis De anno XII, 
et conlinua serie numeratis, capitulis reliquorum annorum. Rachis et Ai- 
stulfi leges easdem habet quas manuscripti codices Libri Legis Longobar- 
dorum, et Lpmbarda, quae ex hujusmodi codicibus derivata; sed utrasque 
praemisso prologo, quos integros primus edidit. Formulas juridicas, inde a 
Liutprandi cap. cm,ex eodem Estensi codice adjecil, longe pauciores tamen, 
quam mox dedit Cancianus ex codice Veronensi. Haec in textu f in Notis 
autem retulit copidsissimam varietatem lectionis e codicibus Mutinensibus 
Estensi et Cathedralis Ecclesiae , quos ipse contulit ; rarius ex Ambro- 
siano , quem in ejus usus contulit Philippus Argelatus. Ex eisdem codi- 
cibus monet saepius in Notis , leges Liutprandi positas sub Sexlo Libro ad 
diversos annos pertinere, et in varios Libros esse dispertiendas. In Notis 
etiam primus edidit, e codice Cathedralis Mutinensis, Grimowaldi capitula 
duo quae repetimus jnter Leges ad Edictum non pertinentes, et Liut- 
prandi cap. xxvim. Notis Criticis Historicae sunt intermixtae. 

Haec editio seqiientium omoium ante hanc nostram basis ac fundamen- 
tum posita est. Et sane princeps editio dicenda Edicti Langobardici^ pri- 
stino seu chronologioo ordine in legibus servato; quamvis enim, deficientibus 
melioris notae codicibus, iu nonnullis peccatum sit, nec ea multa sunt, 
nec ipsum editionis propositum immutant. Sed cum textus legum e Gol*> 
dasto, idest e Lombarda, desumptus sit, a genuino Langohardici Edicti con^ 
textu longissime abest. Majbr utilitas ex allalaitrium quos innuimus. manu- 
scriptorum librorum varietate lectionis; sed et ea editionem ad optimos libros 
exigenti vix ullius est subsidii, cum codices quibus usus est et inferioris 
notae sint, et partim negligentius collati. Editione Heroldina Muratorius 
usus non est, quod diu perquisitam invenire non potuerit; sed Blanquius, 
nanctus Heroldinae editionis exemplar, ex eo indicem Titulorum, Liut- 
prandi prologos qui in textu editionis Muratorianae desiderantur , et alia 
nonnulla exscripsil, quae omnia Muratorius initio editionis suae repetenda 



Digitized by 



Google 



LIV 

euravit; ut sic universa quae, si-ve genuina sive spuria, habet editio Herol- 
dina quae in ipso Muratorianae editionis contextu desiderantur, inde repeti 
facile po&sint. : > . 

3) Gum anno MDCCXXXVM, consilio Johannis Theophili Heineccii, 
Petrus Georgisch suscepisset uno volumihe edendum Corpus Juris Genna-* 
nici! Antiqui ; (i) ^ .ei! Leges; jfyangolaardicas, adjunxit:ex editione Muratdrii, 
oWssis' ejtiadem Notis si \i .(Srftieis I $*iv,e I HistoriciB. Saepe: taulea textum 
enjettdaviit, srve e Lombardae editioriibus Boheriana et Liridenbragiana j 
srve ex ipsa varietate lectionis a Miiratori® allata; Heroldina editione in 
temtu.ltegum jemeridando usum noo. aprimadverti. Ex:ea'iamen, seu veriu? 
e collatione ekemplaris Heroldini;, qiiam a Muratoria suae. editioni prae-» 
positam . memoraviinus^ !restituit! suis locis in Liuliprahdi Edibto annorum 
notas, prologos, epilogos, quos habet Heroldus, in textu editionis Mura- 
torianae desideratos. Ex ipsis fontibus e quibus textum eihetodavit, subjecit 
varietatem lectionis.) h— Hinc appairet editionein hanc ob eommodiorem 
quidera usum se commendare , quod uno haud ita imagnae molis volumine 
comprehendat: praecipuas Germanicas leges,. tum quod in Leglbus Lango* 
bardicis eaiqua^ Heroldiis plura habet / quamjyiuraiorius^ non initio operis 
jn .unUm> i«oo^pta^nsed!:sii|s)!;quaeqHe locis disposita exhibeat^ qufb et 
laudeBo! eii -dsberi ob;:inukas : bonae • hotae. in textiini refcdpiias lecliones , 
quas Muratdrkisv qui sibi statuerat s^quehdum Goldasti texliini, in Ndtas 
araandaverat: sed neque fhac editione exhiberi genuimirar ! Le v gtim Lango- 
bardicariim >textum:, verorii quem reformatum etxhihet Lamharda, neque 
illi, qiii Edictum Langobandicumicriticis subsidiis^rjeatituendum aggrediatur^ 
ullius rhanc editionem esse, subsidii, cbm niliU ,exh^eat, :qu»d: non e su- 
perioribus editionibus sit desumptuni. :•■!!,•:; -j , : !: -> i " 

4) Si textunii ipsum Legum Lungobaixjicai um spetitesi,! et -quae Primo 
operis Volummei contirientur , ininofc : " adbuc iutilitab '. editioois , .quam!. :$uae 
collectioni Legum\J?efatum Baxbari&mmnoi&pmxitiiWu' Ppulusi Ganoiadi ®; 
is.enim, Muratoriariam legium ;idoHed£onem iri peieris ad .Jverblim 1 et ex 
integro nepetens^ id tantuit|( >nav.iv.egit' 9 uitiiipaiubTcverbis tutac^I ,ut legura 
textum, quem Muratoriufi eK)iGolda&tftnprolUjfer^t T !rm:)(LHri^dnbro^arium 
immutaret.. Ilinc. et Mura^orii Notis iquojedamirYapiaqte^iiei^bngeradaB fiie^ 
•runt, : quae cum Lindenlirogiamo iextftVvel ^«JJatnljveLlHiu,llin6Lj)larie niomenti 
di versitatem; refereba«tt i KeliqUas^Muraioicii : jNmljaa r iete»uit ; pwrjifiuoas Ipse 
r.iy\ Y\\ >' ■■<.',:'.'/■ t ' . . .■ ' '!!v) j .■ \,<y>. ;^iu<>!:-j',l *:\v\'n'ii>t :::rn</:i!i! mir«')''U': . 

variorum,' Burgundionum , foiiionum, Angliomim el Werinbrnm , 'Sa^onhfa •', Zangobardorttm , wisigolnorum ,' Oslrogolllorum , 
non Copttularia Mtgun ^akorufn, 'ppf\ cqm ti^$fgjf»lwfa* & WWH ^W^l^rfwN»^ jlfiiia tvttUtfri 

Opus in gratiam Juris Germanici stttdiosorum , posj cl. virarum lias^Jp. Herotdi, Frider, Linaenbrogii, Sleph. Balusii, 
-J6. >Ge. Bdcatki,- IM. 'AntJ Mupahrii kitiorumtpii- praetSMiisMiosl UtU^ISH^nttHi «rofej^ftt^t , &uriilaliWi$ Hecftomtii 

et.indke ut)exrimo tain-rmm. quam ,verborum instructtim, Consilio J().. GOjtfL, flJJIKECClK Wj. .c. s .«Bis ef. Praefatio 
'praeniissalssi, adbrnavit PETRCS'GEORGISCn', /. V. b. tialaeMagdeVnrykne ch bcc' xxxvlii,' tn-V: a pag. 9f3adi 134. 
< !!(#) Barbqrqrum Lege^ Antiqu^e evnkftfilM^g{a^^ ^U^4»^ tormttiqtjtm \fasci'eul\[,\ f( pclytlfin cpf^ptivm vne&i 

afvi. Cpllegit, plura Notis.et Animadversipnibus illuslravit, Mowmenlis quoque ineditis exotmvU & PAULIK CANClANt 
•WdrServ CS- Mariae Yifgims .< Wd< liMnin 'PH>Mi»M:\ \ » hn*t*$ , : tWCCLXXXi, in .'«!*.• jp^^Jl 



Digitized by Goosle 



addidit nec magni faciendas, ac praeterea varietatem lectionis quani editioni 
suae adjunxerat Lindenbrogius. Quae Muratorius ex Heroldo, post para- 
tam editionem accepta, in fronte libri posuit, iis non, ut ante eum Geor- 
gisch, usus est ad restituendos suis locis prologos, aliaque id genus quae 
deerant in textu Muratoriano , sed ipsam Heroldinae editionis cum Mura- 
toriana collationem ad calcem operis ex integro repetiit. • 

Haec de ipsa Legum Langobardicarum editione, quae Primo Colle- 
ctionis Volumine continetur. Sed cum Lucius Dolleonius, Bellunensis Ec- 
clesiae Canonicus, Veronae in bibliotheca Sanctae Euphemiae Patrum 
Eremitarum Augustinensium delexisset quem suo loco descripsimus anti- 
quuni codicem Legum Langobardicarum, Canciano misit in Dissertatione 
Epistolari varias aliquot lectiones et glossas ex eo codice , tum formulas 
juridicas plures; quae omnia Cancianus in Secundo Collectionis Volumine (J) 
publici juris fecif, Cum vero e codice Dolleonius praecipua tantum excer- 
psissel, Philippus Trevisanus, Sacrae Theologiae Doctor, ex eodem libro 
manuscripto exscripsit omhia quae in impressis deessent, aut diversa lectione 
efferrentur, praecipuas praeterea notas et glossas margini codicis adscriptasi 
Ex iis quae Trevisanus miserat, Cancianus selegit, et Quinto seu postremd 
suae Collectionis Volumini ® inseruit quae, ipsius judicio, vel diversani 
lectionem exhiberent notalu digniorem , vel jurisprudentiae medio aevo apud 
Italos vigenti lumen efliindere possent. Et in hisce quidem excerptis e 
codice Veronensi praecipua atqiie unica ferme , Leges Langobardicas quod 
attinet, utilitas est editionis a Canciano curatae. Nobis, quibus . pristinum 
Edicti Langobardici textnm ; restituere propositum erat, vix uUm. sive co* 
dicis .Verdnensis sive editionisi Canciani lesse usus potuit. 

5) Novam Corporis Juris Gejrmanici Antiqui editionem adornaturus, annd 
hujus saeculi vicesimo quarto^ Ferdinandus Walter (3) etiam Leges Lan«r 
gofcardicas eit pfenioresi dedit et emendatiqres quam prostareut in veterihus 
editionih«s. 'Quid autem praesLiterit et quibus subsidiis. usus, ita ipfie expo- 
mi; « Jn hac Jege. non paHca.mihi swbsidSa prae&to fuerunt* i Pjraeter , edir 
.« tiones Lindenbrogii et Mur;*toarii priiHJuin locum tenet editio HerokU^ 
-« jqnde mirum est quot o^timae frujgis lectiaones; excuKieriro + iquafe aiios 

jedifofres penitus ''efl&igeriinL Titml notandae sunt ' variae j lectiottds qttas 
ic< ; ,ex diverais oodicibus ipseiLindenbrogius, Senfceabergius ettBrunsius edir 
j«iderunt; nee: ultimum inter illas locum lenent .quas Canciah* j ex it eodiee 
« Vebonensi' saec. XI .publici Jutoisiilecit. Deniquer nec eas . partos negtexii, 
« quae ineditae adhuc nuper a Frid. Blumio in lucem prolatae sunt (Ar- 
« chiv der Gesellschaft Jur altere deutsche Geschichtskunde , Th. IV . 



(1) Quod editum est anno MDCCLXXXUL Cf. ibidem pag. 4o9-478. ' 

(2) Qaod editum anne MDCdXCII. Cf. ibidem pag. 3- U v , 54-93. 

(3) Corpus Juris Gertmnici Antiqui. Ex optimis subsidiis collegil edidit el lecltonum varietatem adjecil FBRO. WALTEft 
..Tm. i:...Berolini % MDCCCXXIV , in-8"; pag. 670-838. 



Digitized by 



Google 



LVl 



« {Frankf. 1822. &). S. 369-83/ ... His opibus . adjutus, ipsum textum 
« plurimis in locis castigavi, et quae notabiliora supererant y in notis con- 
«gessi: .Leges Liutprandi plenioribus prologis et .epilogis instmctas alio 
« numerorum :ordine distinxi, ita tamen ut qui prioc erat -uncis inclusev 
« rim: deinde mullas formulas nec non aliquas glossas j a Canciani ex 
« codice Veronensi > prolatas , suis locis inserui » 

Editio repetita «st ex ea quam Georgisch adornav.it, multis tamen 
immutatis ad fidem libroruin, quos nuper Walteri vetbis memoravimus, ac 
potissimumLHeroldini exemplaris. In eo tamen semel peccavit, quod pro 
novo quod Heroldus praeberet capitulo dederit quod jam sub Loco »aderat 9 
et apud Heroldum loco tantum motum legebatur. Spurium autem Rachis 
capitulum, quod primus ex Estensi codice edidit Muratorius , in Notas 
rejecit. Praeter haec, et satis frequentes in textu substitutas vulgatis lectio- 
nes, haec editio differt ab ea quam Georgisch curavit potissimum ob re- 
ceptas suis locis veteres glossas et formulas juridicas a Canciano ~ vulgatas 
e codice Veronensi, ob numeratas continua serie Leges Liutprandi , retentis 
tamen et numeris quos Muratorius adposuit, tnm ob receptos prologos 
De ahno XVII, XVIIII, XXII, et XXIII, tum bina Rachis regis capitula 
in brevi, quae omnia piumius e Cavensi, e Vaticano et ex Ambrosiano codice 
huper vulgaverat. Variae etiam lectiones in ima pagina adnotantur^ parcius 
tamen quam a Georgisch factum fuerat, et raro indicatis editlonjibus, fere 
hwmquam librjs manuscriptis^ e •quibus singulae lectiones desumptae suoL 

Quo& {nuper memoravimus Liutprahdi prologos et bina Radhis qapitiriJa 
primus a&nb MDGCCXXII ediderat Fridericus Blumius Hamburgensis , 
dum in Annalibus Societatis Germanicae Historicae manuscriptos Leguni 
Laugobardicarum Italicos codices recensendos suscepisset Decennto posl, 
saepius jam memoratus vir cL Carolus Troya Neapolitanus, primus , sed 
ex' ioaccurato Cavensk Codicis apographo, in liicem protulif legss Bachi^, 
quae in editione nostra desiguantur tivriydris :if , nt &k>£)tam Aistiilfi 
capituk mj-viuY (seu* Edictum De Anno 1 I, excepto prologo, dapite r,;** 
initio u , quae ineb codice linteroi^leipwnt ); iedidit , praeterea, 'prologum 
capituloffum Rachis in brevl^ et prjorem parteiin capiluli 1, quae a sFri- 
-derico fihimio* cum reliqua parte capitulorum iiw bhovi el eocjem Cavensi 
■ertirje iVaticuno eodiee «dlta jamdiu ;esse igriorabat. i3) < Eadem editio ter 
re^etka>: primum quideni Neapoli ^*b ipio Gavolo .Troya )i» Histom isua 
Iiaik» :! me^ii aevi ( *^, • paufo pbst Medibiapi^ iisubjecta repetitae editioni 

' * * , ,r V s \ •• - '• ^ '■ ' ^ < r ' ' • "*\ o ' '\ 1 

- ••• » .. • )•.'. i '. . •" , • ..v . .. ,.-.' iy\Niv' v v. . v/',»'} ,•' ; 

(1 ) Ibid., in Praef., pag. xu. 

(2) Vorlaufige Resultate fur die Langobardischen Gesetse, aus italianischen ffandsehriflen gezogen (Eingesendet vm 
fferrn D. Pertz aus Rom). Von Herrn Doctor F. Bluhme; im Archiv der Gesellschaft filr attere deutsche Geschichtskunde; 
Bd. IV, S. 369-383. , 

(3) In Ephemeridibus quibus titulus // Progresso dfl^e v Scienie^ ,<fc((f, /^en^^f^e^' ^/t.;, ^^er^i /)«f;t>(4icr(2 otnnpt/a/a 
JW cm H, G(i\Kseppe) B(icc,iardi); Nafflti, \8$2„pag. ;....;>, , \ . ,>'\, . , ... ... , > •/■ ■ \, 

(4) Storia dltalia del Medio Evo di Carlo Troya; Yol. /, Parte IV; Napqli, ,^43rA|»pendic 1 U,#Bg. 74 sftqq. 



Digitized by Google 



LVII 



CbmmentationisiXaraii Trojia, ex •■ ejusdem t Hi&toria decerptae demum 

Parisiis a M. Pe(it de Baroucourt ®: ex alterutra enim e superioribus 

editionibus, ntin. vero, quod falso asseritur e codice Cavensi descriptasi 

essd . has leges ., >ediiionum textum conferenti cum eo queiri exhibet codefi 

Cavensis manifestissime patet, Sunt tamen hae Jeges in editione Parisiehsq 

ex hac noslra editione, cujus aliqua,' ut-infra monebimus r exemplarfo 

prodierant, locupletatae etvarieiate lectiouis instructae; ex editione Walterfc 

addita etiam sunt integra ' Rachis eapitula ?in :Brevii '<•'• : r o':T :;<>■ ;.< 

^ed. alia editio Legum Langobardicarum 'memoranda venit^ et ea qol* 

dem hac ipsa editibne nositra quodammodo. recentioi 4 , nec dui» absofcrtay 

quam nuper memoratus lpel.r Carolu^ Troya cucat iwCodice Diplomatico 

Langobardico j quem ' adfexuit adlti jtrandae: siiae < Historiae Jtalicae medii 

aevi c 9. Alterum Codicis Volumeh * iquo continerttur Edicta ftotharisiet 

Grimowaldi," prqdiit ineunbe anno MfDCCGLHI i tertium^ quod -exnibet 

Liutprandi Leges, excepto Memoratj^rio dse mercede Comacinorum', exevnte 

eodem anmo, MBGGCLIII^ in iquarto ; voluniine , quod propediem prodU 

turum auctor spondet, edetur Memoratorium, tum leges- Rachis et Aistulfi. 

Chrdnicon potharis jregis TTrbyaiTepetiit e textu hujus nostrae- editionisij 

qualem exhibent L exemplaria quae ; prodiere anno MDGCCXLVI, codiee 

Mutinensi tunc nondum : in^ nostros ;usus collato 5 reliqua exacta sunt nd 

fidem cbdicts Caverisis, ipsa nianbscripti servata interpunctione et ortbo-s 

graphia, sed plerumque solutis scnpturae cbmpendiis, quae in exemplart 

quo utimUr ipsitis tnariu descripto accurate servata sunt. Lacunam io 

Cavensi librb obviam a Rotharis cap. ccxLrtri ad cap. cccm supplevit ex 

editione Muratorii; unde Jioc, inter alia, incOmmqdi ortiim, quod cap* 

apud Muratorium cclv, apud hos. ccl", pro genuino in textum receperit , 

cum e rubricarum indice constet abfuisse a codice Cavensi. Deficientes 

Liutprandi prologos supplevit ex Heroldo 5 ex . editione autem nostra , 

praeter aKa -quaedam minoris» momenti , recepit postremam partem iifc» 

:..". ' : - 1 .:■ .. . . . . :.Zii >. .. ". * 

(4) Della condizione de Romani vinli da 1 Longobardi; Dissertazione- di Garlo Troya (excerpta ex ejosdem Histociar 
Italica); Milano, pag.' i& segg. ' ^ , 

(2) De regum Langofarddrum Ratchidis Ajsltdfique recentius repertis legibms iieqvisitionem facultati Litterarwn Parisjemk 
inpublicam disceptalionem proponebat ad Doctoris gradum promovendus M. Petit de Baroncolht, tn Regio Borbonico Col- 
■kgio Buloriae Profesior, etc. ParisOs, 4847, pag. 48-31. ■ > 1<! ; " 

(3) Ibid. pag. 4 4 , not. 9. t i 

(4) Codiee Diphtnaticb Longobardo dal 568 al 774, con osservazioni e tiote sloriche di Carlo Troya. Volume Prtmo'. 
Napoli 4845, tfl-4> Hujus editionis , quam curabant I Ricercatori e Pubblieatori dei Documenti di §loria Nppolskma 
e Sicilicma dal 568 al 4734, nonnisi 4"* fasciculus prodiit (paginae 420), qui priora LXXIIII Documenta, neque ideo 
Leges Langobardicas , complectitur. Altera editio constiluit Volumen Quartum , in plures Tomos seu Partes divisum , 
Historiae Italicae medii aevi auctore Carolo Troya. Singulis Quarli hujus Yoluminis partibus alter praeterea additus ti- 
toius, Codice Diplomatico Longobardo dal DLXvm al dcclxxiv, con note storiche, ostervazioni e disserlazioni di Carlo 
Trota, ordinate principalmente a chiarir la condizione de' Romani vinli aV Longobardi, e la qualita delta conquista. EdU 
ctum Rothabis regis est in hac editione Documentum cccxm; Edicto Glossarium Cavense et alia nonnulla adjeota sunt, 
tom Notae et commeotarii amplissimi (Vol. IV, Part. II, pag. 60-464). Grimowaldi Edictom est Docom. cccxxxvt 
et cccxxxvn (Ibid. , pag. 519-528). Liutprandi Edictum est sub numeris cccxcvi, cccxcvu, ccccxvi, ccccxvn, 

ccccxxvu, ccccxxyiu, CCCCXXXIII, CCCCXXXVI, CCCCXXXVII, CCCCXL, CCCCXLIII, CCCCXLIV, CCCCL, CCCCLI, CCCCLV, CCCCLVI, 
CCCCLXIV, COCCLXV, CCCCLXVIII, CCCCLXIX, CCCCLXXII, CCCCLXXIH, COCCLXXXVin , CCCCLXXXIX , CCCCXCIV, CCCCXCV, CCCCtfCVl, 

ccccxcix, d (Part. III, pag. 4 46, 4 50, 256, 258, 297, 298, 349, 331, 332, 346 s 363, 365, 400, 404, 444* 
443, 451, 454, 487, 488, 498, 500, 559, 564, 583, 594, 595, 602, 603). His quoque notae amplissimae additae. 

15 



Digitized by 



Google 



LVIU 



dicis rubricarutn , et capitula cxxxvun , cxl el clvi Liutprandi regis. 
Perpauca sunt, in quibus exemplar cpiod habemus codicis Cavensis, manu 
ipsius Troya magua ex parte exaratum , dilferl ab editione : quorum 
nonnulla certissimo typothetae errori tribuenda; in aliis dissidium ortum 
putaverim e mendis quae irrepscre in apographum quo editio nitilur; nam 
et saepe .in Notis Troya queritur, defuisse sibi occasionem codicis Cavensis 
denuo accuratius conferendi. Sane ubi dissident editio, et apographum 
quod Troya ab ipso et a Gamboa confectum et collatum Acadcmiae no- 
strae dono dedit, plura ac plcrumque certissima argumcnta probanl, ge- 
nuinam codicis scripluram priore hoc apographo contiriei i ! . 

Celerum auctor non uno in loco professus est, nori id sibi esse proposi- 
tum , ut Legum Langobardicarum edilionem ad critices regulas exactam 
curaret, sed ut easdem legcs ederet ad fidem Cavensis codicis, et, arrepta 
occasione, de slatu et jure Romnnorum, seu [lalorum, sul) Langobar- 
dorum dilione dissereret Hinc hujus editionis in instituenda critica 
Legum Lango bardicarum editioue haec ferme una ulilitas. (juod codicis 
Cavensis, qui inter optimos habendus, textum sub oculis statual. Sed 
alius operis a Troya vulgati finis, alia editionis . laus et usus*, quod scilicel 
in uno hoc libro conjunctae, quod jamdiu erat in votis, et chronologica 
serie digestae prosterit charlae, inscripliones , et reliqua hujusmodi monu- 
menta , quibus Langobardorum in Ilalia illustretur historia ; dein quod 
leges, uli et reliqua in collectionem illata documenta, perpetuo ac copioso 
commentario inslruclae sint, quo lum alias, tum docte et fuse Auctor eam 
praecipue quaestionem exagitat, cujus tractandae gralia et Leges Lango- 
bardicas se edidisse profitetur, quinam fuerit Romanorum stalus in Ilalia 
sub Langobardorum dominatu , et quonam ii jure regerentur. 



')}(! 



His de manuscriptis codicibus et de superioribus editionibus disputalis, 
aliqua de hujus nostrae edilionis origine, consilio et subsidiis dicenda 
sunt. Anno MDCCCXXXVIIII cum v. cl. Amedeus Peyron, copticae 
linguae Grammaticam ct Lexicon adornaturus, Romae evolvendis coplicis 
manuscriptis operam daret, eodemque tempore v. th Carolus Troya in 
eadem Urbe versarelur, et sermo inter eos incidisset de studiis Academiae 
Historicae nostrae, et dc Monumentis quae ejusdem cura, auspiciis Regis 
Karoli Alberti, Taurini edebantur: ipse Troya , rara nrorsus liberalitate , 

iiimj 

(1) Consenlit enim exeinplar manuscriptum cum iis, quae ex aliis testimoniis de Cavensis codicis lectione constant; 
ul omittam, quasdam lectiones quas exhibet edilio, respuit autem apographum manuscriplum, ita manifesto falsas esse, 
ut hoc ipso jam eis fides sit abrogaiula. Ilujusmodi esl loctio id. (iduum), quam exemplar t\ jiis impressum habet in 
prologo Liutprandi Do anno XXII, cum exemplar mauuscriptum, reliquis codicibus adstipulanlibus, recte habeat kl. 
(kalendarum). 

(2) « Io non volli ne voglio costituire il testo delle Leggi Longobarde . . . . ; solo intesi ed intendo,aver l opportunita 
« di collocarvi 00 Comento, acconcio a chiarir lc condizioni dc' vinli Romani. » Codire Diplom. Longob., Tom. II, 
pag. 93, 94. — « Io mi reslringo alla pubblicazione del solo Cavense, quasi un pretesto a continuare nc' Comenti le 
ii mie inchiesle sulle condizioni de' Romani vinti da' Longobardi. » fbid., Tom. llf,pag. 46. 



Digitized by 



UX 



exemplar c\>diei$, t Cavensis , sua ct ataici mamv diligeritisMme , corifectmn, 
<fe. qup supntjfeeuti- sumus, Peyrono tradidil in usus ipsius oosirae }fymr. 
demiae^V Huio .muneri /Peyrorins adjecit esemplar ipso maivdanlfi icoit-i 
fectum ab 'optimae turic $pei -juvene Claudio Dalmazzo , dein A tbenaeii 
Bibliothecae .suJorpraefeclo , ' humanioribus JitierisV ei amicis , - quibus ob 
eximias .animi -dotes carus. erai> iromaturo.ifato; ereptus;: r qua; rnaxime 
oceasione mb;ti» (Suratores 'Hisioriaei Piatriae Studiis promovetidb j'noyam. Le^ 
gum Larigobar<Jicaruim editio.«em .perficie^damfrdepTfeveruBtw .Gum honori-» 
fiGum ac difficile munus.I mihi resaet demandartum y nuHa inteijecta «iora 
operi alacriter- ineumbeare eoepi, : quod cum cet^fcria \ studiis meis convenSre 
maxime videbaitur* Quiwa itamen primd, ihtuitu ,in vetere illo Chronice* 
a quo incipit exemplar Caivense , ipsum agnovissem Rotharis Prologum. y 
quem. memorat et in rPrimo; Historiae suae Libro , j)ressius sequitur Pautoifl 
Diaeonus ®: aegre ferebam^J ob 1 lacunam man^crapfi Cavensis ;8nti<^ui*$i4 
mum idque ineditum monumeatumsui parte mulctari nec sati& retmedii 
afferebati Ghronicon a Bittero ev«l£aitum e codice Goihano ( \ : cujri$ major 
quidem pars e Rotharis Chronico descripta esset, initium tamen , aliunde 
desumptum, a Ghronicxjsriostro valde reeederet; atque abierat .haec prologi 
pars: a reliquis Tibrisj quos inspexerant Perlzius et Blumius aut ,ab aliis 
inspeetos deswdpserjant Urius apem fecerat codex Cathedraiis Ecclesiae 
Mutinensis ^ in quo . cbntineri hoc Gbronicon probabili: argumento. conje* 
cerara *$ed mainuScriptt : collatibriera impetrare tunc tempbris Academia 
nostra rion' p$]tuU. Nova spes. affulsit, lacunam codicis Gaveusis suppleri 
ppsse ope eodicis: Parisiensis, 46 1 3 , in quO: e> Pertzio ■ ff) noveram^ contioeri 
primam Aistulfi legem , atqqe ideo ejusdem familiae cuin Cavensi >esse 
conjiciebam ; tum, e Matritertsi, cuju* primus nieminerat • Haenelius , et 
quem, duce- PertziQ;. (8 i,'e*iei;'partem a/Cbisiano libro olim avulsam suspir 
cabar. Parisiensis codicis descriptionem, et inde a Liutprandi oap., icsdti 
exemplar, mbitut.xK Ghampdllion Figeac, cujus perpeiuis in me .bebef 
ficijs numquam; ; ^?o.' merit©- referam -gratias: verom hic codex lacunam 
<|uidem Ga^nsisi :libri initio Jegum Aistulfi ex parte; supple*ili, capitulum 
etiam suppeditavit ; De immmarariis? inter fLiutprandea nEte Gomacittiay 
quod ; oaasHasum; t ^uecat 1 vd Gavekisi y <seil ^ prioribus quatei^niohltuis : He^fectwBi, 

(2) Gf.. Vesme, Lettera a Merjcel, pag.b; Peyron, Notisia delfArchivio del fteverendissimo Capitolo tTlvrea, pag. 26 r 
BMfalMfa/Wfyup. Wt;il- •• ' . . 

(4) In Praefat. Tomi it Codicis Tbeodosiani ; Lipsiae 1737. 

(5) Archiv der Gesellschafl , Bd. IV, S. 369-373; Bd. V, S. 222-296. Operis volumina post sextum nondum 
prodierant. 

- (6) « Leges Lahgobardorum, <Juas' praecedit imratiunfiula de illius genlis origine ac regibus. Expressa est e Pauli 
« Diaconi Hisloria, ideoque uti superfluam suis lenebris dimisi. » Ita Muratorius de codice Cathedralis.ltfutioensis, io 
R-aefat. ad teges Langobkrdkas, Aerwn Jtalic. Script., T. !, P. II, pag. 10; quem sciljcet In eumdem errorem jncijlisse 
«uapieabar, in cjoeiB lapsna est PerUius (ArcMv der Gesellschaft, Bd. V, S. 248, 266; cf. eliam Merkel, Arckwh Sto- 
rico; Appetuliet, Voi, III; Firetae \%L1,pag. 694), dum hoc idem Chrouico» nanclus esset in codice Caveflsi. 
(iy Montun, G*rvt. MisL> legum T. I, Tab. III. 

(8) Archiv der Gesellschafl , Bd. V, S. 1 46 , 308 ; Monum. Germ. Hitt. , Legum T. I, in fmf. , pag. »vi. 



16 



Digitized by 



Google 



tx 



spem Chronici Rothariani supplendi destituit. Horum tamen trium manu- 
scriptorum librorum, Vercellensis , Cavensis, et inde a prologo Liutprandi 
De anno XXII etiam Parisiensis 461 3, editionum praeterea , awxilio usus, 
ineunte anno MDCCCXLI perficiendam curavi ad viginti exemplaria editio- 
nem Edicti regum Langobardorum , singulis columnis in qualibet pagina et 
Iato margine, in usus instituendae librorum manuscriptorum collalionis, 
quae, ejusdem Academiae nostrae sumptu , Sangalli , Matrili, Parisiis perfi- 
cienda mandata est. Horum exemplarium nonnulla doctis viris in hac Tau- 
rinensi Urbe distributa sunt, unum etiam v: cl. Petro Capei in Pkano 
Athenaeo Antecessori roganti missum. His exemplaribus Appendices non 
erant adjectae; Liutprandi capitula cxxxvnn et cxl nonnisi e codice Ver- 
cellensi edita eraut necdum universi Edicti textus ad manuscriptorum 
fidem accuratius emen^atus. Perlata , exeunte ando MDCCCXLII , col- 
latione manuscripti Matritensis, ex quo restituta est deficiens pars Cbromci 
Rothariani et prologt Aistulfi De anno I, multa etiam emendata in ca- 
pitulis De mercedibus Comacinorum: foliis quibus hae partes continebautur 
nova sunt substituta. 

Dum manuscriptorum librorum collatio instituitur, ego autem modo 
vaco editioni meae Codicis Theodosiani, modo aliis curis, saepe etiam 
adversa valetudine, distineor, integrum triennium praeterl^bitur. Cum de- 
mum diu expectatae manuscriptorum collationes ad me perlatae essent, 
et jam emendandis plagulis typographicis , quarum formae integrae ser- 
vatae fuerant, manum admovissem: opportune accidit, ut vir cl. Amedeus 
Peyron, qui jam Ciceronis orationes et Codicem Theodosianum aliosque 
auctores> detectis a se et illustratis ineditis partibus ditaverat, nunc, inter 
alia, Legum Langobardicarum veterem codicem optimae notae detegeret 
Eporediensem ; et quem ei cum aliis nonnuHis bibliothecae suae libris 
illius Ecclesiae Canonici liberali animo commodatum concesserant , ille 
mihi ultro utendum permisit cum duobus aliis codicibus, Breviarium Alarici 
exhibentibus; quorum unus , rarioribus accensendus j integtum exhibet Theo- 
cbosiairi Codicis Librum XVI, post quem Constitutiones tres D& <tpiscopali 
jttdicio, nec non integram ampliorem Appendicem ®. Cam Vero, exeunte 
anuo MDCCGXLV, editione textus Edicti Langobardici jam absoiuta, ^t. 
Appendicibus praelo mox subjiciendis , ad me pervenissent desiderata diu 
Volumina VII et VIII Annalium Societatis Germanicae Historiae, e quibus 
demum accuratiorem notitiam nanctus sum codicis Guelpherbytani , tum 



(1) Capilulum cxxxviiu scilicet desinebat in verbis per nosmedipnu audire; capituli cxl solae aderant, quas servat 
index codicis Vercellensis, litterae * * r 00 * * * 

(2) De his codicibus vide Haenelii Praefationem ad Constitutiones a Sirmondio editas (lipsiae, 4844), not. 4 3; 
tum Praefationem ad legem Romanam Wieigothorum (Lipsiae, 1849), pag. xux el lii. In altero codice, deficieutibus 
passim foliis mutilO, summaria et adnotationes in margine adjecit partim coaeva manus, parlim recenlior. Adesl etiam 
postrema pars Novellae Majorani De epitcopali jwlicio , quae bucusque ex solo Sicbardo innotuit , et e depcrdili Morba- 
consis codicis, ex quo ille hausit, apographo Basileensi. 



Digitized by 



Google 



LXI 



folioruih Turicensium codicis Sangallensis : horum quidem collationem 
omittendani duxi , quod vix inde quidpiam utilitatis sperarem cum et 
Sahgallensium foliorum lectiones vix umquam Vercellensibus praeferendas 
essem expertus; sed, quo integritati editionis nihil deesset, curavi ut ex 
Guelpherbytano in usus meos describeretur Rotbaris prologus, et lex Aistulfi 
ultima, quam, procul dubio spuriam, unus ille codex exhibet, tum capi- 
tula de mercedibus Comacinorum, quae manuscriptorum collatione ad sin- 
ceram, quantum fieri potuit, lectionem redacta, et doctissimo Garoli Promis, 
Antecessoris Taurinensis, commentario illustrata, primi edidimus. Haec 
Guelpherbylani codicis excerpta manu propria summaque diligentia de- 
scripsit C. P. C. Schoenemann, Bibliothecae Ducalis Guelpherbytanae 
Praefectus. Sed cum , ut supra innuimus , pars libri textum Edicti Lan- 
gobardiei exhibens jam impressa jesset, nonnisi in Appendicibus (III et XI), 
in exemplaribus Edicti Langobardioi quae prodiere anno MDCCCXLVI 
Guelpherbytani codjcis resse usus {>otuif, vicerat eniro sententia, ut quae typis 
impressa tunc essefrt, se,u .Edjcta, regum Langobardorum et Appendices, ad 
pauca saltem exemplaria publici juris fierent, ad explenda doctorum ho- 
minum vota, quibus jamdiu hoc opus undique expetebatur; reliqua exem- 
plaria tum demum vulgarentur, cum ex integro typis maridatae essent Notae 
Criticae et Variae Lecliones, etir^jqua id genus libro adjungehda. Ea est 
editio , quae ad L exemplaria; prodiii anno MDCCCXLVI (! ?. Quam nunc 
vulgamus, pro eai parte qms tjyfyc .pwdftt eadera est illa editio: exceplis 
■ paginis 5 — 12, ob Rotbaria lCbreftjcon denuo impressum, postquam «xeurite 
aorio MDCGCXLVir aooe^iiexeraplaPjejusdem Chronici e manuscripto Mu* 
tiuensi; paginis i45-i6a, propter capitialum JLiutprandi cxl emendatum e 
codice EpQrediensi, eapitula c&vHrCLxiin e Guejpherbytano, et reslitutum 
ordinem capitulorum Rafchis Regis j demum paginis 209—2,12, in quibus 
omnes inscriptiones Langobardicas collegi in Pedemontio repertas , cum 
olim solas recepissem, quarum lapides etiamnum in R. Athenaeo servantur. 
Commentationis Caroli Pfoniis cle Magistris Comacinis pauca exemplaria 
seorsim prodiere , minore fbrma j et addita brevi praefatione ®. Eadem 

(1) Edicta Regum Langobardorum edi(a ad fidem optimorum eodieum operq el studio Caroli Baudi a Vesme, ex Curato- 
ri&w Hisloriae Patriae studiis promovendis. Augustae Taurinorum. E Regio Typographaeo. M. DCCC.XLVl; in fol. In pagina 
tituli averea seriptum est: wum e L exemplaribus , quqe, nondwn absoluta editione, ad explenda doctorum hominum vota 
typis mandata sunt kal. mart. MDCCCXL VI. 

(2) Regum Langobardorum Leges de Structoribus , quas C. Bauiius a Vesme primus edebat, Carolus Promis Commen- 
tariis atarit. Auguttqe Taurinorum. Ex Regio Typographaeo. MDCCCXLVI;iu 8°. Ex Praefatione, quam auctor huic edi- 
lioni adjunxit, haec repetenda boc loco videbaotur: 

« 

« Inter leges jam pridem vulgatas parlicutae erant de slructoribus (Rotharis § cxuv, cxlv), qui ab oris Larii lacus 
n apud oppidum Novocomense nec non a finitimis locisegressi, Magislrum Comaeioorum inferiore aevo nomen obtinue- 
w runt , quique per totam Ilaliam usque ad XIUI saeculum aedificiorum omnium seu architecli seu arlifices fuerunt, 
« saepius etiam utrumque: sed illae quamquam structorum nomen referentes, revera structoriam arlem minime respi- 
« ciunt, sed damna tantum fortuita, quae dum aedificatur contingere possuot praecipue ruentibus pouderibus, uli \\gao 
« vel saxo, iliatoque vulnere aut nece vel structoribus ipsis vel alienis homioibus. Hae particulae tantum, nunc primum 
« editae, ad arlem structoriam spectant, et cx iis solum oum operarum pretia artificumque stipendia, tum tenebricosae 
« illius aelatis consuetudines aedificatoriae adhuc prorsus ignotae satis liquido innotescunt. 



Digitized by 



Google 



Lxn 



Candli Promis Commentatio amio nuper elapso denuo typis mandata est 
Monachii » v. cl. J. T. Neigebaur^emendato lextu e mea ad Merkel edita 
Epistola, eV additis Notis Criticis et Varois' lectioriibus , quoram exemplar 
ex editione mea nondurii absoluta .petenti lubens concesseram > » 

De editiohe - mea Legum Langobardicarum , prout tune prodiit , ifuse 
cBsseruit quem saepius ' memoravimus v. cl. Johawnes Msr&bl ^orimber- 
gensis ^ nec multo; post ipse ego, ejdita commentatione de Tararinensis 
editionis consilio et subsidiis ex parte saltem oceurrendurir censui io- 
commodo, quod e • npndumi editis Notis Criticis ortum esset; Exeurite 
autem nuper elapso anno idem -Merkel pauca quaedam publici juris focit 
de nupera quam Neigebaur curaverat editione MemoratoriL tum de mea 
quam riuper memoravi c©tame^tatioiie (4) .; — Haec de editionls hujus nostrae 
origine et historia' brevUer i saltem praefari ha«d inutile visum est. ~ 
■ ' Iri ea perficieitda his qwae supra reoetisui fultus subsidiis, norimodo re- 
centiores aut deterioris notae codices, Atabrosianum, Mutinenses, Florenti- 
rium, Veromensem, Londinerisem^ Venetum, ceterosque ni genus; tiec piitavi 
eonferendbs, nec> etiamy nisi> perraro,, utendnni' 'feollatione <a' Muratoriq 
a-liisque inslituta>, sed nejmanuscriptorura' 'quidetri quibus smn/ usus lectioois 
varietatem in universo Edieto; putavi aiferencUfrii^.aut ;pareiri eoruni iq 
singulis Edicti pdrtibus rationeni habpfrdamv .hrterJ • ipsbs eriim prioris fa- 
miliae codices delectus iaciendus" videbat«r ? ; crinf» aliqui adesseqt tantae 
ari tiquitatis et fidei , u t , ubi ii 1 fcdto >d0ficniw| \ ^xperien tia edocuerit , 
alios quident : aliquot melioris* not&Mice^ee^ Hn- i&ribsidium- adhiben4oSs, • 
tjuoruiri ope vitia -emeiidarentur,?' qudet ■ intei^rrtn' vel iri optiriiis' libris 
humana parum cavit natura; pluriunr ttritfem %c - minus. fidorum ; codicum 
collatione sinceriorem Edicti Langbba^rdiciilextuniinon praeberi^ed sujier- 
vacUa variarum lectionum mple, tribuendarunf arbitrio aut inpuriae ama- 
., - . : . : •» '■ ..." cS:... - h .'• •. f "i . , ;;• . 



« ieclionis perspicuitati maxime obslabat incredibilis ipserum; textuom barj»rie9 ab amanuensium ignoranlia mire 
« aucta el mvoluta: 6rant et voces glossatoHbus ignotae: erant paillculae tanta lectibnum varietate discrepantes, nt nulla 
« eiset ejigendi cefjitudo. Curavi iiaque projviribus, t^sin^ujae paf^fula^jad. littecalem saltem fensjinij^edactaeje^ni^ 
« quae deinceps obscuriora et magis involula remanseranl, perpctuis schotiis munivi, schematibus etiam rem efunxi. 

« Hoc denique moneam, Barbarorum leges jura publica et civilia tantum respexisse, hoc est commercia et rationes 
« inter dominatores 6t subjectos-; solos vero Langobarb\>s, MaTiaitt antiquam artium reginam tenerttes, rei strticteriae 
V moirientum sensisse, legesque ad rem dedtsse , quac «afttem probant' leterrmia illa aetate architectos atque straoWreSi 
« Italos veteres fuisse, et tunc temporis in Italfa plura aedifteia et minori insoitia estructa, quani apud etteras gentes. ' 
« Augustae Taurinorum. Kal. Marlii MDCCCXLVI. » \ . ' ' « - •. . i>v »,., \ 

(<) Regttm Langobardorum legei de Structoribus , quas Ci Bhudktt a Veme prims edebM, Cardus Pt&triis '■ Cotntn en lariis 
mxit. Secmdum edilionem Augustae Tattrinorum rtpelehdotf l euttibit I. F. Jffeigebanr} bfonacM; G. Frtmrius; MQCOCtfif. 

(2) Edita Commentatio in Archivio Slorico Ilaliano; Appendice, Tom. III; Firmse, pag. &9i-729-; ; ef. ,; eHiMn 
pagg. 784, 785. ... - 

(3) Deifedizione delle Leggi Lmgobardkhe publicaiu perMtfa della Regia Dcputaihne sopra gli Sttidii di Sioria Patria , 
ed Osservazioni e Schiarimenti suWArtkolo del sig. QiOvanni Merhei ' neWArchirio Shrico di Firenze (Appmdice, vol. IIJ, 
pag. 692 e seguenti) intorno lapredetWeditime. Ai sig. GiotjtNNi Merkel di Norimberaa Letlera di Carlo Baudi.di Vesme; 
in EphemerideTaurinensi Antologia Ilalidndl Torinb 184-T , 'Tom. III, pag. 546-594; 662-686. Exemplaria aliquot 
hujus epistolae secrsim edita fueninl; qmrnis utimur in^itandSs operis paginis. 

(4) Litterarisches Centralblatt fitr DetttsehldnkfLeipzfgi <8&3, 5 Novembef, N. 45, S. 747. Merkelitim esse scrifrti 
anctorem prodit Petrus Capei, in Ardhivio Storico < Italiano' { Appendice , Tomo IX); Firenze, <853, pag: 282. Sdperest 
ut Merkelio pro humanissimo de opere judicio debilas agam gratias. . ' 



Digitized by 



Google 



LXUI 



nuensiumylibrutn ©nerarh Qua in ; re: id f denup; adfmtasse non abs re erit, 
hpc unum nobis propositum esse» ut gentiinun> ac pristinum textum Legum 
Langobardicarum in luceni pcoferamus} aliorum curae et studiis relinquen- 
tes: ea recensere, qrfae sinl jn ^usum' |br,i seriys in- hisce legibus omissa, 
adjecta aut immutata. :.Sanie cum^aes%ianti?e;'fCujusque codicis auctoritatis 
gratia varietafcem '. '. hctwms e :plu ri|>,u!s. icodicibufii* > ? npbis paraverimus , ne 
u^aflft quidem 'lect^iemV reperire contiigil iiftv po.tioifem, quas praebuerant 
cpdices, q^os in, ediUohe, ddornanfe^ucjes^dejegeramus: ut eertissime ap- 
papuerit, s'me ullo daiaino careke iqpfc.poase cpjlati^e qupJfumdam priinae 
classis librorum,: in »eaj saJtem ope*i$< parte*, quae superest in optimis et 
a^tiqju^iu^ ^pi^^ nwfcii aj^umenjjs,, aliqups quidem manu- 

seriptos riodiefts integws:c^fefi«nd<JSidtix)mus; alios jn- \\s tantum partibus, 
quae in nonnullisrejL Oipl(imis! ei| ^^^jmis a^ ^oiissimuin in Vercel- 
lensi , jdftsiderahtnr 5 ee^ei-onufisi/, n ^ .pt ejditipnuisuiivix ujla esse poterat 
ipfjpelnpstua auc tori tas . $U >ufci Jita& i . : ;jl V- k ■ ; ' . ; . 

• J); Ij* universo Edib^p^serij Edipti par^bus qtfasoSihguli eodiees exbibent>, 
usi sumus ; integra colWiottfl ( manu^criptofum quinque. . 1 ■ , r.>-u 

i. • Jo), Sarigailensisi >wdicia ,,psj ftWfmus cpllatione. foliorum triginta sex> 
exceptis, soiKoet decem ejpsdemifcadicis.fpUis Turipeusibus^ quae serius -raihi 
inpotueruet» Codex Sanga|4ens|s , ; ut Vercellgn.si ^raestat antiquitale, ita 
longelipedU ipsa lectionis/ sincerjtfatejpsjve :^xtum ( ;ipsum con&ideresj; sive 
scflibei?^i : 4latipneim M ostbogtfa^^n^; ^ujtas-e«im habetjhic Jiber prpptiias 
sqribendl formas, qnaip^nuy^ >l^io>;jvetere 5 L^gurii Langobardioarum codice 
firma^tur* Qdin et ;R#fcte»anii ftfjicti p'a/pitulum;.€cxyim in eodice Sabi 
gallensi: omissum est sjhelj^o.-laqftnae; yfestigip, ut defectus, nisi incurtae 
»m#nuensis; ( :tri(}uL vix^(possjt| 4! i^(:qe4unt l^acimae , quibus , ultria dimidium 
Edicti Rpt-bajriani dfcside* bJup u| , j si i# * superstitp ejusdem Edicti pa rte 
hupc potissicnum duQemusequamur, rejiquprum, quae neeessario petenda 
essent e VerceJlensi «lij^qjiie lit>ris, et textus et orthpgraphia xalde differ- 
rent ab ea operis paijfcei quae despripta, esset : e Sangallensi , cujus propria 
jndoles ,, et qui haud rarp> ^ ;ceteris; discedit qup • incertus evaderet et 
sibi ipsi discprs Rotferiaai Edicti cpwl^xtus. Has.ob causas, multum qui- 
dem tribqi antiquissimi cpdicis , auetpritati ; ejus lectiones recepi haud 
paucas, pWres fortasse quam par erat: sed alios codices, ac praecipue 
Vej?cellensem 5 etiain, in Edicto Rptharie, regis habui pro potissimo editionis 
fundamentp*; - ji/r 

; a) De^ codice Vercellensi verissime testatur Blumius, scriptorem ab 
initio ad iiuem : ojperis pari semper, et quae fidem prope superet, usum 
diligentia Hinc et optimas lectiohes exhibet codex, aut solus (cf. ndtata 



(1 ) « Der Schreibcr bat von Anfang bis zu Ende seiner Arbeit cine stcls gleichc, beinahe unglaubliche Sorgfalt bewic- 
« sen. » BlunieJ, i& Archic der Geseltschafl, Bd. V, S. 239. ' ' ', 



Digitized by Google 



MIV 



ad pag. i3a, vers. 3c|), aut' cutti paucis et melioris notae libris manrt- 
scriptis. In orthograpbicis autem ttiulta eaque certtssima argurttenta evin- 
cunt, non arbitrio aut temporis cottsuetndini induisisse amanuensemVsed 
exemplar sibi propositum summa ilide exscripsisse ;' hoc autem exempkr 
primaevam et sinceram Edicti Juatfgdbardici seripturam accurate servas^e. 
Cum, ut suo loco monuimus, ^in EdKctb Liutpraidi inclicem capituloruiti* 
qui in archetypo deerat, ! cortfecttyVtts atnanuedsis, pe» binos at\quan*lo 
aut ternos versus prima cnjusqUO capltttli verba descripserit , ilaee^priora' 
capitutorum verba irt utroque e*ettp4ari,' hd« est/iift 'indice ot iu^tefctw^ 
ita consenliunly ut. vix umquam tei; iev^simutt*: iuter utrortique ■■ intersit? 
discrimen, quod scriptorem prodat- mlntts dtligeateiK' ac minus nxUuttiitt- 
exemplari describendtti, quod artte dculos propositum haberek Jndub}ttm 
autem est, in Vercellensi Hbro capitutorum indicem descriptwm eBse ex^rohe^ 
typo, ante ipsum Edicti contextum, ndn vero 1 demum ex-hoc^foisse- cdtt- 
sarcinatum. Ex hoc autem miro scripturae con^erisu in texttf et^itt 1 ifldi<*B 
argui certo potesty scribendi fortnam, sett- okhographiarii, quam oxhiBet, 
non esse tribuendam , amanuensi ; qltod : e cottversoi de Sfrngallertsis li&ri 
scriptura yerius videtur. Inter singnWuitt iettarti priwcipum Edict» c(onstans 
quaedam et perpetua scripturae irthdc cddice 'vartetas, quam Eporediensis 
etiam suo testimonio firmat, et quae certissinio argumento eviacW, scrt- 
bendi formam seu orthographiam , quam habet Vercellensis , e singulo^um 
Edictorum archetjpis esse repetendadi. Sed Vercellensis libri fidem, sive 
quoad ipsum contextum sive in orthogrtfphicis^ maxime firmat reliquorttttt 
librorum auctoritas, qui, quamvis e diverso Omnes fonte derivati, ita ei 
adstipulantur, ut consensus maximus< : sit ln< optiniis et antiquissimis, nec 
tamen bmnino desideretur vel in ■ fecetttissi nrts cpdicibus , atqiie in ipso 
Libro Legis Longobardorum, Hinc, in? parte' ■veteris libri superstite, Ver- 
cellensem potissimum codicem secuti^ eum posuimus quasi editionis nostrae 
fundamentum. Ubi vero lacrtnas vetustioris scripturae manus recentior, 
saeculi X, supplevit, exemplari quidem amanpensis tisus est diverso ab 
illo, unde vetustior libri pars descripta est, eoque longe minus aceurato; 
bonas tamen et illud exhibet lectioiies, et magrta habenda est Jibri aucto^ 
ritas, orthographicis exceptis, in quibus amanuensis, pristina scriptura- vik 
umquam servata, eam pleritmque recepit, quae suo tempore in usu ftftt, 
etqua, aliquanto tamdn corruptiore, utitur librarius ille, paulo quidem 
recentior, qui librum Eporediensem emendavit et glossis ditavit. 

3) Vercellenst proximus^ longo quidem intervalio, sed tamen proximus 
aetate et auctoritate Eporediensis^ "qui et in orthographicts maxime 1 ac- 
cedit ad ; Vercellensem:, et optimas >leotiones haud raro exhibet, vetustiomm 
librorum auctoritate firmatas, sed quae in nullo e recentioribus occurrunt, 
quorum quidem lectiones mihi innotuerint (cf., exempli gralia, notata ad 
pag. 5o, vers. 28; ad Roth. cap. ccxxmi*, ad pag. i5o, vers^ a3); ita ut 



Digitized by 



Google 



LXT 



iii postreinn :e.tiuwj Edicti partb, «bi np» modnj Swrgalleusis ^eti et (Ver- 
ceJJeq^ zGdfoil) defieit 9 :>. maxima Epclrediensl auctoritas iribuenda fuerit 
Yeri^mamdejctiQneitti hiqpunns iCofcJex; ideditin c^p. r Edicti Raehis regia 
(cf*> notata ; ad j^g- :fcfio* ws« 33 ) , • aliasque rpassim dptifaaasj^t mbHotis 
nQtae wliicibus ftp«aatasi, r ) tum i-o :Rachis tiim • i» Aistulfi > legii>us> ; qud 
mai&ifr > dole^wm* ^ desiderarii in EpoiiedSeifti capiluk Rachik cegis ab Edicto 
atieria ., pnaesectimi vefQ»< AistuW* ; JMictuu* S E>e . laftno il« Exhibe^ lainen , :cute 
pauQis. jcoiU^lfe^^-MerifiraAo^fc De m^rcedibus'ComacinQrum. iDescifiptus 
libmifie^l^p^tlm^ ejXiedijlWi* e^-flfo amanhensisatis quidemf&le* acicKli* 
ge»ti ¥ ^ejjv. ftiritan pefilta *1 quiirejx. ingenio' niLicJuidem, riisL ui ileviortbes 
eSi o»rtiQgrflphic*&>i| dt*BMAttw>t ^ lecjtiohe. exemplarjfe ,; .scripti quidem ijaip 
pQStoLan-gQfoardici .^gqa/ icasum^i^qjiod ^describefldum; BusceperaH Vetii[bsa 
$ciripturaA\m^id^'hujusmodi •; pWUrhque >sunit m >htip ic<pdice, : a*li; pnstinae 
a^ngeftuinaei leQtionis.certis^imQijpModant vestig^iJVonYearademi diligenLiiie 1 
Iftudem jmeneUiri i q«i; : saeculQ^exeunte.X^dicem . ex; alio • exemplarLemeiN 
dav*H ;etiJ<gJossas r a^jecit.^ glossae j eniniiila saepe^corrdptae.fet: pessimd 
h^jtue r ; i)t -mji. .ultus; indei seia^us^eriii.poisit; nec multo emehdatiora:suut 
ea^ /quibusiffesjtifuit quae ab antiqtm amanuensi ;errajta ifuerant aut omiasa* 
JVpttttu dignae lameri s ; bae a; ; a?eoen tiore raanu emendatiopes i jdo* issimiim 
pb >suppleitum ;suq lofcb .J^iUtpKandi cap, ; -oxi.* quodiin VerceUensr ipef iit$ 
prorsus!; v'fir<0) Qmittitujr .ih 'tellquis -Edietl Langohardici coxlloibus. : : 

.ikfyAfj&venih •codex^ m^horimi^oiieKcelebratus^ isuperio^ibi^s quklenk mi* 
j^me.)Vom|>ara^4us/sivj3iAectiop^s verifate^sive pdU^siniumiiir^orthdgraj^J 
q^fcum piriscpjHietl rudem jsinrieritatBm libflariusiplerumxjueiexi sniftempanh^ 
sfeu-['X J I ftaecuU^; .co^uefcudtne/J :inhovavit:> m.aximi . tamen faciendui, ; tuta 
quod peritum ac satis? dijiglejntem scriptorem nanctus :sit , tum praeopue 
qupd muHa ih^Q f CjOdeX jhaibeat;, qUae : in plerisque .Langobardicarum Legum 
mapuscpiptis . frgstra • quaejsieris ; Chronicdn Rotharis iregis j Memoratorium 
de mercedifcus Comacmorutui^ 'Rachis' capitula ab lEdicto alieiia (exce^xta 
pariten Iqtfpitulorumiw ihreki)? jet Aistylfi pdictum De anno I ; quin jet ihorum 
jaonnulla e\ hoc itjf)s^;primum codice innotuerunt. ;Jam et monuimus^ tibre^- 
rium ^ cuiM^ebetur exbmplar unde Catensis, codex descripttis est^ diiplici 
ljegUm:)Lango|)ardicarum codice ustim, rara : pro ' temporibus -diligentia ^ 
quae; ! in .unb > deessent . ex 1 altero supplevisse ; quo factum , ut , quamvis ejt 
in iJ^oc libcoljnjlHnuUa, desint quae in aliia haberitur > n.iillus tamen Legum 
Lapgobardicarun^icodex jsupersit^ in qw> eae pleniores 'sint iac in Cavensi. 
Accedit, prdlogos Liutpirandi plures servari ih Gavensi quam in plerisijue 
■codicibus 9 .atque ,in ipso! Vercellenisi. Vel- in iis iEdicti partibus ^ in iquiiyus 
VerceMensis codex auxilio subest, magnaf Cavensis fuit auctori^as eftiutilitas^ 
in pogtrema , vero Edicti parte, quae ih Vercelfensi^fCQrtlicer desideratup, 
sine gravi damno carere Cavensis libri subsidio non potest qui Leges Lan- 
gobardicas edendas susceperit. 



Digitized by 



Google 



5) Coclex Matritensis^, ih Reneventano ducatu exaratus, xit Gavensis ( % 
descriptus ' est ex uno e duobus codicibus, quibus u&um' dixlmus scfipto- 
rem libri, unde Cavensis manavit; alterum' ; quo ille* usus j est : codicem 
Kbrarius in suBsidium non adhibuit. Hino in Rotharis (Jhronico magna 
hujus ; codicis cum Cavensi affinitasy in Edict» Grimowaldi < ad Eporedien- 
sem magis accedit; demum in Rotnariano Edicto in capitulofum ordine 
et- numeris prae ceteris Sangallensl affinis , ; idiscors tamen in ' multis', 
pecuKarem omnino familtam constituiti i Hujus iibri praecipua • iaus e\ 
utilitas quod, Cavensi, ut diximus, affinis, exlhibeat Rotbafis- Chronioon, 
Memofatorrafm; de mercedibus- Comaoinorum 1 Rachis * regis Notitiam * seii 
quattuor priora capitula, et ea quidem recto ordine disposita^ tum Aistulfi 
Edictum De anno I; quin et solus integrum serva^erit Aistulfi prologum 
ejusdem anni I, 'qui in Gavensi cum foli©' perlit, in parisiensi 461 3 similt 
fato nonnisi dimidiatus superest. Jn reliquis nonnumquam satis magnam 
ex hoc codice utilitatem nanctus>sum, longe tamen minorem quani ex 
Cavensi; nam et in orthographicis scriptor magis etiam a prjstina forma 
recessitj et in textu conslituendo satis quidem in ceteris accuratus- et dili- 
gens, nonnulla tamen omittere, addere aut immutare ex ingenio aggressus 
est, ita plerumque feliciter et naviter, ut quae genuinae lectioni' substituit 
sententiae respondeant et eam clariorem efficiani. Ob id tamen yix est, 
ut lectio ulla, quamvis primo adspectu prpbabilis, reliquis codicibus ob- 
stantibus recipi possit, quae sola codicis Matritensis auctoritate nitatur. 

II) Inde a Volumine Liutprandi XIIII (De anno XXlI), ubi VerceU 
Iensis codex deficit, tum etiam in restituendis ejusdem Liutprandi prologis 
et epilogis, itemque in Liutprandi capitulis xxvim et lxihi quae Vereel- 
lensis codex omittit, usus praeterea sum coUatione 

1) Codicis Parisiensis in Ribliotheca Regia 46 1 3^; ex quo, licet exscripto 
ab amanuensi imperito nec satis diligenti, qui verba, nonnumquam et 
integros x versus, passim omisit, et voces foede corrupit, maximam tamen 
utilitatem percepi , tum quod vix quidpiam ex arbitrio immutasse librarius 
videtur, et, ferme ut Eporediensis, veterem scribendi formam seu ortho- 
graphiam retinet, tum quod, cum leges Rachis et Aistulfi easdem exhibeat 
quds Cavensis et Matritensis, et quorum partem praeter hos' unus Guel- 
pherbytanus, partem nullus codex servavit, Parisiensis codex, alterius 
familiae ac Cavehsis et Matritensis, neque ex eodem ac illn-duo exemplari 
derivatus, saepe diversas, haud rafq etiam veriores lectiones habet, contra 
re)iquorum consensum recipiendas. Quo magis dolendum, excidisse in hoc 
libro partem folii sub initium Edicti Aistulfi regis, ubi Cavensis et Matri* 
tensis aut deficiunt aut vitiosas lectiones exhibent, sine alterius manuscripti 
ope vix emendandas; tum praecipue periisse cum primis manuscripti qua* 

(I) Ut patel e Capitularibus, aut verius Ediclis, quae uterque codex habol, principum Beneventanortim. 



Digitized by Google 



LXVII 



ternionibus Chronicon Rotharis regis, quod iu eo codice fuisse ferme pro 
certo habemus, et nunc in perpaucis codicibus superest ex eodem exem- 
plari derivatis, atque eisdem tum lacunis tum spuriis additamentis et falsis 
lectionibus infectum. 

2) Codicis Parisiensis 46 1 4 praecipua utilitas in prologis Edictorum 
Liiitprandi regis, quos nullus liber pleniores servavit ; quin et ex hoc und 
codice integrum damus prologum Deanno XVI. In reliquis etiani et ac- 
curate scriptus, et lectiones hujus 'codicis saepe optimis accensendae. In 
orthographicis magis quam Eporediensis et Parisiensis 461 3, minus tamen 
quam Cavensis et Matritensis , ab antiqua forma. recedit. 

III) In capitulis Rachis regis ab Edicto alienis duos praeterea codices 
adbibuimus: 

1) Vaticanum, negligentissime scriptum , sed qui unus integra exhihet 
Rachis regis capitula duo in brevi. Ex eodem codice usi insuper sumus 
collatione Edicti (De anno; V) Atstulfi regis; quae manifesto probavit, 
innumeris librum scatere mendis, nec tillam bonae notae lectionem sup- 
peditavit, quam non jawdiu alii . codiees exhibuissent. Nonnumquam non 
solum incuria sed et amanuensis arbitrio mutatas lectiories reperias uft 
jam pro certo habeamus, in iis in quibus librorum melioris notae prostat 
subsidiuni, nulium sperari fructum posse ex integra Vaticani codicis col- 
latione. (_<: ; - . 

a) Guelpberbytanum, qui ante capitula ex Edicto, seu capitula editioni^ 
nostrae v-xii, habet Racltis regis Notitiam., seu capitula editionis uoitrae wm; 
post capitula antem ex Edicto fragmentom iprologi capitulorum: ip. brevi. 
Ex eodem codice hahuimus excmplar rprologi Edicti Rachis Regis.; Haec, 
quae vir amicissimus idemque doctissimus Gustavus Haehel transmisit, 
cerliorem. fooere, ex ■opiimae^ quidem notae libro descriptum esse Guel- 
pherbytanum Jcodicem, efc a.perito amanuepsi, qui ex alio cqdice, iquam 
ille ex p^uqi ceterai desmp^it ^Notitiam Raehisregis recepit, et alterutruiq 
esetnplar Memoratobii De- mercedibus Conbacinorum , alia tamen, ut videtuty 
omisil; aed 1 «pnri modo : velexeni et sineeram orthographiae ttalionem in hdo 
libro • prorsus \ obgledUan , ^emm. etia m _ plu r ima et gra vissimn ' a scri ptore 
pasfrim exJai>bit*.o immutaita, ufcjet. Ferba< et sententia. magii f quam in .ullb 
alioi lii>ro m genuino EdictiiLaii^baixlkiiiextu rededanl ®. Hincbiijus librj* 

(1) Gf., ewaiapli gr«Ua v Notaa Grttieaa ad ,p<ty. 40,««rj. 18. n j 

(2) Eiemplo siat baec e Racbis prologo 

Ex oodke Gne^)b. * E raKqub codicibus. 

Post honc vero gkjriosos et orthodoxus dei/CMltor Post hunc vero gloriosissimus et orthodoxus fldei cultor, atque 

liitprandus sapieotissuaus aoistrae genfi» langohar- . hujus gentis gubernator, et noster per Dei omnipotenlis miseri- 
dorum rex per mullam diHgeBtiae 'curam et apl- cordia nutritor, Liutprand eximius et precelsus bac sapienlis- 

licitudinem hujus edicti textum prudenter accumu- simus princeps, persistens in Dei operibus et cottidianis vigiliis, 
lare cuDarji. .Beindeiego Hktchis leiceU' rex divina : ■ ontai pudtcitiaet sobrietate ornatus, sicoti aDeo promcruii, per 

annuente gratia anno regni mei secundo cum judi- ipsius inspiralionem omnia decenter ehouit, et iftEdiCti paginaiD 

cibus et optimalibus nostris tam de Austriae qiiam cum suis tangobardis ac jadicibus conflrmavit. Idcifco pei* Re- 

18 



Digitized by 



Google 



Lxvm 



nbi a ceteris discedit, nulla ferroe auctoritas dicenda est; ac vereor ne 
nimium ei tribuerim, et incautius aliquando ejus lectiones secutus sim in 
constituendo textu NotitiaejRachis regis, quatnvis ea vix. in tribus praeter 
Guelpherbytanum supersit codicibus. 

IIII) In Rotharis Chrotiico, praeter manuscriptos Cavensem et Matri- 
tensem, habui exemplar ejusdem Ghronici descriptum in usus meos e Co- 
dice : Cathedralis Mutinensis a clarissimo et celeberrimo viro Celestino 
Cavedono, Estensis Bibliothecae Praefectp. 'Gut plura ex eodem codice 
eonferre neglexerim, mox fusius exponam. 

V) Rotharis prologum, cum is absit a duobus vetustissimis codicibus, 
Sangallensi et Vercellensi , Itemque a Parisiensi 461 3, et rion uno in loco 
de ejus lectione ambigatur, exegi ad fidem omnium primae classis manu- 
scriptorum exhibentium hoc maximi momenti in historia Langobardica 
monumentum:; collatis scilicet, praeter-Kporediensem, Cavensem et Matri- 
tdnsem : 1 ) Vatica no ; ! a ) > Rarisiensi 46 1 4 ; 3 ) > fQuelpherbivtaDO. 

VI) Meriioratorium De^mercedibus Gomacinorum exegi ad fidem omnium 
qui: illud ; exhibent cbdietrml manuscriptorum , exceplo Gothanp, qno naeq 
eapitula icontineTi nbperrim^demuifr cognovi M.n Hujus etfiam «dodicis varJas 
lectiones, quamquam sero -y hac saltem in ;parler; adjedis8emi;"ni'> «rerit«4 
essem j aliquid : nbvae mprae allatumx jri , dunil easi opperioWy jara nimium 
dilatae editioni. Usus sum igitur codicibus: 1) Eporediensi; 2) Parisiensi 
4-6r3; : 3).CaJ?e 1 nsi; 4) Matriteasi; 5;et;6) Guelpherbytani' exemlplis duobus. 

VII) «Dubiik in locis : eidtijtiones^adbibui* et varietatem lectibnisin eisdem 
relatam^ nonnumtjqam £t Patisienses manuscriptos <luos, et Ambrosianum. 
Horum.ee/Ilatio , iu loeis > quae jam inl«Veroellensi prostant , nullo umquam 
mihi anxilio fuit. ,. , .'.>\\\\ .n^.il «;.•> •>• j-'\--' i .•:«- . • • 

i Eiiurneratis r codicibus pjrioris l familiae ; > qnibus : aive» inr> snniverso ojiere 
scve in allquu diarum legum .jpartenusi silmtrs , ratfo • reddenda''Our relfqubf 
priuiae classis- codices ^iut ■• ombini aroti^lerumipa» > dufcerhnus» negligenddij 
etiam ubi optimi et antiquissimi ' Vercellensis desdluebri mop ; afaxilics, • Sed 
dei Yaticanoi iet Gueipherbytauo jam : isatis loctrtl sumust 1 Superkrat «x^inac 
faniiHa Mutinehsis' » EdccIesiaciCatJiedralis j Gotharii» ^pdici^nettefmpiaita 
duo. fSed .epMiitinensi aderat apuKti Mut^atbriurir ^oopiosa l«bt!onis> varietas, 
quie ; fidem laceret } < tnhUam ■ peTcipi ! «x I hoc Eliro l utilitatem ; posse ^ i ideo 

de Neustriae vel Tusciae parttbus, et omnibus in ■< demptorrs nogpri provideatia ego dfvino «axillo lachis rex, pre- 

regno nostro populis consislentibus, sollicite consi- cellenlissimus et esiniiu» prihcepi, -anno regni mrfi secondo, die 

deranles, quaedam invenimus in lioc edicto dura kalendarura marliarum, indictione quartadecima, dum cum gentis 

et injuste posita etc. .- . > nostrae, id est Langobardorum, ^odidibml tam dte Austriae quam 

1: ■ • ' •■ 0t/de^Neustria«4ri>T^ia&'fMbog'uniwm 

01» • HUiupgttip statuta «Bit s^kilte consleteras»*»: quaedam ibi jaBta; 
• ...1 < . ' .'••• ';>•'' ."oihi.-iiefqtitwlam palfw^iiwiiiv«^8iiMotfii:'!.;ri •. 1 ■■>• m» « '• 

. ~\\ \\\< . , ■ '- "\ (v >i, •-. . . . -1; • iin; ;-i;mi •. • i';.''in-i , , :»• ; t!'.,| i ! ;:!/•, I i; u.; , , \ \r :\ i ..'!.;!!• :l 

Eadem omninp origo spurii capitnli, qdod in hoo icodioe adjcotum Tidenus AisUrifrEdictoKDfe «nno V j tf. Append. HI V 
et.ad eum Idcuitt Siotas €Mticasu <->U m,-: m uv. ■»\'-v;.h l . ;ii - ti- \ -\.\:\\ ■■ '>•••;•"»: inyn «.-!ii<- j:;'--'; -.W-v,- ; 



Digitized by 



Google 



LIIX 



neque e Gothani exemplo Mutinensi affini , utpote derivato ex eodem 
libro. Sententiam meam confirmat optimus in re nostra judex Johannes 
Merkel, qui, ut supra monuimus, opus quod his codicibus continctur sub; 
titulo Concordia de singulis causls, testatur nec integra complecti Lan*: 
gobardica Edicta, nec textum satis fide exhibere; quin et in Gothano 
codice nonnisi operis partes servatas esse, supra monuimus. Alterum Legum 
Langobardicarum exemplar in eodem codice, fol. 338-375, chronologico 
ordirie dispositum, ex parte saltem conferendum fuerat; nam quamvis in 
ilKs Edicti partibus quao -habet codex Vercellehsis nullum sperare liceat 
e Gothano subsidium, vix etiam in illis quas, jamdiu coghitas,' quamvis 
desint in; Vercellensi, plerique servarunt Legum;; Langobardicarum librl 
manuscriptis sunt tamen, in quibus aliquod exiihoc itena codice auxilit 
haurire procul dubio possis, uti non modo iri nuper memoratis capitulis 
De . mercedubus i Comacihorum , verum et in prologis, si qui in eo adsunt^. 
Liutprandii, Rachis et AistuMi, praecipue ■ vero in Kachis legibus, quas. foifte 
codex exhibet,; ab Edicto alienis ; nam Aistulfi Ediotum De anno Ideesse 
nrjcodice Gwthano, mihi pro certd estv. •• > • : < i 1. .: 

Libroru m , qui in . sobsidium vocandi esserit , habito c^electu major ; dif- 
ficultatis et laboris pars supererat in ipso Legum ordine et textu defi- 
niehdo: Telxtum igitur. ka duxi cqnstUuendumy <ut ubS .Yercelleosis'codex 
subsidib iesset , • ejus> Je^ionein haberem pro pofcissimo ediljonisTundamenlo*, 
ex alii^ autemv. codtcibus. Jecfionesf reciperemsy^ quae praestantiores vkle- 
rentur: qua tamen. in. ,r« v^ew ne incautius aliquando Vercellensibus 
lectionibus Sanagallense^ praethlerim, Ubi Veroellensis } deficity > in ortho- 
graphicis quidem magiswseoutns- sum Ejf/oredieaisem^vin^ text« ^vero consti- 
tuendo nuUius codicis tahta erat praestantia , ut eum' pr&e ceteris dudem 
sibi statuere tuto quis posset. Ex omnibus igitur quibus. irtebar codicibus 
lectrones^passjmr d^egr^iquaie) aut p0rjse> veriores i»t «. probabjliores vide- 
rentur, aut in qua* «oraeittrrent pjur.es ac: meiiorisAootae libri. Manuscri- 
ptorumi jaufcem^i]quibu)s .siagulis ij^Jocis; utoi],i intejgram in ^otis Crkicis 
aifcuji. varieialfem. le<pilonia:v*t& \tameo ui Vercelleesisf et Sawgailensis omnes 
diligentissime recensuerim non modo/jreVborilmylsedv etiamvAscripturae seu 
o^og^pbiaejdiverAiCatearioeliquoi^n^ raro, p^aeser^im reoentiorum, super- 
vacaneum ^ditxeffim, scripturoe orlho^aphra^^ormam:<singulis in locis 
adnhta^, .praecipue .i»bi> constartr easefr coddais.jjiltii^ujus/a.iscqiptura ve*tu- 
stiorum librorum dissensus, amanuense /irt^ogra^Jiia^n^TWitemporis secuto. 
Nurp^ronum notas mvE$ictiVcontextu > retinui L ^isi^si^quaodo a^iqtiis e i»etu- 
atfmnbits\codicihus nuhieros integms Ktteris ex^ressiti Rjslit^naa>Toces ubique 
plenis titteris ^soripsif ao4ittis?SGidp^irafi coi^eadflisj(quGeiaiioquin nec multa 
sunt nec lectu difficilia in antiquioribus libris, Upa (Jubitationem .mpve^bat 
nota glm seu glom* cuiuspiam regis rioroini» braefixa,wquae saepilis bctUrrit 
in codicibps Yercellensi et ,|^porediensJ\* ? . pro qpa vero tuui uciein cotlices, 



Digitized by 



Google 



LXX 

tum recentiores reliqui, oonnumquam habent gloriosae memoriae, quam 
superioris notae sinceram esse interpretationem putat Blumius (1) , cui adhae- 
ret Merkel ®; saepius vero gloriosissimus , quam lectionem confirmant 
similes in Langobardico Edicto frequentatae formulae robustissimus , prae- 
cellentissimus , eminentissimus sapientissimus , excellentissimus , quod 
postremum in Vercellensi simili ferme modo per scripturae compendium 
exhiberi solet excelV. Accedit auctoritas antiqui lapidis positi Rustico epi- 
scopo Taurinensi (3) , in quo Cunincpkrt rex vocatur V (ir) Glforiosus) seu 
Gl(oriosissimus), Hinc scripturam gloriosissimus non modo non absurdam, 
sed ferme veriorem existimaverim. Blumii tamen et qui eum secuti sunt 
clarissimorum virorum auctoritati tantum tribui, ut ubi vox in Vercel- 
lensi per compendium scribitur, lectionem receperim gloriosae memoriae (4) ; 
ubi vero idem codex habet plenis litteris gloriosissimus , gloriosissimo , 
gloriosus , ausus non sum recedere a scriptura optimi et antiqulssimi librt, 
reliquorum etiam auctoritate plerumque confirmata. Loca autem in quibus 
haec sive scripturae compendia sive voces occurmnt, satius duximus hic 
universa oculis subjicere, cum singulorum quibus usi sumus librorum 
scriptura, quam pro more dispersa in Notis Criticis. 

1. Liutpr. prol. De anno I (pag. 97, vers. 3i). — Verc., Epor., Ma^ 

Par. 4613 gloriosissimus\ Par. 4614 gloriosus\ deest in Gav. 

2. — cap. viii (pag. 100, vers. 3o). — Verc. gloriosissimo; Epor. et 

Cav. gloriosissimus ; Ma. gloriosae memoriae. 

3. — : cap. xi (pag. 10 1, vers. 1). — Verc. glm\ Epor.' gloriosum\ 

Cav. gloriosissimus\ Ma. glorioJae memoriae. 
4» — cap. xv (pag. loa, vers. 57 ). Verc. glm\ Epbr;, Cav., Ma ! . glo* 
riosissimo. 

5. — cap. xx (pag. io5, vers. 28). — Verc. glm$ TLpori glonasissimoi 

Cav. gloriosissimus ; Ma; gloriosae memoriae. 

6. — cap. Liin (pag. H4 ? vers. 4 7)* — -V*W5» (recentior scriptura, in 

lacuna veteris libri ) gloriose mettoorie'? Epor. glomy Ma. glo~ 
riosissimo ; deest in Cav. •■■i> » • \ . 

7* .— cap. lxv (pag. 118, vers. 44). — ~ Verp; glom\ Epor. gloriosis* 
simoy Cav. gloriosissimusy Ma. gloriosae memoriae* 

8. — cap. lxxxvi (pag. 127, vers. 7). '—^ Verc., Cav., Mq. glotfiosae 

memoriae ; Epor. glm. 

9. — cap. xcini (pag. 1 28 , vers; 8). — - Verc. glm\ Epor. glms (quod 

compendium : in gloriosissimus^ nori vero in gloriosae memoriae 
necessario solvendnm); Ma. glpriosissimus\ deest in Gavi ' 

(*) Arehwder Gesellschafl, Ad. t^.izf '''' ° ' ' ' : 

(2) Arahivio fijkvtco Jtaliano, Aweniiwj,Y9(.ll"i;f<y, 143,,, . f •< > .. 

(3) .Quem damus in Appendice VI, sub Num. VII. . " , 

• (4) 'Pno excepto loco , Lratpr. cap. ; xi , uijf fecfiptura glorm&ttio fto jjforiosae •metooriae hivUo excwlH. ' ' - 



Digitized by Google 



LXXl 



ioj> '-r^i-jcapbi GX0tx«tt«i (piag<* 1-4121$ ivera; 3r4). '^'VercJ eftj Ma^l #ipri<mw; 
> • Epor. .grimaaUf i(auod grinhald . rothaHl reafy\ : ehc male iinter- 
pretato scriptnrae coznpendio Gav. igloriosh&imus* ' •* 1 -i , 
til Kachis pftolog. .(pagi ri57v tersi 3o)J ^'Gaif.yfMa., ParJ T uterqwe 



gloriosissimus;^ :G uelpkL glosiaius. ' 1 » < 1 



. Veroellensis igijfcur eodojo bii habet 'gloriasissftnusy deibel gioriosusy <bis 
gloriosde memoriae, sei\^etat}\ab ahtkjira seqiel aJreceotiore ma^u ; iquater 
vox per coinpendium scripta est glm vel glook >i(J)uo5 univ^ersam q*aiit 
supra retuHpus scriptuiae(JTaHetate^!redenfeeaniusi^ j bis et vicies< babebtblus 
lectiojiedai gtl&ri&sis&imitsq qu j ncfuuis iglo)riasfusr v 'dctifes .^loriasaen memoriab ;> 
serael ^£wy; : 'septies igfaoyel; ^R^} :UmiucQ semel gwimodldi\< >\ '.'.<!o'j*| 

Nec minor quam ib 'cribstitudnklo:t£Stn et| in leeUoaiim deMctutdifTicultas 
baud raro occurJril in sincerq legum ordiefe deiiniendoi Akt primum, in Edicto 
Rotbaris regisv oodices vel optimae botae! capilulDrum ordihe haud rard 
dissentiuuL Major etiani *'-dii1iicak^/eiL\e^'jqpIiod-3^ulti!is ye^ optimus et anti-f 
qiiissimus supersittcodex, a 'qublnon aiiquae /niges absint, aut alia id gent& 
irionumerita, quae : c^tk»: nosti^ai ooiiipleotitur, et de quorum sinceritate 
certissimis constal! argumedtisj ! Indeidnim dubitatio subit, sive de caosa cur 
haec : in nbnnullis codioibusootEnssaifuenint^ sive de corum indole et auctoj 
ritate, sive demuni de secle hoju&modi» doctttoienlLs tribuenda; r ; /' 

Haec monumenta, quae non bmnibus Legum Langobardicarlim codicibus 
continentur, sunt Rotharis Chremicdn, Edictorum plerique prblogi, et no^ 
riulla capilula seu legCs^ ; quas infra .receasebimUs , iri singularum indolem 
aceuratius inquirehtes. - . > ; ' ' .• r • ;»» 

Docti ihomihes, in quorum manus primum incidit Rotharis Chronicon 5 
quod uohnrilli Leguru Langobardicarum codices Edicto praeponunt, pro 
compendio Historiae Langobardicae Pauli Diaconi haberites contempsere, 
et suis tenebris relinquendum censuere. Meliore sive fato sive. consilio anrio 
MDCCCXXXiVIII Doctor Bethmann et anno mox insequente ipse ego, 
similibus ddcti iudiciis, alter alteriusiignari, in eo Chronico, cujus exem- 
plar manuscriptum in: manus nostras venerat, opus agnovimus Paulo anti- 
quibs, e qUo praecipuo fonte ipsei Paulus vetustiorem historiae suae partem 
desumpsit. Xltrjque scilicet primo intuitu ea visa est iri vetere Chronico styji 
barbaries, ea uarrationis axativa , uit ita (Jixerim , simplicitas et forma , quae 
scriptum manifestb proderet tdntum sui simile et Paulo longe antiquius^ 
non vero ex ejus Historia in compend^um redactum. Dum autem Chro- 
ntcon cum Paulo Diaoono accuratius conferimus, utrique incidimus ® in 

(1) Die GeschichUchreibung der Langobarden, von Dr. Bethmann, in Archiv der Geselkchaft, Bd. X, S. 354-365. 
Cf. etiam. Bd. VII, S. Ili. 

(2) Ita sane mihi accidil, ut, cum solo tonc oterer uuper accepto apographo codicis Cavensis, et in eo describendo 
me offendissent verba inclinavit uuacho sua vox sub regno langobardorum, et pro sua vox legendum conjiceremiAwieo*, 
Paulum Diaconum consulerem, qui (brle eo ipso uno loco noslrum hoc Cbronicon memorat. 



Digitized by 



Google 



LXXH 

verba, qY^bi*a'ipte Paumjs ad Qftouici. npsty-i tegtin^aiiiiuin/ pravocat , et ^jus 
auc tori ta!tam si > ai^tiqni faiem ©xlsrn 1 dubr{a tionej)i pbnii;\ Qti abus fe rme exce- 
ptis quaestionibus.v^quarUm. uria gral»«9imafputruim!tserius<)ct'piqvata opera, 
asicumj E«n8to. et) Hotbarls regi^ auctoritater Chrnn>ie<>n. couiectaui >sft; letior 
altera, de genuino operis titulo,)^ rabastieoi uWi(|ue\con{ecluras de universa 
hac re ita convenimus, ut consensus cum viro doctissimo, qui rerum Lan- 
gbbajxliearufii. icripto^udiu^iriraA^udib.fietiihocujrato liotyere iWiiitrtfrit (,) , 
omneni imihi^ si]<qtia'>forte bupererafvlde iterhatie tWuirc quae oonjectando 
staUaeram eximat idiuaitrftionem^ !*>/ h\V^ i."> nJijnj* ninibu') v»q /or 
a j ; lCh bomdoa» isciiidet «, i ( Iquod; i Edooto; iRegortr iii&ngobairfl vputm i »pfaeposhq t» 
edimus* uonoesse- «i^aulb Diacoua Jar^vktru^K i jaun oinnes conve^iuat ; i idqud 
probatur potfoaimuin^ext iifi^ f qiiaeiiolho«^Cin r rohieo\plura aup>diversWhkben< 
turi ; ao i alpud Pabliiiau i Ebriim : pierdque < ilobi i innica vimus * 2 j ; 1 jurrat tamen 
utiiversai : booiloco^ ioi uriumiicolleotailooulis sjabjicerei -h-t Et; primum^ d>m& 
ttintiur a (Paulo >ea saom <riotaJu>digna Cnronidi' y«rba.*, quibus> v©$ Scanddmut 
(Paulo)i$cwftr/*pa^ur.) inUvftriijaiiyr .inypartMs jicfuiltMiis* Qjiais tUnWinilisib 
S.camjinaviu ejgressia i habet; Ghironioxbn u<valde jdiffecurit jibi iis ,quae<Paulip 
refert $ *k alio . fonle , i ;forte . e \ SdouhfiL Trixleatini •; nisfboriaj; 1 INo rratiouem i < de 
Wodan et Frea breiucfpeni; habeb Paulus^cidieblami fabufeuh appeUans^' et 
prio nibilo habendam>;>accura£ius haeo in uostro GLrouico r aec ulliun iii eo 
verbum, ex quduarguas;, ^carip&arem dle narrpnibnis fide dubitasse. Lamissio 
a Paulo dicitur )ihceiiti^pa;tf is i filios 1, at< ih; iGh rooico ; nostro e igenere Gvjgin- 
gus\ iquimvis.fjfaiendiimj, ;iuaet*tae 'fidea» esseiflixlec irviefcba y'quaenunu8iMa- 
tribenais oodexiexhibeti forteief8up*ariare;Yereure^ 

et in serie regum Prologo subnexa. Nulla exercitua Alanbrum, cuniiquo 
exisse e Ravenna OduaoDwri . tradit , Ghronicoa, mentio ' apudi Pa ul um ; uec 
adest nomen regis Tiirjhgorutny cwjus filiaml WaicJio uxordmi . dihxit.i i Verba 
et farigaldus , aut quaeteis! r^pbndeaut,iErusir^ apud Paiilikm ^quaesjeris; 
item, fiiisse Alboinum ex genere T Gausus; jet> noox, fuisse CLephum e* genere 
^ejeos^ Teoapus , quo Xangobardi in Itiliam irrup^erint , i Ghronicoh 'aceu- 
ratius desfignat, atque )ex eo. irecent^resinotonullii scriptorcs Oesunti iteia 
apud Paulum quae Ghronicon! babet de ;uavi angariali a Lohgiuo missa ^ d« 
Walderada Theodelindae; matrey eti.dei fra^re 'Theodelindae <Gundoaldo, 
quem Agiiulfijs . in Astense civitate ;ducem «onBtituit^ nec Agdulfus q Paulo 
fuisse. dicutur 1 duoc \Thuringus* iNoh > meirfinit etia» Paulus eastroruni Rotaa- 
norura , quae Bblhari rex ocfcupavit in;ora Ligtiriae maritimai ' t ■■■ 

, - Haec ferme.habet Chronicon, qiiae ^lesunt apud Paulum; nonnumquam 
eiiam Paulo contigit, ut auctorem suum aut non intelligeret , aut mmus ac- 

(1) Paulus Diaconus Leben md Schriflen, von Dr. Belhmann, in Archiv der Gesellschaft, Bd. X, S. 247 ff. — Dte 
^Geachichtschreibvmj der Langobarden, von Dr. Bflhmann, *«V«rfw., 5. 335 /f. 

(2) In Notis Criticta ad Rotharis Chronicon. 

(3) Cf. , ex. gr. , Historia Misceilo, Lib. XVI /f». ,' apud Murat. , Rer. Ital. Script. , T. I, P. I, pag. \ \\. 



Digitized by Google 



torate exseriberet,: Huju^nW* sunt quae habet de Zuchiloue; tum qnod- 
Austrigosai»* Waobonis uxtjrenij dlx«rit!>filiata mgis GepidoriiriT; cfein opod 
Walderadam aGusobaldo seu Theodebbldo uxofemdatam referat uniedc 
stUs: qut dicebatur Gairiptotd, cum! Gairipaldus nori ex aula TbebdobafcK 
fiierit, sed, ut:recie habet codex Mutinensis, princeps Bajoariorum. Ubique; 
praeterea apparetPauli manus , ea^excirnantis, quae rudiore stjlo in Chro-i 
ttkx» rioslro oaireintur, antinterpretari sludentis, qiiae ©bscuriora -vi^eren^ 
tur: iquod: utrumque ipsi nwriumiqfoam iernbris oceasioi fuil. Alia rsriutl, in; 
quibus>Pa<ulus> ai Chronico nosjno dissentitquod aliis fontibus usus ert; ot iter 
q*i«ten>, ut, turie vero prdprora <e'a plerumOjue videantur, quae habet Ghmfc 
nteon. nostrum'5 mnlta etraraihabiet^ quorum iri Ghronico de;quo> agitnub 
nullum'1 vestigiuni, . lis sciHcet tpejrmultib obn adnnmeratis, in quibos extra 
Laiagobardicae : bistoiriaerserietri Paulus di^urrily iu antiquiore bistoriae part^ 
eiApibus potissimuin scriptori^usiHblaiiahm<suanij hanfcit : q^oruna Auo etianvi 
uuiu:sup!eraual^ r Rblbaris ; Charonicob^ «tlG/e^orii Tdrooensis Historla <Fran* 
* corum 9 . cujris tatnen uonniM aex pridneai iLibri quos swdos habent plures Vel 
awtiquistiiHa-i codices,, Panlo innotuenJni. iFaredegarii Ghrbnicon, qno ukus 
esi durii inlGaJliis libellutn consorifisit doGestis episcoporum Mettensium (1 V 
ei ; ird irianus . noo : fuit ■ !dtim. ' in Itolia iuae . guritis hi&toriam exararet. Tbr-j 
tivis, cjuo Padlus in antlcpdore lL^vVigobdrdJjbae historiae parte usus dst anctor, 
jamdiu < perii t , Secnndus Srirvus ;(Dei ^i/Fpjdeffltimis. J . Teri Secundi - tnehnnit 
Eaulnsi in Hiatoriai sua Lahgwbdrdorum^^pribne quideSai looo ^ his/ verfcfs 5 
<cMfiiandU)m; sariei est owc SicMKDLia^-quiialkjuai de hangobcwdorkm \&e$tis 
x< scripsit, ba»c tantam eoruio viutoriam.» (Authpris in Childebertum^regeni 
Ftrancorum) « pTaetedierit ; cum haee' quae: praemisiirius de FrancoTum in« 
«iteHttt in dsafinri ffifetoria xD^in fGregomii.Turonensis Historia Francornm) 
ri hisddm ipsis poeoe verbis cxiitata le^antisfl » Notatu digiiior alter locos 
cl Tune etiam baptizatus» esl praeoajniuatus pruer Adaloaldus, filius Agilulfi 
1< i*egis ; ji in Sarictb Jahannei in Moduiia^ >e* •suseepHus de fcrile est a SecuAd»- 
« Servo: Ghristi; de Tr^ideUtoi, eufusMsaepia -fecirnus mentionetn. Fuit autem 
festi Paschalis dies ea lenppbre septimoiidris ap^ills; to anno sciJicet DCIIL 
Tefftiiv demuto \oc& {h \ incertbrii e" qiw ifonte^; Sedupdi morteiri riiemovat' bisi 
verbbr; « Sequenti qubqbei nMense.imartio defunctus est' apud Tridentrim 
iC&icuBDUs SeRvtJs Gbristi , de ifu& saep&>jam ;i diapmus, qui riscjue ad sutf 
^otempora succtnctam- D]B Lanqoba!Ri|c>kum Gestis' oomposuit histbriolana* >\ 
JibkYero CUid Paiilus, dum semel Secundj meniinisset, numquam vero ad 
ejus auctoritatem provocasset, ejus tamen saepe mentionem se fecisse referat: 
patet, multa quidem ex ejus opere decerpsisse, oblitum vero esse ad ejus- 

(t) Cf. BetkmaiWi Pauhu Uimotm Me^ wt\d Schrifkn, \n Archiv der Gttelltchafl, Bd. X, S. 306. , 

(2) JUb. III, cap. xxviii. . . h. > 

(3) Lib. ////, cap. xxvni. . . 

(4) lib. III/, eap. xlii, . " •' • » •• .V ' 

I!) 



Digitized by Google 



LXXW 

dem testimonium proyocareJ (i l; Quae peqoe in'Chronico nbstro neque apud 
Gcegorium Tiiroheqsem le^untnicrdfe rebius Langobafdorum 1 post eo$uni in 
Italiam advehium, ac potisshnumldd Romanorum statu sub Langobardis 1 ; *a 
Paulo e Secundi histork esse deprooipta dubitari hon potest'; idqtte: inter 
alta dicendumide Libri IIII capitexvii^decujus tum significatione t«m'verf* 
ta*e;acerrime;disputatuma recentioiibuB «rerum : Langobardicarum scriptori-j 
busiiQjuamvis in hanc diem datuhunon ftierit ipsaim Secubdi tocumiin foicew 
protrahere, qui mukas procul dubio • dobitationes exemissetr magntim jbametf 
rel Jex- ee fructum percepimus,, quod certo jam conste*^ ea qub^ fioc Ioc(> 
PauiuS refer! esse tribuenda non pangobardo scriptori eta rebus cjuas narrat 
duobus saeculis dis&ito, xjui rem sibijmirius compertam tradiderit -ex vetere 
fama apu^ suoslvelut rper mbnus tcadifci etrper gradus corrupta^sed Homnno 
et icqaevoi' teagnique nominis eti audioritatii viroitam ihter suos quam < ifttetf 
Langobardos%- Quin eti qdae in pwiore Libro (cap. ii, iii, xv*kviiy'XXydksnr,' 
xxitti]) jde rebbs : Laogobardicis Pauius plura aut diversa babeit> 1 ao >lpguntu» 
in vOhrohico Rothariino , eq , nonl ; direoto e? gentisi ^tradi tionibvis dqsurapsissey 
mihi pro certo.est^isedi e Secundi potissimiimihistorik, quem cimU' nsque \ad 
sua tempvra ■ de Langobarjlortfra «gestisJ h istoria m prosecutum ' itratiflt Paulus y 
pafet xes. LangoWridorium ietiam- antei ieorum.in Itaiiam I adventum breviter 
saltfem dttigisse. Sane iis <^uae e: Rbthdris CHronico Paulus babefc, nihil ex 
hoc fonte^! seu e traflitionibus 'geiftisisuhe, adihiscet. ; Gum vero^priore e 
supra citatis looii, Pauius miretur, quamdam Lahgiobardorum de FraDcri 
victoriam Secmsdumki Historia isua nou retulisse y patet , bellica etiam Lan^ 
gobardor u m ^estai i eum > exposui$se. t . A t iqiiae de Langobardorueo iri Gallias 
aut Fraucojrum in Italiam iocur&iombos Paraius rbfert , )fere i omtoin «x urici 
Qregorioi Turonensi surit depromptii^ut fomntyo: de^ahtlcjuioribus gestisi Lan^ 
gobardorum j ahtequam in^Italiam irriierentvSecdiidus 9gi«se;^deatur;<hti 
et de geutis origine pabea procal dubio prar^ilHs est, quorumcitem vestigia 
videre est apud Paukim k A{ referelndis iiis, ; quaei tantum vuljgi rumoribus . et 
antiqua fama \ niterentur ,v ita alienus -Pa»\us fuit , \ spectatae. omnino ; fidei 
qUanivis non semper recii judieii: histoilicus^ut qudtiens aliqna *i referenda 
suAt non vetustiorum scriptordm nuctoritate fulta , sed quae iaut ipse viderit 
aut a. testibus relata acceperit, nuniquam omittat de testimonio moneref quo 
narratio nititur. — . Et qudniam de, Secnndo Servo . . Christi sermo incidit, 
juvat aflatis Pauli locis hoc loco- adjungere/ fragmentum f quod e codloe 
Weingartensi descriptum Garampius cnrdinalis anno MDCCLXII BonelU 

■ • . ■ • v. ■ "'• ••••••• • ' . :•! . •••••':• -i: ■■\>'\ > 

■ • ' • ■ • ' ' 1 ' • . •"•,'-•.'," • • , . . > . .. . ;■ ' ' .' 
(f) Ita rem expiicat BetUmann, Archw der Gesellschaft , Bd. X, S. .149. in eamdem prorsus sententiam nos olim bis 

verbis: « Veggasi ancbe Lib. IV, cap. vvvui, dove il Varnefrido lo nomina per la seconda volta, colle parole cujut saepe 
u fecimus mentionem ; dalle quali, e dallesame della storia di Paolo Diacono, appare che quesli daSecondo principaimenle 
« trasse quella parle del suo raccoato dei primi tempi deila dominazione Langobardica in italia, che non h derivata (non 
<( computando le digressioni) da due altri slorici ora conosciuti , la Cronica di Rolari cioe, ed lprimi sei Libri cKGregorio 
« Twonense. » Vesme, Leltera a Merkel (Torino, \ 847); pag. 74, not. 
(2) Cf. Gregorii Magni Ep., Lib. Vllll, ep. ui, et Lib. XIIII, ep. xn. 



Digitized by 



LXtfT 



trandhhisil , Bonelius i [jrtfe us< edidit ,(1 V, 'Trojiai j$Jet Retfymatm >® rerjelirahist^ 

V..': . •''> • ' ■ ' 5 : • ? 1 ■• I iJf-'->x: ijiuo';dO . hi«-)'i;Jub ni Ju .'^viokofi ni oiiuu 
.'. ;« A pritwipw/usyumml j^sipk^ 

ip'pa$$oi\@hr^'tmmqke±\in\ iprttent sdnt DLIHI ; et ai ppt&kuty 

miRttitfoa) jiixtanPnophete seloqtanm 5 >sectfndum< qupd - ■ htanxme fixtgHkcM 
«>duiuriia(q9ere\vintellecit{m r 're^ QCXJ^ilu Ut 

H.ifaAkoaiisuprb \Memorato .anno fuit Itesettu&^ in Itatia bqn^ 

« feobardis atih. ; J£Ifi> ediqu&d^sieaunda.iddidtione Mn da ingressi sip^^metpe^ 
mmajcuv.mijulf. ni : ir,]aniouhn fi.o iuiiG i(i?*ri «vji:j . •; i-> i;, > :o.k 
- . uio Jdcta\simt, mtpraseripta ermilh, iH oivitdtm Trifailika , itt h>G& > JJnagwisQ 
npnededenbB, fan£LU&Wv\Xfiib ani H I ec^jileto^ vv.uv- , i /:. : : i< : iiit 
r : !«! i^ItRi SidjNflus ' §ertcus>o GmiisVt > ^smrpvi . keti) r. eoaiershnis^ is&crei tipele-' 
^•giomsimeAOamaax^CfCv^ fmperii jTikerimatino vprimotymeme/fimiO) Uti± 
#idie£bnetiX\IIiIi mtiill^H .*oti umoiVI .li<; in.oi.r lio > i :*;»!j*it>H n;. • .: !. ':.'i;".:;^ 

i:r <.: . ii :]!;'■ : 

fi Ruere qijiohis contioeiv lexistbwafebl oflnern ^quiciatrsulam Historiae; $e- 
cuodi de (Gdstis Lan^obardaruau^ sedj-ltfnge ulira ainnum a> OhrisloiiNatio 
DLXXX et<DiiuiimJtemj)onai constai Secwnduiii histowalm pkoiei^is&e.' Vero» 
similius, hostro quid<ina judki6, eeuset fiethiharin iis ejx.hiberi:&iiem Attto* 
rum Sy nodi habitae a pno DLXXXy qwrjd «tj suadere. videtq r cedicis inidole^ 
ecclesiasticos canones. oomplekii, «coti c|uo Garampius haec ia luceoi protujih 
Gptandum ( ^ne..irty'W«lngart6nsi^co^ide '«lenuo inv-estigato, nova. quaestioni 
Iubl' affera tur ; \ quin e* ipsi 'eanones edairtur , quiliws < haec Secundi • veirba sub* 
nexa erant, si quidem referendi ad Synoduro ^ecundi, temporibus habUam 
Anagnis^ laut aliquamqdo eorum temporum hisloriam sive civilem siWec- 
clesiasticata iJltislraQtes. — rn-. O) . ■ ■• . 

Inde vfero/ ab;:extremo>LiBro III alio. praeterea pjWre, magni sane mq- 
mehti, sed jam iitemvdeperdito , faulus usus est, Ghronico scilicet DucUW^ 
Behev^ntilhorum \J q^b(| jjrocul dubio aoderpit clum < in Arechis ducis aula re-t 
sl^eret; > ex- quo. fjusius prpseeutus est Benevehtanorum <lucum historiam^ 
quorum\pbires FdaojuHeoseBa dacatum aliquandiu tenuerunt^ ut sic qiiae <de 
liac superiornswitaliae paAe habet Paulus}. eorum pleraque ex «odem ' iito 
ChrOuico 'diepromt* videistuturj »Reguin : etiaui catalogos a^lhibuit, sok regutt» 
nomina et regof >annos exhrbentes, sed< hos inaecuratiores; quos secuios Pain 
lubysaepe a Chrp-i»ico RothaTiano etvali» meKoris notae fontibus iiissidet iti 
nomei'o ainnorum jiegni tradeudd: c}ua iu re praeter cetera notatti idrgnum^ 
in^erreignum post Autharis morlecn <a;Paulo statui decem annorum; in Gbro^ 
nrcd Rolhariano ^quocum cpnsefltit ^ F»edegariirs> annorum duodecimJ 

.0. 

(1) Bonelli, Nrisie Storick dellt C'^«<» </i^e»<o; 7*«iA), 4762, /w^. 483, 484. '. '. 

(2) Codic* Diplotmticp Longoiardo ; Jiapoli , 1845, pag, 10 segg.; Id., Parte I; Napoli, 1852, pag. 21-24, 

(3) Die Geschichtsckreibung der Langobarden, in Archic der GeseUschafl, Bd. X, S. 3501 

(4) Fredegarins in Chronico , cap. \i\ t. 

90 



Digitized by 



Google 



LXXYI 

Sfcd : hactenus de reliqiiis dDliqLiLoritiis historiae Pauli Diaconi fontibus; 
iiunc in auctorem et in aetatem Chronici nostri accuralius investigandum. 
•AtlhrMcon V \juxjii j\ J£dicto\ R6tnarift: regis praefixom , primi edimus, soli 
quaHuqr Legum Langobafldicanim codtces servarunt j Cavensis, Matritensjs, 
Mttjtinensb et GtythanUsvpriose^' tres<ex «odem exemplari\\lerivafci\ Gothanus 
ex" ; aKo ac prlores reliqui? e^vmelWis' notata exemplari , sed passtm ibter- 
terp.Alatum, et mutato initio , narrafcione autem usque *d iPippini {taliae 
regis, tempora producta. Jn codioibiis Cavensi «t Matriterisi .Cbronioori de* 
sinit cum Berthari, cujus regni anni non adnotantur; in Mutinensi cum 
GrMWowaldo^ Adriotatis re^ni annisyet Bertharis nientione amandata ad oon- 
tinuationem Chronici, quae pa\ilo post subnectitur. Hinc satis apparet, eam 
Chroniei, partem Berthari adhuc regnante fuisse conscriptami. Id ambigit-ur, 
utr.um. a-ntiquiori .Chroiico subjecta tunc fuerit^ an ipsum Chronieon re- 
gnante demum Berthari confectum sit. Priorem nos, Bethmarin hanc alterara 
sententiam tuelur 

- Pauci iriter veleres icriptores hoc Ghroriico ust sunt % cumjam iade a 
saeculo ; VIIII unaiq ferme Pauli Diaconi Historiam aclhibueriht quicumque 
de rehus Langobardorum scripserunt. Unus vero hoc Chronicon memorat 
et nominatim ad ejus auctoritatem provocai Paulus Diaconus, his verbis: 
« Eodeinque^ tempore Wacho super Suevos irruit, eosque doininio suo sub- 
« jugavtt. Hoc si quis mendaoium, et non rei existimat veritatem, relegat 
« Prologum Edicti quem reoc Rothari de Langobardorum legibus com- 
« posuit, ejt poene in omnibus . hoc codicibus , sicut nos in hac historiola 
« inseruimus scriptum reperiet v ; 

Bethmann, recentiorem Chronici originem propugnans, difHcultatem ex 
allato Pauli testimonio evadere conatur, contendens, a Padlo hoc Chronicon 
appellari quidem Prologum , nec vero adscribi Rolhari regi ; verba autem 
quetn reac Rothari de Langobardorum legibus composuit , non de ipso Pro- 
logo seu Chronico esse intelligenda , sed de Edicto; Paulum scilicet ada- 
mussira Rothariani Edicti iuscriptionem descripsisse ,. quam manuscripti 
libri hanc ferme exhibent (8) :. In nomine Domini incipit Edictum, quem 
JJeo juvanle Rothari vir excellentissimo rex Langobardorum renovavit 
cum : primatas judices suos. ». Sane? ait Bethmann^ si Rothari regilioc Chro- 
nicon esset adscribendum, cur demuin nomina regum antecessorum suorum 
Prologo Edicti propter futuri temporis memoriam adjungenda curavisset? 
quin ex ipso hoc prologo evincitur, Rothari Chronicon de quo agimus non 
inootuisse. Praeterea si Chronicon ab ipso iegislatore esset, omnes, ait ille, 
codices exhiberent, cum.e converso nonnisi in perpaucis prostet codicibus. 

(1) Die Geschichtschreibung der Langobarden, S. 355-361. 

(2) Cf. Auctor Bistoriae Miscellae, Lih. XVI fin., apud Murat., Rer. Ital. SeripL, T. I, P. I, pag. 1H. 

(3) Verba Chronici noski baec sunt (cap. v initio): o Eo tempore ffldinavit WachQ Suatos sub regno Langobardorum. » 

(4) Pauli Diaconi Hist., Lib. t, cap. ixi. 

(5) Cf. NotaS Criticas Nostras, pag. 269. 



Digitized by Google 



LXXYII 



Subdit, ne quidem sub Rothari, quamvis privata opera, scriptum videri; 
eamdem enim ac in superioribus esse in hac postrema Chronlci parte et scri- 
pturae et narrationis formam. Haec ferme Bethmanrius. 

riNofcas Pauli testimonitun ita perspiifuum videtur, ut, nOstro judicio, ejus 
verboruj» alia; osse. non possit interptatatio , nisi quae, ipso Bethmanno 
ftttente,!sua spopte. Idgent* jsese offert $: ! a Paulo hujus Chronici seu Prolbgi 
Rothartm kuciorem dici. Plurima.enim siint quae omnino vetent, quoininus 
quem ad Edictilm , non ad Prolbgum^ . referani Us; Ac primo q u idem , num- 
quam in animUm.' ikducani, Paulum, quo non alter iis temporibus, ne 
Beda, Alcuino, Einhardo quidem exqeplis, purius latine scripsit aut gram- 
malicac leges. accuratius . servavit hoc loco tam graviter contra latinae 
linguae praecepta peccasse. Fuit same error superiore aevo frequentatus , et 
tUm 1b vetustioribus Langobardorum Legibus, Rotharis scilicet, Grknowaldi 
et Liujtprandi, tum non uno loco in ipso de quo agimus Chronico obyius 
miquo; vox quem occurrit prp accnsativq casu cujusvis generis; quod jam in 
recentiorjbus Edictis, seu Rachis iet Aistulfi, non reperias, nedum apud 
Paulom ; iia ut pro certo asscrere ausim, hujusmodi mendum nullo confir- 
mari indubio Pauli exemplo. < Quod si pro quem legas quod , nec ad Prolo* 
gum Rotharis sed ad Edictum referos, quaenam erit loci sententia? aut quid 
hoc cei est, Edictum quod Rothari composuit de legibus Langobardoruml 
At revera Prologus de» legibus tractat; alter quidem Prologus, quem pleri- 
que servant codices, sed qui procul dubio in codicibus quibus Paulus ute- 
balur, ut e nostris in Malritensi , nulla inscriptione aut tilulo sejungebatur 
a praecedenti Chponloo; quae caitsa fuit cuf utrumque Paulus pro uno 
habuerity et Prologum Edicti . indiscrimiriatim vocaverit (i) . Jamvero hoc 
ipsum quod, .vel Bethmanno ? fotente (5) , nomine Prologi Edicti quod Ro- 
thari composliit, Paulus hoc Chronicon designet, manifesto evincit, ni oninia* 
me fallunt, a Paulo Chronicon haberi pro Rothariani Edicti parte, eidem 
auctori seu legislatori necessario tribuenda. 

Fatemurtamen, allato: Pauli testimonio non bmnem difficultatis nodum 
solvi, et probari quidem, ! ;a Paulo Rotharim habitum fuisse pro Chronici 
auctore, non vero ei reapse esse tribuendum: cum fieri potuerit, tit recen- 
tiores hoc Chronicon Rothari adscripserint, quod scilicet Rothariano Edicto 
praepositum in cpdicibus videreni; sed revera alius aut coaevus aut etiam 
recentior fuerit Chronici auctor, illudque praescripserit Edicto Rothariano: 
quod sane suadere videntur nonnulla ex argumentis, quae supra e Bethmanno 
attulimus. Longe quidem abest, ut Chronicon Rothari regi tam certo adscri- 

(1 ) « Zunachsl mochte man an Rothari denken ; Paulus Worte relegat Prologum Edicti quetii rex Rothari de Langobar- 
dorum leyibus composutt scheinen ihn wirklich als Verfasser zu nennen. Aber sie scheinen auch nur; quem gehort nicht 
zu Prologum, sondern zu Edicti, denn u. s. w. » 

(2) Ipso Bethmanno teste, Paulus Diaconus Leben und Schriften, in Archiv der Gesellichaft , Bd. X, S. 276. 

(3) Cf. Notas Crilicas ad pag. 7, vers. 21 (ubi lectio quem in texlum restiluenda), el ad pag. 7 ters. 37. 
(i) Cf. locum de quo agimus cum Ilistor. Lib. tlll, cap. xlhii fin. 

(5) a Paulus also nennt diesc Geschichle nur prologus. » 



Digitized by 



Google 



LXXVIII 



bamus, quam id contendimus Paulumfepisse: nec tamendesunjbangumentav. 
quae Pauli testinionium confinnent^ et sl deessenty' praestitit inrie dubiaan- 
tiquissimi scriptoris, qui unus hofc Ghronicon! memorat , aucloriiaiem sequi., 
Ac primo, difHcultates quae dontca afferuntur tion hujusmodi surit', uicsolvi 
nequeant; quaedam etiam :ita cohc&dunt, liit iisAnoetra potius stententia fiiw 
metur- Id sane pro nihilo. esf, s(J'uod:Bethmann oprponit^ iri perpaueis ba>diP 
cibus Jboc Chronicon servari; noanisi recentiorrbusleniiii utimur, Sangaliensi 
et yercellensi exceplis, Edicti Langobardioi codicibus^ scriptis videKcet past 
Langobardici regni casum^ et pojst pervulgatam: Pauiai hi&toriam «juae 
potissima causa :fuit;cur' passim ne^gereturilir^viofc^.rhdior, nec prodiietaf 
ultra; prionun in Italia Langobardoruih regum temporai,vChryonici.,nbstri rtar-> 
ratio $i At e converso Paulus itestatur^ suo tempbre poene in\qmnihup Ediclif 
codicibais ifuisse hoc Ghrbnicon. fE^duobus qui saperhint 'codicibus Pauloi 
antiquioribus , . lacunae* spaiium initie ; codicis ut : sitpra notayibius v {HJobab 
non fiiisse in VerceUensi^quamvis» post ea tempora" iicripto v<ju^bu6» ^lenjum 
confectum Chronicon Betibmanri : 6ori tefrditi • De Sangallensi' niagis Idubia res 
esC Si tamen verumi assecutiisutnus, suspicati primuta e superstitibus codicis 
foliis, quod ab ipso Roihariani Edjcti pri$o .dapitnlo iuci^pit, fuisse pri* 
nxum quaternibnis foliiim: initio codicis aut nihil periit et ipsum quem 
omnes ferme codices exhibent \Rotharis Prologum amanuensis omisit, aut 
integer periit. <piaternio^ Chroiiicon de quo agimjjs' complexus . et ; Rotharis 
Prologum; indicem enim- capitulorum , qui duas ferrae quaterniones exple- 
visset, ipsi Rotharis Prologo <vix ac: ne vix quidem jreliclo loco, numquam 
fqisse in hoc codice, libri antiquitaset tota ejus indoles prodit; cum indu- 
bium sit hujusmodi indices non legurnlaftori , sed recent^orum amanuensiumi 
arbitrio esse tribuendos, et primitus ne riunieri quadem in Singalleosi codiee» 
capitulis adsoripli fuerint, sed a recentiore sfaty quamvis antiqua, manu 
adjectL Horum etiam duorum librprum exemplo diluitur quod . Bethmann 
objicit, Chronicon omnes codices fuisse servaturos ^ si ab ipso esset legisla* 
tore; nam, ut nuperimonuimus, si hoc Qirouicoh non extitit in Sangallensi, 
ipie Rotharis proIogus, ihdubiae fidei monuraentum^ ia eo obdiqe oiuisaus 
fuisse ytdetur.; . passiin mutem :vel optimi 4 et, anttqutssimi Legura Langobaiv 
dicarum codices multai j bmitlunt , quae ; legislatbri : esse tribuenda > centissimb 
constat. In Vercellensi mulii desiderantur Liutprandi pirologu prok)gi Rachis 
et Aistulfi unusque Liutprandi in antiquol et optirao Eporediehsi; . alii atque 
ipse Rbtharis prologus iu aliis codicUjus : ut i nullus omnino supersit cbdex 7 
in quo non aliquid desitid Edictum pertinens et.a le^isLatoite profectum f^» 
Quin et, quod fere notatu dignius, in Eporediensi et in Parisiensi 461 3 



1. . 



(1) Anno DCCCXXVIIII , eodem ferine lempore quo Edicti codex posl Sangallansem el Vercellensem anUquUsimus 
Eporediensis scribebalur, Pauli Hisloria Langobardorum jam in ipsis Galliis Einbardo innotuerat. 

(2) Notatu dignum rei exemplum attulimus in Notis Criticis ad pag. 5, yers. 15. 

(3) Omnium plenissimus codex Parisiensis 4614, in quo tamen deest Liutprandi prologus Dc anno XX. 



Digitized by 



Google 



pleriqlie Liblpiandi prologi y.vierbis etiam saepe> imrtaiisf i« compendiunr 
Fedaeti>; / uae < |boc Ratbiris > Ghrooioon , ah Edicti argumento prorsus i alie- 
dudi^ etJeo^ueyipostletfrtaiojjPauii historiam, ivix. 1 ulfe videbatur otilitas , illi 
ODlisisBBitti J') «o-.linoilii^viJ *" - i ; * •> . «•! -'t.m, ! n . •: . • iiii rlr.TH» 

in.At si hao Ghcontcob pnaeposuisBet Edicto :suo Rothari,iour de-nuei projxter 
jjrituri* tempotiisi > memariam< > mrmir^m prmcipum . dtttcvestfortmti ; suprmn : iPro-f 
lo^o IxlsoriboDda ^prb€Kep3sse1?«iNbnpe teiieoDversoripsa Pro^ogiJ verJom iciftnM 
cunf , fnooi inaotiiisse RathATLboei ^ocpicbo? >< Ita Beftibmamins; • oujoi uaius 
argiimeati > vi«i . <ips»- fateiizurj:! oeifc tamen ladtam >\essei oonJeodirmisy . iqnbe 
pnojzi&bili ;res}>»ndo^clilili laonlfiofisiti 'Nos lita scilWet rem bobuisBo oe»» 
semufe; Hathririm solum iprologum Edictoi^iraeiposuisse^ 

nwia. Ivefeoiij dumi' ip iLapgohahAicp ^enlis concilid Edictum iluerl gairethinK 
fiomaadoch -|iroppirpnriMrL 1 ,uti essetlaxi^ma ert stabilis: eoiipso 'djonte 4eknH 
pcarey^oi^ofi^emWduoica|£tikki ptostieirpt]etanii Edjctum adjecfcl^ixHt yvota 
gejUisnsuaei satisfijcissej r ilolha«imiy ct hrevem, LangDb»jdorum; bisibrian^ 
Btlicaio j>l:ao5triborJ(3ami icdfOFJssoiiiifiil;. i.i< > \>>y ?«; .-,>> '•{-. \\U ,<-v Wi\i\iv. 
j uiQiiommus-a^item bmjus iGhr«nidi oHginem imim 'BethmannoiiadoBerthar» 
temoo^a reArahamWf vetajt iprimojiGdthani eodicfts auctoritas^i jd quoi hoc 
addibimejfiitoiiui iLibrbru r» .Gavensi^, Matmtensis>et iM dtioensiippoHsos kJtsidee 
BatOjr^i adsiipalaote elionfc Eaulo Diaqano, qui haOc Ghronioi ipaTiteni jioii 
agnosciL^ oeo qoidqunmi docrira .pnobat trium tpros memoravimtaicodittum 
coofetiBfihiisj,) kJuos ifloiliLiH (ds^Tuno exeiaplari.ideiiiivafos, io imfcddis eUamu iet 
kadbis.taJ^&siiirifiicnn&^^^ Paolnm Diacdnuuk.donsenH- 

tiuelyi satisJcoj^tot^^ojMagidi etShra m«ve*y Iqiood i Suo temporei p 'dmnibua 
p^tnenabdiiuhus. hocltGttrbJnido» «leginPaiilros testaUiv^ vix ; iw ullo > enini auV 
scribi potuisset, si demum sub Berthari, jam post confecta Rothoris et Gfri* 
m^aVdi iEidiptb^ei!rfedDum.i<exemplar'tbus( per universum Langobardorum 
re^nrum Jjrulgbtisp Deai) Aeigisjatoris .-, voluntate et ia poblico conv.eHtuy sed 
puififata 1 ; i d^rd^alidqi oex«bipAari ; Edicta Rotharis et Grime-waldi < completo 
a<l$miptum! ftiiss^l.. {kidioes isane ( ijwi boc> Chrooicoo nohls secvarkmti,. vel 
ijpso priocum Edicioroni; ' c9ntextti> diversae prorstis Jtoter i se famiiiaeoesse 
eonsitat; neqneiidso/exjieodem oxeraplari derivatosjicui vprivaW aliquifr hane 
narratioDCAiIamiipraepesuienit. ■' ■'< ; r ■.•,-.» ;>: . ; .> 
rJrJSec .ea; praetorea . est uarratiodia inddles et Forma,. quae! ignoto.scriptbni 
extremi fdrme,.sOecuH »Y'II tribuLpossit. Ne yerbum quidem iri Chrobico 
de- iChrisiLkajia! i uoligrtwi^ %: > bti quamvis si nitialis formula C hristianUm taUctorem 
prddat , hislorioM deiWodan'Wioili&xlante vicloriam pogauajoa.ydhacsoper^ 
stitionem , redolet i> iwndei eJt i» receujHitorid Scriptore Paulo y ix .paucisi attingitur^ 
eti rid ic.uk e. fabuiao nhmioe . nbbaiur^ cui nulla a Christiano hooixaef sit 
hobeadaioEoW. Qiiia et hanc de Wpdari iet Frea narrationem, a Christjabis 

(1) Bethmann, Die Gcschicitltcfotibmj der fjmgotonkih hl .lreAt» ier GeicUtchaft. M. .¥,'5/364: ' 



Digitized by 



Google 



viris: improbatam > : iiiter causas fuisse exSsUmayerim ^ <cun r.ki^ : diescri^endk 
Edicti exemplaribus haec pa rs Prologi sen ubc /Ebf briicon i passim ; omttte-i 
retur. Sarie tota Langobardkiarum rerUm narr^tia ih Gbroqice; ^nstifo nrullo 
ornata fuco, rudi simplicitate digesta, e gentis traditionibus et bjmnis ac 
cah|ilenis> >nec non.ex antiquorum! viroruiri rejcoxrdatioiie adt omfaind /aut 
mattimam parfcem\desumpta , Bertbari ma jorem omriino antiqukatem prodit^ 
Rothariidno temporr autem convenit, .patriisVtraeTitionihus nbndam adsk^ua 
eonsuetu^ine Hcum cWltiore. jpopuloi prokrsHisoderetii, vix anrio sciltcet post 
adventummihn Italiam Langobardorum' septuagurirnb I sext© , irecenti adhnc 
noemoria pirofectionis e Pannoniaj cum pwgeterea ilJabgobarcjorum ma'gna 
pani:Ai^:.ad^iM:^'errbi^iis. 9 :iiof pauot e*hriicrs< avitis 1 supenstitidhihus tcne- 
reritbr. £>ed aliud prbstat argumerilum.^ quod rfem jam peir <;sd >probabUe« 
ftobis projbe eqrtam reddat* Si nempe Hertharildemulm: reguau^e thoc €hro- 
nicon. fccripfcUmjiesset, 1 qui fieri peiuisset^ ut iFaulus^ vix qleaoJragesLnrawj 
post Bertharisi Tbortem lajinum natus, et iin LohgohardorUm regum iJm}$ 
enutritus, sin minus, ut ipsi contendimus, Rothari tribudret, •a.t jsatee&i^ 
quod nemo negaverit, Prologi Edicti Rothariani nomine designaverit y scr^pti 
autem geuninus auctor et fontes historici eum prorsus latnerint? Qotn el 
semel Pauius ad hoc Chfonicon iis verbis provocat, e quibus ! iadubie coaslat 
longe antiquius fuisse Berlharis temporibuS (t) ; et sa de Chronaici auctore 
minus forte > ftdendum est ejus tettimoniq, quod tamen ipsum omnino m> 
gamras, haiid tanto lemporis intervailo a cmsfeeto Chronieo fuit dissitos, 
«t de Gbronici antiquitate erraref potuerit: ibt sric Omoiuo canstei, Ghro- 
nicon de ^quoagimus <retrahendum supra BerthciriJ tempora^ atqbe ideo .'j 
quod reliquum est, habendum prd gehuino Gdtcti ;Prologo, et Rothari re^ 
tribuendriim : :.■■'<■■ '' ,••'.".■.■•> i . • l^'-: 

Ut aratemuniversam disputationerii paucis <roncludamus, id< primurri extra 
dubitationem est, hoc quod edimus Chronicon ipsmn esse qadd ditat Paulus, 
et exi quo veiustioris ejus historiae maxima palrs desompta ? est; JHud etiaro 
riemo inficiatur, hoc opus a Paulo citari Prologi ooroia^ , q«i Bdicto flotU»> 
riano praefixus fuerit. Hoc eliam nos doeet Paulus^ suo iempwe < poeim 
m omnibus codidbus scriptunv fuisses; abfuisse erigo & nonnulbs^ Nec' minus 
certum, nostro quidem judicio, a Paulo Prologum se;u Chronlcon de quo 
agimus Rothari regi adscribi; multa praeterea eaque gravisfeima{ argumenta 
suadent, ejus antiquitatem longe ultria Berlharis tetnrSora retpahendam. Supew 
resb igitur uti, et de auctore : sit Paulo habenda fides ;= j et Liiouti codices hoc 
Chronicori Pnoiogo Rothariaho praefixurri exhibebt,/4mb Matriterisis eldem 
conpincUimt, ita reapse utrumque sit Rjothari regi tribuendcrii. Quod tarilen 
rien'; ita/: iritelligehdum , quasi ipsc Rotha ri; hoc Chrontcod » 'icandcrijisiBrit , 
uti prociil dubio ne Edictum quiderii; sed quod marid^to e(»iiuctoritate 

(1) « Refcrt hoc loco AisTiQOiiAs ridiculani fobulam. ■». Hisi. huqjab. Lib. /,, oop. s\i\. ,,\ v 



Digitized by 



Google 



LXXXI 



Rpdmrfs Tegis ooofcfcuim ei eiitumi ftiewt, et cum 'iptoif^iclb iftiipublieo 
gentis conventu firmatum. .Ju: <.,»,-:■••, ■ ' v.-, . 

- i i Eusius -hotoc quaes*ioniem > pertitactare - visum est , <xm «ex ea •p&tissimum 
pienlckat idbroniei e^twitesy qwae pfdrsUs cottcidefet> aut sakeitt itttel* 
angmtos iaae^lbnites KJoartaTetm^ lejers oHgine ad Bfertbaris ^etatem Wtfra^taV 
tain i pbtisshnum r si pirivato icofisslfc exara*um iltaanftk , ut tbV illb& reguii: 
catallogqs 5 qiu©s i veteribus iegtfitt codipibaS' aliiaqiie libfis ptfssim a*dscf iptofc 
videmus, rion a«rtbMjpAbilc^au«tdi!itlat^ 'coftfectum , Kbtnfiri re^nafite 5 ^vix 
seftto et : sej)laa^esim^ «dhO j^ost Iimgob^rdbrum ia ftaliam adventum ut 
eai postdris traderetj qupe de ^gefttis origine et geStis > falsa v*fis admixta, 
neci^eo miktm CB^moritu digaa, abi woiiversa genfe prV veris htebe'bantur'j 
et in; pwblico - >gentis eon wfitm > ^cddsione <sollemtti , dwm consu£tttdittes suas 
primuin schptis mandarent, eileto kgum corpori > jungenda tradebartt, ne 
moribus , religione, sedibiisi, Ungua etiam mutata, antiquioris eorum histb-» 
riae longa ietas memoriatti aboieret Aecedit qttody quamv% Bethmannb 
etiam judke ^ Hoc Chfonicori eo; ipso loco recipiendum et edendum stl 
quo faabent iibri nranuscrqki , k ^oiEdioti Langobardici pafte habettdutn? 
ita se -quidem res habet si Ghrbmcon publica auctoritate editum, et a 
Rothari ' Edicto adjunctum at si sequioris tem^oris et privati mcertiqtte 
scriptoris additamentum estyomnino ex hac sede rejiciendum*, cum Cetejfis 
sive regumccatalogis 'sivtt id genus chronicte, cujusmodi habent Langobftf* 
dorum reliquarum gentium plerique legum codices. 

Opus de quo- agimus Paulus 'eitnt sub titulo Pftoiutoi Edicti Rothafianij 
qui error, ut Vidimus, inde oftus, quod in atttiquis codicibus, ut etiam* 
rium in Matri*ensi^ hox^ Chronicon esset Prologo Rolharis dbnjunctum^ 
sulla huie praeposita rubrica, quam ideo et nos, quamvis nonnulli bpti- 
mae notae >codices exhibeant, omittendam censuimus» Sed hujusmodi tltiilus 
neqae argumento fespondet^ et effori locum pr&ebety$i quidem hoc Chro«> 
oicon, et ipse Rotharis- Proiogws, diversae prorsus res, eodem nomfne desU 
gnentan Ab auctore nullum operi titulum pfaefixum fuisse^ verisimillimum 
est: Bethmanno titulus est Origo gentis LangobardordWt vel Origo Lctn*- 
gobardorum\ ^ verum haec , priora sunt Chfonici yefba, nbn tituius Opefis, 
m quo a gebtis origine ad auctoris usque tempofa historia perducitufi 
Nos, recepto iii id genus ^criplis nomine, CflRomcoS appeHavitttus, auctbfis 
nomine adjecto» Itt capituU etiam, commodioris usus gratia, distinximus 
trim hoc Chronicon , tum Gothanum ex hoc Rotfeariatto maxima ex pafW 
desumptum; quales in capita et paragraphos pnftitiones) ob eamdem utili* 
tatis et commoditatis causam, in aliis veterum scfipliS' fecepere, etiam invitis 
codicibas, tum antiqui editores^ tum nuperrime Peftiius in Monumentofuni 

, ■ . . ; , • . • ' ' > ' ' 

(\) Archivder Geselltchoft, Dd. VI1,S.11\. 

51 



Digitized by 



Google 



If**x« 

Qermaniafc .IJifrtoficojiUru, cplljectiqiie : ? inieo&cibus^q/uibttt usi suraus aaktofc 
ad finem usque continua serie descripta sunt. n <iJno^ 

Ki.Gapi^lof um jadieeej? . q*ii vu,lgo sjnguJis ^.dktis praeponuatur,. itanqkii- 
«Jem : varji;^ { ut ju n nullp elpdice^cusm >indicibus> ajter ius quamvi* affinis; codieis 
Cpns^qUai^yjfte^tu^^^intfnEfissei^pMs) legumlatoribus tribuewfosu Fuisse ^nr 
dicem capitqlqrum .Abi cpdice ^ngaljensi!, uon credimus,: cum, 'utj infra 
uptabinii^s,,i^ ^p; ItfftvcK.pramUuS; ne ,;capltulis< quidiem numeri r.ajd£cripj£ ffue^ 
rint-, P in f Jibr9 ftnje ^ereeljehsjsdescriplusr.est fuil qwulfcru; index :capitu* 
topjm Rptjiaris.p; ajbqfle ¥ ; ufc t yidfe^^^(«rlrtiawa]di>, iuaa autem <Liutprattdif* 
unide" ^ffectu-m u^,,|im^p.uensisy .#ei iau&jpavterb -ttpejpis J relinqueretsinaSce 
rubrica;ruha<| destituta^ autMip&u.mr iinilicbm, ex$ .ihgeuio «fiingerei quod ab 
accuraUssimi^descripjtpris. fide -&\* ^ppoposito alieOM«7 ^(ifldicis - «e» >iiubricarute 
lppo ; pri^a, sjngulorunaj cppitulorum Ediclfi lau tpnandfeii verba j klescripserit f 
In - EtDqrec^iensi , iii: Yaticano, in Parjsiensi 46j3^Iih MaUrifepsi ;non modo 
si#guU f indice^vJtumoiuter se, differun^. tjum ab iisi quos habeut reliqui 
epdices,, sed praeterea adsunt quiidem! rubricae triuh) pribrnm Edictarum^ 
omissae , sutit Edictotfum ; Rachjs £t :&iMtuJfij. Jaradiu eliafia ahitxiiadveitsukn : (t) , 
his? jndip.ilpiijis. nihij fejrme exHiberi .!nis* : <ipj& LqiliaHa. legumi. verba», defor? 
mata pjetumque aut ContracJja^ ms\ ,si. qwandp ab; ipsq. lcgislatore irubrica 
paspitu^Q praefixa fuera^, quaro> saepe'.!tamenjet haoc cortrh[)tam, iodex 
rspelit. .Relipehdos tamen censuimus, tiwn proipteir/isxMiaiakiii antiquitatem^ 
cum nempe jam fueriut, ini.cpdice ante :Liutprandi tempora scripto untie 
prior Yercellensis Jibri p&rsiideriYata; est; tum quod eps,. partim salte*m, 
pn>nes yel antiquissimi ^et pptimae notae, excepto Sangalfeiisi ^ codices exbi- 
beant; tum praecipue quod. nonnulla eorum : videhatur utilitas, sive ob 
antiquissimas, quas servantscribendi formas, in Yercellensi saltem codice 
ipsi JjiahgobardorMm ; dominationi coaevas, sive quod 'maximus eorum usus 
si quis , Edicli alicujus contenta ac veluti ambilum. oculis complecti welit. 
Unum alterumve tameo . melipris notae codicenlj iu hujusmodi indicibus 
ducem secuti, infinitam- reJiquorum varietatem Jectionis maxima ex parte 
negHgendam; censu^nj^s,., K , ] , 

, In Edicto ; Rptharis. . regis notatu dignum , nulliim esse vel antiquissimum 
pjt optimae no.tae Jibrum, in quo capitulorum: aive humeri ; sive ordo cum 
reliquis codi.cibus pmnj ex parle conveniant; quin et saepe capitulorum 
index ab ipso, contex.tu,', sive numero sive ordine capitulorum, dissentil. In 
plerisque codicibus, numerantur capitula CCGLXXXYIII, ne quidem in 
hjs tamen eadem, quibusdam scilicet omissis, aliis e converso in plura 
capitula discerptis. In Sangallensi, deficiente ex-trema codicis parte, definiri 
nequit, quinam fuerit jn ; integro Edictp capitulorum numerus: in supe- 
rioribus vero , e capitulo ccxxmi sunt quattuor capitula effecta ; alia etiam 

(1) Merkel io Arckivio storico di Firmse, Appmdice, Vol. III, pog. 695. 



Digitized by 



Google 



I -XXXIII 



in plures partes dissecta ; ut quamvis, nullo lacunae indicio, inter capi- 
tula quae in eo codice signantur numeris CCXXII et CCXXIII ca- 
pitulum desit, postremum tamen quod in mutilo codice superest capitulum, 
quod apnd nos, ut in Vercellensi , Cavensi, Eporediensi, est CCCLXXI, 
in Sangallensi signetur numero CCCLXXVII. Proxime ad codicis San- 
gallensis ordinem accedit index codicis Matritensis, nec tamen prorsus cbn- 
venit; textus codicis Matritensis ab utroque recedit,. et medium ferme inter 
Sangallensem et : eos quos secuti siimus locum tenet. Inter Vercellensem, 
Cavensem, et Eporediensem in tiextu nec frequens nec magni momenli dis- 
sensus; Eportkliensis in indice, praeter alia leviora, in quattuor capitula 
dispertit capilulum ccxxun, omissis e converso rubricis capitulorum ccxxil, 
cclxvi , el cclxviii. A superioribus omnibus discessisse videtur exemplar, quo 
usus qui saeculo X codicem Vercellensem emendavit et ejus lacunas sup- 
plevit; in hujusmodi enim supplemento capitula nostra CCLXXVI \ 
CCLXXVII, CCLXXXI, sigiiantur numeris CCLXXIIII, CCLXXV, 
CCLXXVIIII\ capitulis cclxxuii, cclxxv, cclxxviii, cclxxtiiii, cclxxx du- 
meri non adnotantur. Quin et in antiquissimo Sangallensi codice apparet 
capitulorum numeros non continua serie eodemque tempore cum ipso Edicti 
contextu descriptos, sed postmodum, ab antiquissima tamen manu et certe 
Langobardorum dominationi coaeva, in margine adjectos, ubi versus rubrica 
scriptus, et majores litterae et extra lineam excurrentes, novi capituli initium 
indicabant; unde etiam factum, ut in numeris capitulorum nullum adsit 
indicium omissi, ut diximus, inler capitula ccxxn et ccxxiii capituli nostri 
ccxviiii; ex quo utroque arguas, defuisse numeros in exemplari unde San- 
gallensis descriptus est. Ceterum hoc ipso potissimum argumento, omis- 
sorum olim in Sangallensi numerorum, tum dissensu reliquOrum codicum 
moti, nec non indicum singulorum librorum cum ipso conlextu, in eam 
sententiam adducimur, in Edicto Rotharis regis primitus non fuisse sin- 
gulis capitulis numeros adscriptos, sed aut a librariis aut in foro serius 
invectos, non tamen iongo post compositum Edictum intervallo, cum in 
Vercellensi sint a prima manu, et reliqui item omnes codices eos exhi- 
beant. Nec erat cur a nobis omitterentur; recipientibus autem, Vercellensis 
aliique optimac notae codices sequendi potius erant, quam aut reliqui, 
inter se prorsus dissentientes, Vercellensi et Eporediensi longe recentiores, 
aut vetustior quidem Sangallensis, sed in quo numeri a secunda manu adjecti, 
tum in quo, nullo lacunae indicio, capitulum omissum, demum ex quo, ex- 
trema sui parte mutilo, de ordine capitulorum post ccclxxi°" ,,d (in Sangallensi 
cccLxxvn n,uin ) omnino non constat Ubi vero, quod nonnumquam accidit, 
inter Vercellensem, Cavensem et Eporediensem fuit dissensus, quod scilicet 



(1) In superiore Edicli parte, quamvis Sangallensis codicis foiia mulla desiderentur, ordoet uumeri capilulorum prope' 
ucrta conjectura statui possunt. 



Digitized by 



Google 



LXXXIV 



in alterutro capitula inverso ordine descripta sint, ordinem duximus se- 
quendum quem singulis in locis contextus et libroriim auctoritas suadere 
magis videbalur. 

. Grimowaldi praeter capitula ex Edicto, quae editiones omnes et codices 
exhibent, duo vulgavit Muratorius, ex quo Cancianus repeliit, de quibus 
infra aptior erit disserendi locus. Notandum .praelerea, in hoc Edicto dupli- 
cem esse manuscriptorum familiam: ad priorem, quam sequimur, pertinent 
codices Vercellensis , Parisiensis 46 1 3 , Cavensis, Guelpherbytanus, et edi- 
tiones^ ad alteram Eporediensis, Parisieusis 4 DI 4^ Matritensis, atque, ut 
videtur, emendationes a secunda manu codicis Vercellensis. Qtiibus inter se 
differant utriusque familiae codices, monuimus in JSotis Criticis. Secundae 
familiae codiees videntur ex uno exemplari derivati, antiquissimo illo qui- 
dem, et forte ipsi hujns Edicli promulgationi coaevo. In Vercellensi semel 
in hoc Edicto qilaedam occurrunt dubiae fidei, et quae reliqui codices 
respuunt; nos, antiquissimi libri auctoritate moti, servavimus in ipso con- 
textu, uncis tamen inclusa. 

Edictum Liutprandi legibus nonnullis locupletavimus e libris manuscri- 
ptis; prologos et epilogos suis locis. restituimus emendatiores; capitula 
duplici numerorum serie distinximus, altera quidem per integrum Liut- 
prandi Edictum discurrenle, altera quae singulorum voluminum seu anno- 
rum leges propriis numeris notaret. Prior methodus, in plerisque codicibus 
frequentata, ut in Vaticano, Cavensi, Matritensi, Parisiensi 4 OI 3 9 Guel- 
pherbytano, id habet incommodi, quod, aliqua forte nova.detecta et cuilibet 
volumini addita lege, sequentium omnium numeri necessario mutenlur. 
Eidem incommodo obnoxia est forma qiia haec exhibentur in codice Ver- 
cellensi, in quo, ut notavimus, numeri per universum Edictum discurrunt; 
satis vere quidem, curn Edicta regum post Rolharim nonnisi pro accessione 
et quasi continuatione Edicti Rothariani habenda sint ; nec tamen, ne 
sincera Edicti indoles corrumpalur, adnumeranda tunc fuissent, ut in Ver- 
cellensi factum est, capitula duo ab Edicto alieqa (Liutprandi capp. cxxxvim 
et cxl); atque hanc numerandi formam vulgo receplam non fuisse abunde 
probat reliquorum librorum auctoritas. Sed alia polissima causa fuit, cur 
numeros capitulis a singulis regni annis adscribendos censuerimus; quod 
scilicet hanc methodum, quam servant Eporediensis, Parisiensis 4 DI 4? e ^ 
codicis Vercellensis supplementa, ut omiltam Estensem aliosque forle manu- 
scriptos Libri Legis Longobardornm , procul dubio verior sit, cum non 
modo formam repraesentel, qua singulis annis volumina Edicto Lango- 
bardico adjiciebantur, sed servata aliquando fuerit postquam universae 
Liutprandi leges in unum veluti corpus seu Edictum sunt redaclae; hujus 
enirn pristinae formac vestigia supersunt in verbis primum omnium , quae 
post Prologum ante capitulum primum nonnullorum Voluminum leguntur 
in plerisque manuscriptis. Quin et quamvis in antiquissimo Vercellensi 



Digitized by 



Google 



I.XXXV 



legum uumeri, ut diximus, continua serie per universum Rotharis, Grir 
mowaldi et Liutprandi Edictum adnotenlur, in ejus codicis fonle patet 
Liutprandi leges fuisse per singulos annos numeratas; cum post Prologum 
De anno XI, seu Quinti Volnminis, ante capituli numerum ab inilio Edicti 
Langobardici. CCCCXXVI ^ ex archetypo nota forte servata sit KAP 
PRIMO, — Capitula vero, qUae, ut nuper innuimus, Liutprandi Ediclo 
adjecimus, iis locis recepimus, quibus exhibebant veteres codices; quamvis 
nonnulla Liutprando quidem deberi, sed ab Edicto esse aliena, certo constet 
Memoratorium De mercedibus Comaeinorum semel censuiraus edendum, 
post Edictum Liutprandi regis, quo loeo habcnt plerique codices; qua de 
re mox fusius agemus. 

Graves etiam difficultates in ordine: el patura legum Rachis regis defi- 
nienda. Sed de yaria harum legum indole elbrigine infra locuturi sumus, 
ubi de Legibus Langobardicis disseremus ad Edietum non perlinentibusJ 
Quo vero ordine iu codicibus sint dispositae, tradidimus in Notis Criticis; 
quapropter in sincero harum legum ordioe staluendo breviter Hoc loco 
officio fungemur. Notitiae" capilula discerpi non posse, et in varias singula, 
ut in Cavensi y transferri sedes, alibi adnotatum; item nihil inserendum^ 
ut factumin Cavensi et Guelpherbytano^ inter Rachis Prologum, et capi- 
tula ab eodem addita Edicto; demum, capilula duo in brevi capitulis 
Edictb additis proxime esse subjungenda. Id unum ferme hoc loco mo- 
nendum superest, ipsam temporariam, de qua infra agemus, vim capi- 
tulorum quaie sub Notitiae nomine edimusi, satis innuere, anliquiora haec 
esse capitulis vi et vn Edicli Rachis, atque ideo eis anleponenda. Nec enim 
causa fuisset cur, postqnam ea quae duobus hisce capilulis continentur^ 
Edicto sancita essent, denuo ab eodem Rachi minus sollemni forma reno- 
varentur» Conjecturae nostrae adstipulanlur codices, qui omnes (excepto 
pro parte Cavensi, universa hpc loco turbante) qualtuor haec capilula habent 
ante capitula ex Edicto. De; sede vero capitulorum in brevi post Edicti 
capitula dubltare non sinit concors manuscriptorum Vaticani , Cavensis et 
Guelpherbylarii . auctoritas,» et ipse horum capitulorum Prologus. 

De ordine capilulorum Edicti Aistulfi regis minor dubitatio; quamvis 
illum quem recepimus, Merkelio eliam probatum (1) omnes codices respuant, 
quibus servatum est AistulH Ediclum De anno I. In Parisiensi 461 3 et 
in Matritensi prologus De annb V prorsus deest, et utriusque anni capitula 
subnectuntifr, conlinua, serie prologo Dei anno 1, ut universa ad eumdem 
primum Aistulji annum pertinere videantur. Similiter se res habet in Car 
vensi; sed in hoc adest praeterea ,prologu& k De anno V, non suo quidem 
loco, sed ante rubricarum indicem, quem subsequebalur imago Aistulii 
regis, et prologus De anno I (utrumque folii defectu periit), tum con- 

(1) Archivio Storico di Firense, Appendice y Yol. III, pag. 718. 



Digitized by 



Google 



LXXXVl 



tinua serie ipsa xxn Aistulfi capitula. Ideo autem in Cavensi prologus De 
anno V, extra sedem positus, primum locum obtinet, ante ipsum Prologum 
De anno I* quod illum amanuensis, in conficiendo libro suo, ut saepius 
notavimus, non uno codice usus, descripserit non ex eodem exemplari 
unde reliquam Aistulfi legum partem, sed ex alio, in quo, ut in ple- 
risque codicibus, solum adesset Edictum De anno V; ille vero Prologi, 
quem in altero codice repererat, propriam sedem non agnosceret, universis 
duobus supra viginti Aistulfi capitulis in suo exemplari, uti in ceteris qui 
supersunt, continua serie invicem adhaerentibus. Hic vero manuscriptornm 
iri certissimo errore consensus eo notatu dignior, quod Cavensis et Matri- 
tensis quidem ejusdem familiae sunt, et in hac parle ex eodem exemplari 
derivati; non vero Parisiensis 461 3. — Nec tamen de sinceritate horum 
capitulorum ulla dubilatio. Id quippe certissimum est, duo superesse vo- 
lumina Edicti Aislulfi regis, et bis ab eo addita capitula Edicto Lango- 
bardico, novem quidem anno regni Primo, tredecim vero anno Quinto. 
Prologum et capitula, seu integrum Volumen, De anno I, omittunt plerique 
codices, eaque nostris demum temporibus innotuerunt; codices qui baec 
nobis servarunt omittunt suo loco notam De anno V et prologum, ut sic 
utriusque anni leges iriter se cohaereant. Id sane pronuni est slatuere, 
jamdiu cognitum prologum De anno V ad jamdiu item cognita posteriora xm 
Aistulfi capitula pertinere, quae in omnibus Edicti Langobardici codicibus 
leguntur; quem autem prologum De anno I perpauci codices habent (1) 
cum viin capitulis quae item in reliquis desunt codicibus, ad eadem haec 
capitula esse referendum, atque haec ideo primo Aistulfi anno esse edita. 
Quin et hoc Volumen sub initium regni Aistulfi promulgatum, et quae 
prioris capituli statueudi causa fuerit, memorat Benedictus Monachus a 
Monte Soracte, saeculi X scriptor, his verbis: « Langobardi. . . . fronite 
« unoque animo Astulpho petierunt, ut frangerent donationes cartule que 
« Rachisi rex fecerat, uti Langobardorum deinceps non esset. Et petie- 
t< runt Langobardi Astulpho , ut conveniente cum episcopis , abbatibus , 
« prepositis synodochiorum et cum custodibus ecclesiarum , in Edictis legi- 
« bus affigerentur. Que jurejurans spopondit Astulphus, esset facturum, 
« si Langobardi regnum eis concedere. Coronatus est hisdem Astulphus 
« . . . . et electus est rex. . . . Fecit synodum cum Valerius archiepiscopus 
« Ravenne civitatis, et cum Conaldus archiepiscopus Mediolane civitatis, 
« et cum jacentiis &) episcopis, abbatibus, judicibus, fidelibus Langobardis 
« in regno Italie permanentibus, fecitque capitula sicut Langobardi precati 
« sunt, et in Edictis affigi precepit » (3) . 

(4) Habere prologum dicimus eodices, etiam in quibus olim extilit, sed casu periit, ut in Gavensi. 

(2) « t. e. circumjacentibus. » Pertzius. 

(3) Benedicti de monte Soracte Chromcon, cap. xvi, xvn, in colleclione Mommenta Germaniae Historica, Soriptorum 
Tom. III, pag. 703 , vers. 1 1 -24. 



Digitized by 



Google 



uxxxrn 



L»»ge difticiliw quaesLio,. iuidejfoc4]um sit, ui iu^glmid Aisluili^Volurpeu 
ia : plerisque. . : Lffgum ' . Lan^ofearclicaruiii *eliam optimis et < autTtquissiitt^Tibrii 
deflkltirotiur) Jjfeficieo-iibusi nfejterum" teMimoniis^. nonnisiveo^ijeclqris locusj^ 
iWjue ; afthr ■ inceptisi ffV> Id Un mn> *p dD&tat noni Papiensi u ni! • deraiiert «cholam 
Ai^U^ri -V^lunieu i Dolanuoi Ji aegii^gasse ex i Edicti Lang^bardifci oorpbtec 
deesti eaim jaimim EJ)ojiediemi^i»firip|p/aiitei aooiun DCGGXXXIi; deerdt 
Htioexeoi|)(labi bmdet .«wdeiB!! farcbe ; fcejnipore Lupusiio usum iEvhardi comlltis 
Forojuliensifii Conc0rdinm\yte singftlis 1 ctots&s coUcinnaviti; ideeat; etiam;ia 
ValMTfijno ; deejnat i« eofttwp, iiHriusicerltf /-aiiliqoo j.sed ahliqu<> tnmeniFul- 
densi^ idt 'sioi dasideretur lin aptiqniovibus omnvbus icoilicibiis qubruDi exiat 
raemtotiaf. S.ufepkarirquis i.possiti^cuto itrtier cifviJes dissebsidnes editum sit^ 
nondum ferjbef^Ustulfo bmhibust reghiiLabgobardici partibtis ladhaerentibus^ 
a ;iegni Iporte, taic potissimum in n4erisqttei Austriae et Neustriae provinciis 
recepfcum' hohi fuisse; cuinconjecturaehvix obstarent prolo^i:iverba««na i<rwot 
cwtfftis jiaiidibus et Lkngafyardis unwer&OKum provincibruin nosfrarujni 
Fdrte etiabft quod iHereguiijpotiUndi cupidita(^e adductus constiUrerat ^jDO&li 
modum <atb ipso Aistulfo.ontiquatuui; quo prrtinere quis> dixerit, nullam 
in ProLogoi De onno t\ cej>eriH is»*periori& iVoldminis.De anno bniejati©ncm. 
MagisitiraenJ ©rediderirai^abrogata haecifuisse aiDesiderio, subs jpsum regrti 
inUium, ■ cLuni Jsibi ^devincbre . studeti assfeclas Rachiajqiipaidam regis, qnibe 
caehobio;jMbntdcassino;.egresfe»us rega«im ! | quod fnatri; peicmauus Jtfnadicjenat^ 
re\cipere veonabatur; Aklucerte- iarib^i*^ ^otest , boh casfi sed poablicb ieott> 
silm ihoe. Volumen ex >EiUcio) ia ivuisuta , ; a tique in pletfisqud »cocli ( i bus cwYubsum ; 
casu autem potius factum, ut servaverint pauci libriy quorum scriptbres 
in antiquo exemplari repererant. Eo autem magis has leges, in multis co- 
dicibiis :omissas , recentiorescamanuenses et jurisconsulli non reStkuere, 
quod eae.ibullius jam .usus viderentur: aut enim. trauisitoriaej erant , ut 
capp. iy 1111$ vl) vkl, ^autndpi rebbs agebant quae plenius acicsaepe .aliter 
regebantub Karc^bMagnto Jet sequenlium principumslegibusi, iul : capp. n, m, 
vir, viijii. Gapituli kvih: etiam, de illicitis matriuiooiis, eamdem ob cajusam 
vi x ulla utiiitos i fui t ;; aorVdrunt tamen quihque> Legum i Langjobnrdicarum 
codroes i^i Estensis, Vindobonensis et Veronensis subjectum legibus riafrbli 
Magni^ iterumq«e legibus Hludovici II; Londinensis post leges K.aroli Magbi; 
Floreiitinus: rpost leges Hlotarii: ex quo, apparet;, Jur^scon&ultos , XI saeculi 
ineuntis neglexisse qurdem : Aistulfi Edictum De: anno I, rioja tamen ignor 
rasse. Nec cniio diibilari potest, ex Aistulli Eidicto desumpsisse. boc dapitoiui» 
memoratos codices, uon vero ex aliquo Carolingico capitulari. <In, nullo 
scilicet capitulari regum Francorum aut imperatorum prostat hoc capitulum; 



(1) Cf. Della edizione delle Leggi Langobardiehe ecc. Letlera di Carlo Baudi di \esme ; 'l^imiMl^pag. iO; Mertel, 
Geschichle des Langobardenrechts , S. 18, ubi tamen pro Rachis procul dubio legendum Atstulfl " ;/ M 
(%) Cf. ad boc capitnlum Notas Criticas nostras. 



Digitized by 



Google 



LXXXYIli 

neque ipsum exhibent Ifcaiioi icpdtces ^idthiaow capitular itnm tforlriiim sewfen- 
tes^iEptMredienses-duo, Caivensis et Ghisiawos, ihsjyinel Aamka^sSanu^^qiiicleiiijj 
quamivis' ?jam {gJmsatornm marnuTta . iexpertus: fdeo autem 'poti-tis Gsrolirigicjs 
quamf priscis LangobarJicis legibus isubjecearunt irecentadris aievi juriscpnw 
sirltt, quad Edicftorum negiim Langobardoj-um incbe ab initiio'<6iiiesf defioitn , 
ita dt etiara post Langofoardidi. regqi casum singu$ Eilicla eaimr fertne 
reJlinueriint fownam quam ab.ipsis iegisIatoTil>u8 aWepebaat;* idukn e oon^ 
nerso Libros, si ita appelkire lioet iegum. c^uBqoe\$taitae regrb 'Coinpo* 
suenunt jurisoonsulti sequtoris i.aevi*, selerctis capiitnlis * singulis oajiwqrue 
regis capitmlaribiis, additis etiam hWnrpmquam ad lcaldem' Librorura:, 
spinriis locis aut aliunde desuniptis. ; Et sane ipsa < inoerta sejdes^ pos* $m* 
ceras mado ELareli Magni, modo jHlotariiv modo ' Hludovvici 1\ legesL, spurtom 
et additicium capitulum demonstrat; servandum quidem in -edendo 'jLabro 
Legis Longwbardorum prorsus autena ejicseodum e sinceris Francqrum 
regiim capitularibus ®. Nec minns incerta capituli leclio in Libri Legum 
Lougobaniorum codicibus, quam sedes; uti apparet geminiani PearUii editio* 
neni oonferenti cum Muratoriana e codioe Estensi , quae sincero (Aisfcuhi 
textua propior accedtt. E libro Legis Longobar^orum transiif in ; Lbml)ar* 
dam % in qua, nec non, ut videtur, Ln cbdice Esterisi, quaedam toguntor 
ad: calcera capituli, quae desunt in reliquis codicibus, et qube sinoera 
esse probat capituli vm nostri collatio. Notatu digoum «t additamentum 
qnod Lombarda atque inde Muratorius habent, secundum cahones et «vcle* 
siae Edictum^ quod postremum, dempta insititia vorie ecdesiae, genuinnna 
capituli fontem prodit. ••'! . ✓ • 

.'. . ■'. •*! 1*11,1 . 
Edictum Langobardicum Appendicibus quibusdam ditandinn ceosuimus, 
monumenta exhibentibus aut inedita aut rariora, -qujbus ilialica historia 
sub Langobardis aut eos proxime subsecutis temporibus ilhistratur. In priore 
Appendice edidimus Chronicon Gothanum, a iRiitterd olim vulgatum ®; 
quod scilicet a libro , ubi Rotharis Chronicon ederfetur, sejuOgi vix poterat 
Maxima quippe hujus Chronici pars est ipsum Rotharis Chronicon, paucis 
additis aut mutatis; initium tamen aliuride desumprum, cujus rei proba- 
bilem causam attulimus in Notis Criticis; continuatum etiam Chronicon 
usque ad tempora Pippini Italiae regis. Inter footes eorum quae a librario 
supplentur initio Chronici , falso pro Isidoro citatur HieronynSua^ et quae 
de Waodalis ille habet, ad Winiles sen Langobardos transferuntur. Non- 
•nulla prbcul dubio, ut Gambarae et Agelmundi mentio, tumetiam Wachonis, 

* 

(1) Ita scilicet appellantur in codice Veronensi. 

(2) Ubi est, ex editione Muralorii, inter leges Karoli Magni cap. cl, et inter llludowici 11 leges cap. vnt. 

(3) Inter quae, loci origine nondum perspecta, recepit Perlzius, Monumenta Germaniae Historica, Legwn T. l,pag. 493, 
vers. 37-39 , etpag. 528, vm. 7-8. 

(4) Lib. //, tit. viiii, leg. 43. 

(5) Cf. ad Priorem Appendicem Notas Criticas. 



Digitized by 



LXXXIX 



e genlis traditionibus desumpta sunt : reliqua unde deprompserit , inihi 
prorsus in incerto est; sed minimam aut verius nullam iis auctoritatem 
habendam existimo. Beowinides ibidem memoratur, quem iterum in extremo 
Chronico memorat Pippini ducem contra Beneventanos , et mox contra 
Sarracenos Corsicam vexantes. Farrago est, ita confusa ut plerumque sensum 
vix jfraebeat, qua imperilus amanuensis lacunam exemplaris quo utebatur 
aliqUomodb supplere conatus est. Quae autein mox e Chronico Rothariano 
descripsrt, desumpta sunt ex optimo exemplari, pleniore et emendatiore 
quam fuit illud, ad Bertharis tempora continuatum, ex quo derivata sunt 
Cavense, Matritense et Mutinense; sunt tamen nonnulla, in quibusi interpo- 
latoris manum agnoscas. Magni demum facienda postrema Chronici pars, 
seu Continuatio, quam vetus scriptor addidit a Rothari ad Pippinum regem. 
Langobardorum regum post Rotharim anni tantum adnotantur; Radoaldus 
recte traditur «regnasse menses seac , cum Paulus habeat annos quinque et 
dies septem , annorum regni sumpto initio vivente adhuc patre, aut verius 
arinis quinque adnotatis pro quinque mensibus. Postrema vero de Karolo 
Magno et Pippino coaevus scriplor addidit, post annum DCCCVI, quo Pip- 
pinus Mauros fudit in Gbrsica, et anle annum DCCCX, quo est patri 
praemortuus — Ritteri editionem secuti sumus; quem tamen valde inac- 
curate Chronicon vulgasse, Bethmann testatur (2) . 

PaulL Diaconi breve coinpendiura, fine' etiam mutilum, quod pro vetere 
seriptore habuit Christius f unde sua deprompserit Paulus Diaconus, hunc 
ipsum ob Chrislii errorem censui ;in Secunda Appendice recudendum, quo 
facilins et cum RotharianO et cunv Gothano Cfaronico conferatur. Aliam 
nuljjrm Chronici utilitatem 1 esse riec auctoritatem, jam omnes fatentur. 
' r De Terliaf Appendice acturi gravissimam quaestionem aggredimur, nec 
paucis expediendam, tyuae maximi ; momenti est non modo edenti Lango- 
bardicas . Leges, sed euilibet in Langobardici regni jura et inslituta accu- 
raiius inquirenti (3) . Leges Langbbardicae, vel si externam earum formam 
consideres, maxime differunt a legibus ceterarum Germanicarum gentium, 
qtiae - in. Romani > imperii provinciis sedem tenuerunt , Salica , Ripoaria , 
"Baj.owarfforum, Wisigotlhorum, aliisque id genus: m his euim corpus leguiia 
seu cbnsuetudihum cnjusque geutis, sefmel auctoritate publica digestum, 
dentto» qoidem editum et emendatum aliquando videmus, non vero, pristina 
forfina et habitu; servatis, per partes auctum et quodammodo continuatum» 
Leges? s^u)<ponsuetcHj[ines Langobardicas primiim a Rothari rege constat in 
wnumiqorpus redactas, oui nomen Edicto imposuit. Sequentium principum 
£.djcta iwnnisi accessio fuere et quasi continuatio. Edicti Rothariani; unde 

■ > 

( '' '(1) Della edxzione ddle' Leggi Langobardiche ecc, pag. 42-45.; . 

- ■ (2) « WeJehe Ritler aua dieser HandsGBrift, aber sehr fehferhtft, herausgegeben. *» Bethmann , die GeschichtschreHunf 
der Langobarden, in Archio der Gesellschafl , Bd. X, S. 363. . 

- <8).Hanc quaeiUpnemlbsinsipKiBj Inictevimot in Conimenlaeone DdC etftiK^ delle bggiLangobaKdieke.etc., pag.. 44-68. 

«:t 



Digitized by 



Google 



xc 



et Grimowaldus, qui primus aliqua Edicto addidit capitula, iu ipso suarum 
Iegum Frologo ita provocat ad Rotharis Edictum: « Superiore pagina hujus 
Edicti legitur. » Eodem Edicti uomine, nec incongrua appellatione, veniunt 
«niversae leges a quopiam rege publicatae; ubi . vero ab uno rege saepius 
leges Edicto additae , corpus legum editarum in unoquoque convento , 
Voluminis nomine designatur. Hinc apparet, Edicta regum Langobardorum 
eonstituere unum velut juris Langobardici corpus, quod, a Rothari inceptum, 
a Grimowaldo, Liutprando, Rachi, Aistulfo continuatum, regrii Langobar- 
dici interitu iinitum fuit. Quas Carolingici et eos 'seciiti Italiae reges edi- 
derunt leges, eae sub capitularium forma singulae per se stantes, non vero 
accessio aut continuatio fuere Edicli Langobardici, quam formam privata 
opera, sub finem saeculi X aut initiumXI, demum nanciae sunt. Veraus 
pro contiuuatione Edicti Langobardici habendae" principum Beneventanorum 
leges, quae et pro gentis more in Ediclum inseri jubebantur; verum his 
exlra arctos Beneventani ducatus fines nulla fuit ; auctoritas, . •. 

Sed Leges Langobardicas accuratius expendenti, praecipue quaies nostra 
aetate pleniores et emendatiores e codicibus in lucem prodierunt, faeile 
apparebit, reliquis intermixtas plures extare ab hoc quod memoravimus 
Edicti corpore alienas; alias etiam,de quarum origine et indole dubitari 
potest. Et post vulgatum a Rothari Edictum multas jussiones, sive quo alio 
nomine sint distinguendae , praeter eas quae Edicto continentur* indubium 
est edidisse reges Langobardorum , isive- eos :qui nullas Edictb leges inse- 
ruerunt, sive ipsos etiam quorum extant.ad. Eilictnni RotharLanum supple- 
mehta. De judiciaria regum Langafooiklarum pote&tate.disserere, a re nostra 
alienum est; id constat ex pluribus Edicti locis , causas. adi principeM 
saepe fuisse delatas, cujHS' snprema in regno jurisdictia. In Prologo legum 
De anno XUI (Vol. VII) Liutprandus tradit, quod venientis hpmenis in 
presentia nostra adduxerunt causas inler se altercantes, que nec per usum 
fuimus certi ad terminandum , nec in Edicti carpojre \ante insertaei; proim- 
deque providimus eas iisque ad diem suprascriptum kalendarum mantianum 
suspendere, dum usque nostri ad nos* conjungerint judecis^ et uriacum 
his certum ibi terminum : deverenius imponere ^ undc postea. nttlla esstit 
intentio. Sed per, annos. centum et triginta , seu post Rotharim ad Lan* 
gobardici regni casum, vix decies. et wovies: nee nisi a quattUon-regirbus 
•capitula Edicto 'addila sunb; ut neoessario siicausae!. ambigtkae occttrnwent 
nec Edicto definitae , principes . pleruimque iiou ^ex. jure: sqripU) , sed et 
eonsuetudine , vcl, si ea . abesset , ex aequo et bono seotenliamai proferre 
eogerentur; ita tamen ut aionnumquam procul dubio, oecasiooe.arfeptai, 
et fuluris similibus casibus normam statuerent, praesertim si gravior causa 
emergeret, cujus sine justitiae praejudicio aut gravi forte rei publicae danino 
vel in futtirum definitio differri, non posset. Multa praeterea erant, quae 
e genlis inslitutis non in publicis conventibus islatuebantur , sed spio prin- 



Digitized by 



Google 



cipis regebantur arbitrio;' cujus frequentes jussiones , -seu praecepta regia, 
uecessario postulabant regii fisci admjnistratio, rei militaris cura , ' et alia 
kl genus: sive hujusmodi regia praecepta essent uhiversae genti destinata, 
sive soKs judicibus, actoribus regiis, ceterisque quibus aliqua jurisdictio 
aiit publica administratio erat commissa. 

' Regia id genus praecepta cum extra gentis concilium ederentur, aut 
si forte in publico concilio a rege statuta essent, non tamen in Ediclurii 
inferri consueverint, fere omnia periere; perpauca quae aetatem tulerunt 
desuht a plerisque Edicti Langobardici codicibus, illata in quaedam forte 
exemplaria a diligentioribus amanuensibus, ea scilicet plerumque praecepta 
quae, quamvis ab Edicto aliena, edita essent in eo ipso gentis conventii, 
in quo aliae leges Edicto additae, aut quae argumenti ratione conjungenda 
viderentur capitulis in Edictum receplis. Aliquando etiam accidisse videtnr, 
ut quae princeps propria auctoritate , aliqua necessitate adductus, extra 
gentis concilium statuisset, ea deinceps, vel consuetudine vel in subsequenti 
conventu adprobata, in Edictum reciperentur. 

Hinc, praeter spuria quaedam capitula, regiae jussiones de quarum indole 
dubitari potest, et quarum nonnullae supersunt, plerumque inter Lango- 
bardicas leges legibus ex Edicto intermixtae , nostro quidem judicio in tres 
classes distinguendae sunt Prior est earum, quae cum de rebus agerent 
quarum cognitio omnium intererat, aut quibus universa gens leneretur, 
promulgabantur, ut omnibus innotescerent; sed, sola regis auctoritate editae, 
ex ea una vim suam nanciscebantur. Hujusmodi nonnullae supersunt inter 
Langobardicas Leges, e quibus etiam earum naturam salis accurate cogno- 
scimus. Proprium iis nomen fuisse videtur Notitiae; hunc quippe titulum 
praefert Liutprandeum praeceptum, quo etiam praecipuo duce utimur ad 
regtarum id genus jussionum vim et naturam accuratius definiendam (In 
nomine Domini Noditia quaUter jubit domnus rex etc.). Promulgatas fuisse 
docet ipsum Notitiae nomen, tum hujusmodi jussionum argumentum. Atque 
ut antiquiorem primum expendamus, quae Grimowaldus statuit capitulis 
duobus ab Edicto alienis, ne ei qui per triginta annos servierit liceret 
per pugnam contra dominum de libertate certare, neque ei qui per triginta 
annos in libertate fuisset, per pugnam libertatis periculum fieret ; tum 
de tradendo ad necem servo, pro cujus culpa compositio nongentorum 
solidorum esset solvenda: ea hujusmodi fuere, ut sine promulgatione, qua 
universae genti innotescerent , vana et irrita habenda forent. Liutprandi 
Notitiam de rebus fisci, e primis quidem verbis datam quis putaverit ad 
solos actores regios (qualiter jubit domnus rex ad omnis actores suos)\ sed, 
totius Notitiae et argumento et verbis accuratius consideratis, facile appare- 
bit, regia ea jussione multa contineri, quae necessario per promulgalionem 
in omnium notitiam essent deferenda; cujusmodi sunt, qua^e aldiorum et 
servorum regiomm favore indulgentur, atque ad ipsorum saltem quorum 



34 



Digitized by 



Google 



xeti 



intererat notitiam perferenda eranl; tum ea, quibus.jubel, possessione non 
turbandos qui bona publica per triginta contihuos aunos possederint^ etsi 
nondum transacta sexaginta annorum praescri pti obe, quam ipse in caiisis 
fiscalibus superiore lege jusserat observandam; at praecipue postremum No* 
titiae capitulum, in eos qui aliqua adquisierint ab aldiis, servis et libertis 
regiis, multa habel, quibus omnino evincitur, hanc regiam jussionem fuisse 
jwomulgatam , et ab omnibus in regno Langobardico servandamr idque 
etiam passim probant ipsa Notitiae verba Hoc precipimus ut nullus pre- 

s&mat precipimus ut qui amodo inventus fuerit debet omnis homo 

eonsiderare qui hoc facere presumpserit conponere habet sicut scri- 

ptum est, etc. De Kachis vero Notitia vitl est quod loquamur; curo eain 
quoque promulgatam fuisse manifesto eviucat inleger ejus contextus, ac 
potissimum tria poslrema capitula. Idem ferme dicendum de Memoratorio 
De mercedibus Gomacinorum , quod a Notitiis de quibus locuti sumus vix. 
aut ne vix quidem differL — Quamvis vero per universum Langobardorum 
regnum promulgarentur, ejusmodi jusstonibus obligabantur quidem regni 
accolae; sed eae uec nomen legis obtinebant nec vim, cum auctoritatem 
ex sola tenerent cujusque principis voluatate, qui ex suae. jussionis prae- 
scripto se judicaturum profilebalur; qub igitur defuricto^ omdis harum 
jussionum concidebat auctoritas, nisi denuo. a successore confirmarentur. 
Id sane primnm apparet e Liutprandi loco (Notitiae cap. n), ubi, cum 
quaedam fisci jura remisisset, ita addit: « Hoc autem in diebus nostris 
« et in tempore regni nostri statuimus, quamquam lex nostra non sit; post 
« autem nostrum decessum qui pro tempore princeps fuerit faciat sicut 
« ei Deus inspiraverit, aut sicut rectum secundum animam suam provi- 
« derit. » Nec sane evidentius potuit hujus praecepti seu Notitiae et cete- 
rarum id geniis regiarum jussionum origo, indoles el auctoritas definiri. 
Haec scilicet tradit Liutprandus non esse • legem ; quae enim ipse propter 
Deum et ejus misericordia , sola pietatis causa (ut habet tertium Nolitiae 
capitulum) decernit et statuit, eis reliqui post Liutprandi decessum reges 
non adligabantur. Et sane quamvis Liutprandus, contra ea quae ipse paucos 
ante annos, lege in Edictum recepta, statuerat, praescriptionem in causis 
fiscalibus protendens ad annos sexaginta (Vol. VIII, cap. vim), capitulo 
ejusdem Notitiae primo indulgeat ue possessione cadat qui ultra triginta 
annos quiete possederit, licet nondum expleta sexaginta annorum prae- 
scriptione: quamvis nil adjectum sit, ex quo arguere quis possit tempo- 
rarium fuisse praeceptum, Liutprandi vita. finitum, jam tamen Rachis, vix 
duodecimo post hanc Noliliam editam anno, nou hanc recentiorem, sed 
superiorem illam ex Edicto Liutprandi legem memorat suo tempore ser- 
vatam, quia curtes regia possessio non inpedil tiisi per sexaginta annorum 
curricula (Rachis Ed. cap. n). His scilicet collatis eruimus, Liutprandeum 
praeceptum non fuisse legem iu Edictum receptam, quae omnes Lango- 



Digitized by 



Google 



XCIW 



bardos perpeti aucloritate vinciret; harum autem regiaftun jussionurn, quae 
in Edietum ^OTlMreciperebtur,; pFopria ; indoles dennitur, vim et' ductori- 
tatem habentium ex sbla voluntate principis, dSfuo defuncto omriis ejusmodi 
praeceptorum vis concidebat, ; eti'jus commune, seu quod Edicto sollenini 
forma sanckum fuerat', <lenuo observabatur. In eo igitur baec praecej^tai 
seu Notitiae differebant &b ii& quae Edicto statuebantur, quod haec, cum 
primatuS) judwes cunctoque )feMcis$imum exercitum per gairethinx secun- 
dum ritus geritis Langobardorum firmata, legis firmae retsiabills' 3ubtorilate 
fruebaritur (Roth. cap. ccolxxxv*): Notitiae vero fuer« praecepta- regra , qifce 
aut extra gentisi conventum; data, aut non ejusdeni consensu .et aoctoritate 
firmata, vira omriem. obtinebant ex 50«Ka principis ea - sancientis auctbritate. 
< — Temporariam hanc vim hujusmodiv.regiarum jussiouum >indicant prae^ 
terea Grimowaldi et Rachis NotTtiae , qoaruhi praescriptum , nonnuHis <jui- 
dena additis, demptis aut immutatis, sed saepe iisdem poene verbis, reno- 
vatum vidernus' capitulis indubie ad Edictum pertinentibus. Capitula sarie 
Grimowaldi duo, quae edimus in Appendice III, et ejusdem capitulai, u y \ti 
ex Edicto, tum Notitiae Rachis -capitula n et iir, et ex Edicto capitulum vii, 
eodem tempore ad easdem p&rsonas data esse nemo dixerit. Sed nVqUe 
ad diversas pedsonas eodem tempore ^data esse possunt, seu ca*pitula eX 
Edicto universae genti, superiora 'judrcibus ceterisque , quorum cuPae- cbrii- 
missum erat ut ea executibni maridarentur. Primum enim j insolens id 
prorsus nec alio exemplo nrmatum , dein inutile etiam foret; pronum enim 
magis el.facilius fuit, singulis judicibus (quod et procnl dubio fieri con- 
suevit) exemplar tradere eorum, quae in concilio genti$ statuta essent et 
Edicto addita. Praeterea si priora quattuor Rachis capitnla eodem tempore 
data essent ac ea quae Edicto addita, priora illa, non universae genti sed 
solis judicibus regiisque actoribus destinata , jungenda fuissenl Capitulis in 
brevi, quorum haec propria natura fuit: at quominus id fiat obstat tum 
consensus codicum, qui (excepto pro parte capitulorum codiee Cavensi, 
qua de re cf. Notas Criticas ad Prologum Capitulorum in brevi) haec exhibent 
ante Edicti capitula, imo Matritensis et Parisiensis 461 3 ante- Prologum: 
obstat etiam horum capitulorum contextus, ex quo nuper innuimus inanifesto 
erui haec capitula non solis judicibus data, sed promulgata et universae 
genti fuisse destinata. Quin et quae Notitiae capitulis et capUuiis ex Edicto 
statuuntur tum a Grimowaldo tum a Rachi, ea in multis quidem et re 
et verbis simillima, saepe tamen diversa, in nonnullis etiam inter se pu- 
gnantia; ut omnino utraque eodem tempore data esse non possint, Superest 
igitur ut diverso lempore sint edita, el quidem Notitia ante capitula Edicto 
addita; ita suadente primum ipso ordine^ quo, ut diximus, Rachis capitula 
babentur in codicibus; tum quia, postquam haec semel Edicto statuta, 
nec erat cur extra Edictum paulum immutata renovarentur, nec etiam 
quae Edicto constituta fuerant, minus sollemni forma poterant immutarr. 



Digitized by 



Google 



xar 



Superest igitur ut dicamusj cum exlra pubtici concilii tempus causae ad 
Grjmowaldum esseut * delatae de ' serwis iqui , fujti eapitulo Rothiariani 
EMicti Ccxxvih, se pe'r ipugnam ebntra oecti&simos domino» ia libertatem 
vjndicare contenderent, aut de liberis hominibus, quibus per pugnam servitii 
ju^um quis jmponere» conaretur; tum de servis qut, forte colludio inito cum 
ex£ranea, ^ejrsona , culpam commisissent qua dominis! gravior compositio 
e$set solvenda: cum haec ei dura et impra (cf.vGrimowaldi Prologum, | et 
de simili re Rbtharis capp. clxiiii, clxv, clxvi) meritb viderentnr, cavisse ut 
qui per triginta annos servierit, ne ei Hceret de statu et libertate cura 
dpminp 3UO' per pugna;n certare ; item ne ei qui per triginta annos in 
Jibertate permansisset, status periculum per piignam fieret, sed questio.per 
sacramentales dirimeretur; demum si servus culpam fecisset, unde ex Edicto 
nongenlorum solidorum deberetur compositio, dominus noti componeret nisi 
solidos sexaginta, sed servum noxae traderet occidendum. Cum vero tit 
snpra notavimus, apud Langobardos ea demum esset lex firma et stabilis, 
quae primalum, judicum reliquorumque Langobardorum consensn firmala 
esset in gentis concilio: rem Grimowaldus >denuo sanciendam proposuit in 
proximo concilio, in quo et alia plura Edicto adjecta, et ea quae de tri- 
ginta annorum praescriptione et de servis noxae statuerat propria aucto- 
ritate, neque ideo in perpetiium valitura , confirmata sunt atque accura- 
tius definita. Similis origo Notitiae et capitulorum vi et vii Edicti Rachis 
regis; quae nimirum statuerat Rachis necessitate urgente, quod jam nec 
alicubi ad orationem posset exire aut ubicumque caballicare , propter recla- 
mationem multorum hominum, eadem mox paululum immutata, capitulis 
Edicto additis, in gentis concilio confirmata sunt, omissis tamen quae haben- 
tur Notitiae capitulo i, quo scilicet nihil novi statuit rex, sed judices, minis 
etiam adjectis, ad rectam et adsiduam populis justitiam servandam bor- 
tatur, atque ut a sculdahis, centenariis et locopositis suis servandam cura- 
rent; omisso etiam capitulo nn, cum ea quae hoc capitulo statuuntur non 
pertineant ad Langobardorum jura et officia , quae Edicto definiri consue- 
verunt, sed in eo agatur de rebus,in quibus summa potestas esset regi, 
supremo Langobardorum exercitus ductori , a quo definiendum quid , prout 
occasio postularet, arimannis seu exercitalibus faciendum esset quotiens- 
cumque a rege aut a duce in concilium aut ad arma vocarentur. Hinc in 
ipso capitulo aliud memoratur hujusmodi praeceptum Rachis regis, quod, 
eamdem ob causam ab Edicto alienum, jamdiu interiit 

Alteram classem statuimus regiarum jussionum, quae extra gentis con- 
ventum a principe, iis ipsis de causis quas nuper innuimus, editae, dein 
tamen, sive expresso sive tacito gentis consensu, videntur quales primitus 



(\) De ferratura quidem et aliam armalwam vel caballos ila debet omnisjudex arimatmos suos distringere, sicut jam per 

ANTEBIOREH N06TRAH JC8SI0NEM PRECOTMIS. 



Digitized by 



Google 



prodierant fuisse in Edictum receptae. Hujusmodi sunl quaedam Liulprandi 
capi tula , quae . mox singula expendemus. 

Tertia et postrema classis est regiarum jussionum, quae cum publicae rei 
administrationem, non singulorum jura et officia spectarent, non per uni* 
versam gentem promulgabantur, sed sive judicibus dabantur, sive aliis 
publicis ministris, de rebus ad singulorum officia spectantibus. Unum superest 
earum exemplum. infcer Langobardicas Leges, ex quo bujusmodi ab Edicto 
aliena praecepta cognoscimus m . brevi seu breviculo scri pta fuisse , cujus 
scilicet exemplar traclebatur sirigulis, quorum curae et jurisdictioni quae 
a prioeipe statuebantur essent commissa. 

Indicia quibus capitula ab Edicto aliena, cujus demum ea classis sint, 
a reliquis distinguantur , pleraque apparent ex^ iis quae diximus de singulis 
harum jussionum' speciebus; ea etiam per summa capita enumeravimus in 
Notis Criticis. Notandum tamen, si aliquod forte ctfpitulum desit in aliquo 
exemplarij non ob hoc tinum sive spurium esse dicendum, sive ab Edicto 
alienum, sive additicium; cum vel ex antiquissimis manuscriptiis , since- 
riorem Edicti textum exhibenlibus, vix ullum sit, in quo non aliquae leges 
prorsus sihcerae et .'ad JEdietum pertinentes omissae sint sola scribentis in- 
curia; uli in Sangallensi Rotharis cap/ ccxvihi; in Eporediensi Rotharis 
cap, cccxxxvni; in Cav.ensit Rotharis bap. lxx, et pars Liutprandi capitu* 
lorum xcvn et xcvui; in MatrilensL Rotharis cap;. ccxc* — Superest ut leges 
recenseamus,. de>quibus aliqua ex hujnismodi indiciis ambiguum faciimt 
utrum ad Edictum sint referendae, et singularum originem et indolexn 
^ccuratiua ^erpendajaaus* -A - „ -> i L • i ,j : 

. i.) Rothacis cap^:ccii' plerique feodices .omittliat,. inter qiios vetusiiores 
e-t meliom Inotae /omnes. Rlumius oWm. suspicatus fuerat, hoc quidem capi* 
tulum Rothaui ^nbhendum atque Exlicti , dum primum conficeretur, par* 
tem cooslituisse , Ised ,rejec(un>. postea , : forte quod gentis: cancilio,' dum 
singulae iEdidli ^rApscnpti^nesiiperpenclerbntur , minime probaTqtur; « castx 
Jtameji. se.rK»tutn Jja honaullis; codictbusj Verum;hoc capituliim non mot(o 
jtbpEdjato jcasejlaHenuiHj, ,sejd rspuriium\ et a Carolingici- aevi glossatoribus 
^rcvfectum^njamSomries .consentiunU i i ••.! . ! <« \ 

.i a) Jamcjiu >nolatum, iiul ektremo Edicto Rotharis regi* plura. legi cajoi- 
tjulu, ^j.uiu la. ab iisiquae, de kimili argumento in ipsb'«xtant'Edicti corpore; 
tjuaei i ideiricQi iposst, ctwfeeium; Edicthro, forte jh rpso< gentis ;:coD-ven.tu , ad*- 
clitac videhttftiir^jiSed' ea , (Iflioet extrff : sedora. posila , omnino(( pertkient >ad 
ipsum EdictksRolha^ianiiicorpus. Capitulo^cccLxxxTi , quod.hniversi Edicti 
ciausula quo^Ia.mmodo j dici . ipotest , inter cetera- statuitur , ut yuod adkue 
per, supiilem i inquisitwneih dp antiquas degi& Langobardorum , tam pdv 
rwsntetipsias l fjudm\ \per antiyuos , '. membrare pbtueremus , in> . hoc Edictum 
subjungere deveamus\ quae praeterea Edicto statuta fuerant, per gairethinx 
secundum ritus gentis conftrmata , legis stabilis et perpetuae auctoritate do- 



Digitized by 



Google 



X€VI 



nantur. Post hoc capitulum duo adbuc subsequuntur ; quae excipit prae- 
scriptio, quibus Edicti exemplaribus esset in judicio adhibenda fides. Priore 
ex hisce capitulis (cap. ccclxxxvii) statuitiir , iit qui hominem liberum 
casu, nolens, occiderit, compositionem quidem pro eo solvat, sed faida non 
requiratur^ eo quod nolend& ficity altero vero (cap* ccclxxxviii) decernitur 
ut causas que fenitas sunt non revolvanturi quae autem non sunt finitas , 
et a presente vigisima secunda die mihsis hujus novembris, indictione se- 
cunda, incoatae aut commute fuerit^ per hoc edictum incidanlur et Jiniantur. 
Hinc dubitari vix potest, decimo kalendas decembres, seu vicesimam secun- 
dam novembris, anno DCXLIII, fuisse diem promulgati Edicti Rothariani-; 
tum, utraque haec capitula addita quidem esse post confectum et in gentis 
concilio excussum (t) , sed ante promulgatum Edictum : quo etiam factum, 
ut in nullo Edicti codice haec capilula desiderentun Hanc autem ipsam 
ob causam censeo notatos quidem in prologo Rotharis regis indictionem 
et reigni annum, non vero pro more et mensem et diem; quod alio scilicet 
die (post initium tamen septembris, ut docet memorata in Prolego indictio 
secunda) Rothari Edictum Ticini in palatio absolutum cdncilio gentis Lan* 
gobardorum expendendum obtulisset; decimo kalendas decembres vero, 
jam per gairethinx geritis snffragio comprobatum, editum et promulgatum 
fuerit, ex ea ipsa die pro . lege habendum. Hinc, nostro quidem judicio, 
postrema duo capitula, serius adjecta et post absoiutum sed ante promul- 
gatum Edictum , nec pro alienis ab Edicto , nec etiam pro addititiis habeii 
possunt. - <-. ' > ' 

3) Capitula Grimowaldi duo, quae damus in Appendice . IH hiter Lan- 
gobardicas Leges ad Edictum non pertinentes, primus e codice Mutihensi 
edidit Muratorius . in Notis, ut varietatem ad Grimowaldi Edieti capi- 
Jula i, ii, iii (cf. quae de hac re disseiimus in Notis Criticis); »repetiit eodem 
loco Cancianus; omiserunt reliqui editores. Praeter codicenV Muttnensem 
servavit procul dubio etiam codex Golbanus, qua «in parte >habet eamdein 
quae in Mutinensi collectionem cui titulus Cono&rdia de singulis causis^ 
msi forte ea capitula,. cum manuscripti folio :perierunt; desoot ih reliquis 
omnibus codicibus. De antiquitate collectionis quae his duobus codicibus 
continetur, supra locuti sumus; nbn modo Edictum uon est glos^atoruni 
manu interpolitum> sed ea collectio est ipsa glossatorum ad LangoJ^ardicas 
-Leges aetate ^antiquior» Scriptuta quidem seur orthographia in his duobus 
icapitulis, ut passim in codice Mutinensi ^ a pristiba seu La<ngobavdica forina 
irecedit; sed .in ipso legumcontextunih.il est qub eas spurias suspicemur. 
•**r^' Antequam innotescerent aliae id genns LangobardScaeiLeges, quae no* 
■stra demum aetate editae sunt, aiiquid certi proferre de horum capituiorum 
©rigine.et nattira, non modo difficile sed fewne impossibile» ^yideri poterftt: 

' .; . :. . i •: . !.; '! )'• '.\ ' ■>■ , ■ • ; \-.*.»'V. .., 

r * :(<•) ,Q»<! <n» referat ptioc* capitiili ccci^ssYta verba, El koc awwss bae d«cer*wm. ', ; : 



Digitized by 



Google 



pftascept^ iwwji M*«)EiiiptijmJ:inA<ia!fiJwp»t^ et lUdramiiempcHiaTiai f^tiiiUc-to+J 
titqs^et .'Qflfiw^afctiimlfa JoUligenti&e^ qtK>^ 

Ldges ^oeptarlt«i»#t<wft) iniAibriM»yiquf» ususiLiii>iia Evracifdo fcomit^ «xeniji 
ptar>confi^4>r^{Has:iigi(ui le^scnirfnmojisjiij^e:^ 

d»;lEdjclpiTalllteto!>ew«'j«|j^ j;::i-nJi«oq 1:0 r;.!» 

-«iil#>)| MetteVatarijuii^^ ^aclWriJsabtiGrjrmdtrtii^kb 
cocjicefe duo$ .<q i*qdu»'>u ijiu^ t jfcpb^nftfiiensis y >fej m^iicihws i itas Jegeg < exh&eaiV 
tibos: mitiqubsimfMs^ijSfij^ ejwwy^rdjiqiw jjlure») c^iJcf^cjLiulprdn^itnifewfantJ 
BeoifdeainttflimeJsba^^ iManW> 
Krrtorii» aiGriiibi^Wdft «dUijifcffittftm y «kofoimkb boe>i»n^'lttl^s>ra«MwuibQnti> 
agemus quo loco plerique codices exhibent, ae^natl icalcenaiiEfliolu Li^Lipcfiridij 
r«gisw ! J') i(Mi*jI!f;^'i'; / *aIoh iii ><HU'i'.l\ \Vir>. , <!jdi jiixrj gjjdi io\ ,;hhj iil 

.LiutpbancU^oa^ltHi$m)i iadtuli^JseH jjiltijSKumiDe aitii^iiVIIHtj osftitlunb 
jjei^ijproioojiiaes^iii^ iEporedieiisis y 'Va4k 

CHnusfudbeal aJpud HeroJWiiJm^l^esfijjrtia!» .LringoJ^dorun^ 
aAqbes) jrdeo J tnf ^Lonibqrda:. ofodipibus Le^es, Langobardicas: cjjroricj^gioa 
seiiei «KgaslaSr <exhibentibn'% sbli- Jaabieint .Parisiensis .4 6 * 3 .CaTensjs 9 !Ma*rn 
toiis;i;Gtiel|Jherb^tajtt«is v fortet.etfam Gothanus; habet pitteterjda! k^llecii© 
cUliG/uAiisitC&k»^ cujus cojdicei Mutinensi jjrinuis 

edidit rMoratbriias . in;J 3NotUi y cp& i<|uoj< jrepetiit Cancianus jj prbduL dubio 
adest secirau^uWejuii^ nisi Ibcds iuicodicis lacur* 

iwn^ inpdit. Midiioipus imiJ^olis Ct'iU<^ v hoc gapiituruin 

legtj pos^iiepttoguMi VfoldmipisijQuarttVd seu . De vanaoV VHH, atque\ onihino 
sinceculq Tnderi. r kunc ordinemy qliem et secuti snmusi, firmatura auctioriltate 
e^ia)idlicodicisi.CaMebsis;,;in :quo y turbato quamvis,- ut> in Matritensi, ilegbao 
owKaeniiviVio^iniinib^us) Xeitio .ei Quarto^ epilogus tamen proxime ^iibser 
quitur capitulum xxvm (in - eo/icodide.xxjiii), ihuic. nostro. autem. proxime 
su4me*titur msori<jatio tt iprologus ;sOquentis Voluininis. Caipituli isede^ £ ejus 
de/e«fxjti in! plemique iicodicibus, tumjimirus: .coiasensns cum mt ejusdern 
VcdiWHiinis eqpituio;, incertanx ejnsdem indolem et originem faciurit. Icl ma* 
bifeshini ie^t^.Iad ipsum Liutprandi Quartum Voluraen, proiit.kaieiidis mai> 
4iis> undiatibtiej quarta iri geDtis poDventu sancitum est^ hoc capiluluni non 
peiitinenew • Nos^ qnarti nec non . postnemi ihu j us capituli 'tuin Terhis i tu m : $en- 
tontiis aoovtttaie ^etipepsi&^t collatis, bujus capituli eamdem ceosiemus Tuiese 
ari^inem f>qu«m duabus Grimowaldi icapitulis statuimus: capitulaj» sciiicdt 
a »Liutprando/'oditum ante tempus publici cOnVebtus bafbendi anho regbi 
ejits VIH^ a . dijigeqtioribus quibusdam iibrariis^ in quorum .maniis inci- 
icforat y Edipto icjnsdem anni esse subjeCtum; cum raox ad gentis concilium 
TtB* 'delataV osGbty eadem denuo statuta sunt^ efc paulo. accuratius; definita. 
Difficulta*eb»ifaciunt Terba sicut slipra, qbae forte ad ipsum\capitubim 'irtf , 



i5 



Digitized by 



Google 



xcvm 



verius tamen ad Rotharis capitulum ccxliit referenda, -pfofaare viAentwry 
hoc item capitulum Edicto insertura fuisse. $a*>e in postnemo oapitulo .Nbti* 
tiae Liutprandeae de rebus fisci pririeeps sad EdicUim quidemi item provocsrty 
non tamen utitur formula in anteriore EdictQ>t*ut alia id gemis»; >ex quo 
ipso arguas ea capitula ab Edieto esse aliena , uti e conveirsoi hoc loco verba 
sicut supra significare videntur, capitulum ad Edietumr pertinere. Forle 
duo ea postrema verba -adscititia sunt, atque amanuensi debeiitur, qui hoc 
caprtohim hoc loco < pecepit quasi appendieem legibus» De awnio VJHI , potis- 
simum autem superiorl capituio mi; magis tamett ce*suerim, esseab ipso 
Liutprando, dum caprtulum ederet, in proximo gentis-ieonvento firmao-> 
dum et . in Edictum inferendum ; quod taraeti seeus aceddit eum <.in eara-t 
dem fenme sententiam novo capitulo res aceunatiius. foerit definita, nieci vero 
prius illud in Edictum receptunK .•> ; .f d/ ; >o; > 

6) In- paucioribus codicibus, seu ferme in solis Vercellensi et Estensi, 
ac forte in nonnuliis aliis manuscriptisiLibri Legis Longobardorum, <Iesi- 
deratur Liutprandi capitulum lxiiii , seu Sexti Voluminis poitvemjiip^ in 
aliis tamen etiam codicibus indicia snnt addititium esse: ut in Fnrisiensi 
4614, in quo adnexum est superiori capitulo x, ut.pars vSdeator ejiwdete 
eapituli; et in Londinensi, in quo alio loco legitur, seu post oapktdaDe 
anno XIIIL Notandum etiam, eamdem ferme esse hujus capituli initialem 
formulam, ac alterius item addititii Liutprandei,seu postremi De nnnoXXHI; 
ac, post Christi invocationem legibus praeponi solitam, simile etiant >oSse 
initium Notitiae Rachis regis. Capituli autem sedes, epilogo Vpiuminis eooi- 
parata, statui nequit^, cum nullus Sexto Volummi adpositus siL epilogus* 
Verba unde in anleriore Edicto legitur SaHis probant in eunt finem pro- 
mulgatum fuisse ut in Edictum inferretur; cum vero adsit. in plerisque 
codicibus, nec aliud capitulum in eamdem sententiam in Edictum illatum 
fuerit, dubitare vix licet quin sive tacito sive etiam expresso gentis consensu 
comprobatum mox fuerit et in Edictuui receptum. 

7) Quattuor Liutprandi regis capitula, quorum priora duo, codicem 
Vercellensem secuti, edidimus in ipso Edicti cOrpore, duo reliqua in Ap- 
pendice III, nil hoc loco addemus, quo universa huic principi asseramus; 
eum id satis, nostro quidem judicio, praestitum sit in Nolis Criticfe ad 
has leges in Appendice III. Ex universo quattuor horum capitulorura con- 
textu satis apparet, haee, simul edita, pertinere ad idem praeceptum regium 
seu Notitiam, quam ad omnes actores suos de fisci juribus datam vulgavit 
Liutprandus; quo autem anno, eruitur ! e codice ^Vercellensi j; qui priora 
duo ex hisce capitulisr exhibet.subnexa Volumini De anno *XX<L Nec tamen 
ad Edictum pertinere, multa probant, quorum pleraque jam supra passira 
attigimus. Ac primo,^ id patet e veterum librorum consensu, quoriun vix 
unus aut alter eadem agnoscit. Secundo, rera confirmant verba In nomint 
Domini Notilia etc,^ quae manifesto initialia sunt, neC iri medii^ capitulis 



Google 



Digitized by 



XCIX. 

cu juspiam anni reperienda; ut idcirco his mra capi&da ejusdem VolumiiuV 
continuari , ied alterius regii > praecepti initium fieri- a^parea L Qjiin . et fbrte 
prolbgus huic Notitiae oUm erat praepositus, qui jam in&rcidit; sub ini-tfum 
quippe eapituH u legunfcur verba sicut.superius.dlxitnus^ quae gefiiuinai esse 
librorum consensus probat, et quae nisi ad deperditum .prelogum vix esft 
qiio referri possint. Turlnatiis etoam cuilibet vkIerh|>oterit capitulorum ordo, 
cum in extremo eodeui oapitulo curlis nostrd medidtatem de atdio- 

nes et duas partes de seryos , sicbt swrt rius ; mxikvs 9 hubeat \ qua mvisi • de 
aldiishoc norinisi subsequebti seu teotlo Notitiaexapifcuto. indultum sit; verius. 
tamen haec ad: euindem deperditum proiogum refeiienda lexistimaverim j rubi 
Liutprandus aliqua de/rioiversa re iprae&tus ftietfk. -Sed baec capiluia esse 
ab Edicto aliena maxime probatar ex ipso eorum contextu ; ut .hts potis»» 
simum ducibus Notitiarum, seu regiaruni jussionum ektra gentis conventuin 
prolatarum, vim fet indolera supra definierimus. Censettitis autem.ipso publici 
convientus tempore, anno regni XXI,;haec capitula vulgasse Liulpraudum; 
secus enim fieri vix pottiisset ut capitulis Edicti ejns anni jungerentur tum 
in Vercellensi codice, tum. in exeniplari qub ususest glossator codicis Epo-» 
rediensis; , > . 

^8) De capitulis quae inter Liutprandea distinximus numeris clv% et cLv b , 
tum de Heroldino § n Tituli LXXXVI Legum Liutprandi regis, non eat 
cur loquamur; cum spuria esse certo: constet ac Liutprando falso tribnta, 
et . de singulorum origine ac genuino auctdre ^uis locis monuerimus. 

9) Miror, qui ante nos.de Vercellensi CQdiee disseruere, non memorasse 
ineditum poslremum Liutprandi capituliim , seu cap« xn Voluminis XV 
(De anno XXIII), cujus priores versus leguntur in extremo indice rubri- 
carum (fbl. 18 recto); ipsum capitulum cum postremo libri quaternione 
peciit. Auctoritas codicis antiquissimi^ minus decennio post hanc editam 
legem scripti, genuinum ies$e certo probat; ejus in reliquis omnibus codi- * 
cibus defectus argumento est editum non esse in publico conventu cum 
reliquo Decimoquinto Liutprandi Volumine. Jam supra monuimus, initium 
kujus capituli et vecbis.et sentenlia maxime convenire cum initiali formula 
addititii item Liutprandei oapituli lxiiii, et Rachis regis Notitiae. In hunc 
tamen finem editum censemus, ut in Edictum inferretur, in quod verius 
consuetudine , nec ea satis. constauti , quam gentis consensu in uovo con- 
cilio, fuerit receptum; no.vum enim posl id tempus sub Liutprandd habitum 
fuisse gentis conventum non cOnstat, capitula certe nulla seu nova Volumina 
Edicto sunt addita. Mortuiuaus in Notis Criticis, capitulum pro lege habitum, 
seriore. seu Carolingica legev citatum fuisse et confirmatum. 

10) Memoratorium. de mercedibus Comacinorum jam supra memoravimus 
inter Grimowaldi regis, cui bini codices adscribunt, leges ab Edicto alienas; 
ceteri Liutprando tribuunt, et ita quidem ut unus (Gothanus) adjungat legi- 
bus De anno regni XVII (anno DCCXXVIIII); quattuor reliqui subnectunt 



Digitized by Google 



<7 



extremo Liutprandi Edicto. Non pertinere ad Edictum Langobardicum ? 
etiam Merkel animadvertit nec quisquam facile negaverit. Quamvis 
auctoritas Guelpherbytani codicis, ac potissimum Eporediensis, inter codices 
qui has leges servarunt antiquissimi , dubitare non sinat, Memoratorium 
De mercedibus Comacinorum a Grimowaldo: primum editum fuisse: quae 
aut quot capitula huic regi debeantur, certo definiri nequit. Vix enim erit 
qui in animom inducat^ exemplaribus Eporediensi et Guelpherbytano priore 
exhiberi genuiham horum capitulorum formam, prout ea Griraovfaldus pro- 
mulgavit; partitio enim et partim rubricae capitulorum in. his codicibus 
manifesto falsa sunt, et H-brario tribuenda videntur, qui in codice, ex. quo 
communi fonte hac in parte Eporediensis et Guelpherbytanus derivati sunt, 
suppleverit e pleniore Memoratorio edito a Liutprando rege quae inter leges 
Grimowaldi deesse animadvertit. Vix. enim alio modo explicaverisj quomodo 
factum fuerit ut, testibus exemplaribus Parisiensi et. Guelpherbytano altero, 
has leges postmodum Liutprandus minus plenas ediderit quani a Grimo- 
waldo promulgatae fuerant^ tum denuo integras, quales olim Grimowaldus 
vulgavit, aut verius quales habent codices Gavensis et Matritensis; nec 
quomodo in codicibus, qui Memoratorium Grimowaldo adscribunt, capi- 
tulum De furno , numero et rubrica omissa, conjunctum sit capitulo De 
marmorarih ', ,'. et capitulum De opera capitulo De annona, cum quibus 
neutrum quidpiam habet commune; demum unde orta capituli De muro 
falsa divisio in tria capi tula, De muro^ De muro albato^ et De materia. 
Quin et quotiens et qua forma *b ipso Liutprando promulgatum sit Memo- 
ratorium De mercedibus Comacinorum haud satis liquet; codices enim qui 
Liutprando adscribunt nec eadem oranes habent capitula , et in textu varie- 
tates sunt, quas ipsi legislatori verius quam amanuensi tribueris. — His 
omnibus accurate perpensis , id primum pro certo habemus , Memoratorii 
formam et ambitum, qualem exhibent exemplaria Eporediense et Guel- 
pherbytanum prius, pro sincera haberi non posse. In ceteris magis incerti 
haeremus; si tamen conjectura definiendum, quid Grimowaldo debeatur; 
quid Liutprando: ea nobis sententia est, Grimowaldo esse abjudicanda 
Memoratorii capitula postrema duo, quae desunt in exemplaribus Parisiensi 
et Guelpherbytano altero, et quorum primum in Eporediensi et Guelpher- 
bytano priore, quae exemplaria integrum Memoralorium Grimowaldo tri- 
buunt, capitulo De marmorariis est perperam assutura; a Liutprando-etiam, 
cum primum ipse Memoratorium promulgaret, adjecta fuisse partem capi- 
tuli ii et capitulum im, quae in iisdem Eporediensi et Guelpherbytano priore 
aut superioribus item falso conjuncta, aut ab eisdem sine causa divulsa; 
ut haec omnia in codice, communi horum fonte, habenda sint pro addita- 
mentis, quae dum , ut diximus, ab amanuensi e pleniore Liutprandi Memo- 

(f) Die Geschichte des Langobardenrechts , 5. 18. 



Digitized by 



Google 



ei 



ratorio in Memoratorium a Griniowaldo vulgatum inferuntur, suis quidem 
locis posita sunt, ad fidem codicis unde ea decerpebantur , falso autem in 
capitula .distincta. Ab ipso autem Liutprando saepius has Ieges promulgatas 
opinamur: primum quidem quas habent exemplaria Parisiense 461 3 et 
Guelpherbytanum alterum; denuo autem quales prostant in Cavensi et Ma- 
tritensi, duobus; scilicet capitulis, De furno et De puteo^ auctiores; qai 
duo codices (i) nostro judicio genuinam exhibent integri Memoratorii formam 
et ambitum. Alterutra autem promulgatio incidere videtur in annum regni 
Laufprandi XWl, quo.locp Memoratorium habet codex Gothanus; nisi forte 
eo codice alia >est a ceteris diversa Memoratorii editio. Serus me sane hac 
in re sed gravis urget dolor j has leges edentem in subsidiura non adhibuisse 
Gothanum codicem, in quo uno praeter eos quibus usus sum contineri, 
nuperrime ex.Merkelii scripto cogdovi ®, non modo editione jamdiu abso- 
luta, sed his ipsis .Prolegomenis ex parte conscriptis. Ex hoc ipso enim, quod 
ini eo uno co^ice Memoratorlum ad Liutprandi annum XVII referatur, 
pronum esi;Conjicere , in hac parte diversae prorsus a ceteris esse familiae, 
atque ideo magnani inde et universae quaestioni lucem, et lectioni in dubiis 
locis subsidium, expectari posse. 

Nec tamen a nobis Memoratorium saepius edendum videbatur, primum 
quidem post Grimow aldi Edictum , sive id ea forma , quam , a vero procul 
dubio abhorrentem^ habent exemplaria Eporediense et Guelpherbytanum 
prius, sive ea quam ipsi exiconjectura statuimus-, iterum autem inter Liut- 
prandi leges, ad fidem exemplarium Parisiensis et Guelpherbytani alteri; 
tertio e Gavensi et Matritensi ad calcem Edicti Liutprandei. Praeter inu- 
tilem enim earumdem rerum repetitionem , plura exinde oriebantur incom- 
moda; primum, quod inter Grimowaldi leges Memoratorium ea forma 
edendum. fuisset, aut quae manifesto falsa, aut quae sola eaque satis dubia 
conjectura niteretur; dein quod textus Memoratorii minus accuratus, saepe 
et prorsus mendosus singulis in locis dandus fuisset: omnes enim codices 
habent falsas lectiones, quae nonnisi comparatione omnium librorum, etiam 
diversae familiae, emendari poterant. Accedit, eorum quae de universa re 
statuimus multa esse, quae nonnisi conjecturis nitantur, partim quidem 
certioribus, partim vero omnino dubiis. - — Hinc satius visum»est, quid 
et quo loco singuli codices habeant adnotasse , integram etiam accurate 
retulisse ex omnibus libris lectionis varietatem, ut de singulis locis tuto 
ferri judicium possit; sed Memoratorium ipsum semel edere, et eo quidem 
loco quo habent plerique codices, atque ii potissimum, qui genuinam integri 
Memoratorii formam servarunt. 



(1) Id Cavensi deest capilulum De marmorariis; qood lamen casu, sen incuria amanuensis, accidisse existimaverim, 
qui a verbis annotuu ei non repotetw capituli v oculis transilierit ad eadem verba in cap. vi. 

(2) LiUerorisehet Centraiblatt fxir Devtschland; Leipxig, 1853, o November, N° i5, S. 737. 



Digitized by 



Google 



GII 

.11) Nostris temporibus Rachis leges ineditis pluribus capitnlis sunt locu- 
pletatae. Nova haec capitula ad Edictum non pertinere, nulla dobitatio jest % 
magis ambigitur, quaenam fuerit eorum origo «t indoles. Qua m re priora 
quattuor capitula, quaesub Notitiae noniine edimus, distingueqda ia postre» 
mis duobus, seu a Capitulis in brevi, Prioribus Lllis eadem scilicet tmgna 
ex parte statuuntur* quae v in capitulis Vi et vn ex Edicto; ut onmino eodem 
tempore utraque data esse non possint E: capitulo '-'i apparet , Notitiam 
editam esse kalendis martiis , quo ipso mensis . die > edita isunt capitula ; Edictb 
addita; annus autem iocertus, Argumenta quae superius aUultmus, et simi- 
lium regiarum jussionum quae inter Langobardicas Legds «upersunt com* 
paratio, eo nos adducunt, ut pro certo habealmus, quaUuor "haec eapituhr 
exhibere praeceptum Rachis regis, editum quidem in gentis aut saltem 
optimatium conventu, non tamen adhibitis sollemnibus, quibus ea ftrmae 
legis et stabilis vim et auctorttatem acquirerent in Edictum inserendae; 
mox vero anno regni secundo, kalendis martiis , in sollemni getotis concilio, 
Rachim de iisdem rebus statuisse, ita tamen ut non ipsa priatina qnae 
ediderat praecepta in Edictum reciperentur , sed de eisdem rebus aliis 
verbis et paulo aliter statueretur. Haec igitur capitula quin ad primum 
Rachis regis annum referenda sint, vix dubitamus. 

12.) Praeter quattuor priora, ab Edicto aliena sunt etiam postrema duo 
Rachis regis capitula; qua de re, ut reliqua omittam , dubitare non sinunt 
prologi verba : « Isla quae superius scripta tenentur^ in Edictum scribantur; 
el ista duas capilula de subtus in brevi prOwdimus staiuere. » Hinc etiam 
apparet, i° haec duo capitula esse capitulis ex Edicto proxime subjrcierida; 
a° duo, nec plura, esse hujusmodi capitula; 3°; ex ipso prologi contextu ar- 
guere licet, haec etiam in ipso gentis conventu fuisse constituta: ideo autem 
videntur in Edictum illata non fuisse, quod his mandata continerentur tem- 
poraria,, seu occasione belli prolata; tum potissimum quod ea non promul- 
ganda, sed, in brevi seu breviculo scripta, judicibus tradenda , ut per fines 
quisque suos servanda curarent; quo potissimum haec Capitula in brevi 
differunf a reliquis plerisque superius memoratis, quae reges, non adhi- 
bitis quidem formulis sollemnibus secundum ritus gentis Langobardorum . 
promulgftbant tamen, ut oranibus innotescerent. et universa gens iis tehereUm 
Notandum insuper, quae statuuntur priore ex his capitulis, fuisse etiam post 
Langobardici regni casum servata \ uti apparet e Garolingico capitulari Lan- 
gobardico anni DCCLXXXIII, cap. xvn, quo ila statuitur: « Sicut consue* 
tudo fuit sigilhim et epistola prindere , ita et nune sit Jactum v> Conjiciat 
autem quis, non legis perpeluo valiturae vim habuisse hujusmodi capitula 



(<) Cf. Merkel, in Archivio Storico di Firenx*, Appetdiet, T. III, pag. 716. 
(2) Montmenta Germaniae Histbrica, Legwn T. I, pag. 47. . 



Digitized by Google 



CIII 



ciim et m \£d'iaUia\ receptamon essent, nee ad anteriorem legem 
&d ad COnstietudinenT provocet rettovatae legis auctor. ' ; - 
- De oapituto, quodi<iator Ractns leges' Muratorius, Georgischy Canciani 
octm um numerant, ipsl autem in Notis Criticis dedimus, non est cur loqua» 
mtir; <dum omnium consensu spurium sit, quin et ejus originem prodat 
VCtusJglossa iri margiae ^codicis Veronewsi^: pra (?) sequentis rusticitate (t) . 
Ned ttfai in codicibus Ljbri <Legum Longobardorum adest boc capitulum, 
nbque e*i feae coUeclionie transiit ia Lomhardam. 

>t<3; Aistulfi tieges priores novem, e quibus constat Edictum De anno I, 
quamyis>desint in plerisque codicibus, ad Edictum pertinere eyincitur ex 
prologo, etJ e Benedicti de Moote Soracte testimonio. Codex Parisiensis 46 1 3 
exhibet praeterea in extremo Edictd^ post Aistulfi cap. xx.11, fragmentum, 
«pdd pro siocera Aistulfi lege nemo facile est babiturus*, quin et totus loci 
coutextusr esse ostendit glossam francici aevi aut etiam recentioris ad Aistulfi 
capitulurn ;Vin De anno V. • • 

1^4; Aliud vero capitulum, quod ««neditum dedimus e codice Guelpher- 
bytano^ tegis quidem formam et habttum .praefert; sed figmenlum esse scri- 
ptoris ejusdem cpdicisj nobis certtssimutn est: qua de re conferenda quae 
mpn^imus in Notis Criticis. Quam sane arbitrio indulserit scriptor codicis 
Giielpherbytant , allatis exemplis supra ostendimus. 

Quas hueusque longo ordine recensuimus leges, eae quo loco et ordine 
inter Lapgobardicas edendae sint, praesertim quas ab Edicto alienas esse 
dicimus,- haud jfacile definitu est. Vei scilicet omnes chronologico ordine 
adjungendae legibus ex quibus coustat ipsum Edicti corpus; vel omnes 
in unam sedem amandandae , Appendicis loco, post expletum Edictum ; 
vel demum singulae eo k>co . recipiendae quo habent codices, illis tantum 
legibus in extremum volumen rejectis, quibus nullus codex cerlam sedem 
inter Langobardicas assignat. Prior utraque methodus probabilis, et procul 
dubio commodior, magnis tamen difficultatibus obnoxia. Ut enim omnes 
bujusmodi leges chronologica serie recipiantur inter capitula ex Edicto, 
nimium con jecturis indulgentlum , magis fortasse quam par sit in critica 
ac fenrie dixerim principe veteris monumenti editione. Sic Grimowaldi ca- 
pitula duo, quae Muratorius primus protulit e codice Mutinensi , essent, 
oullo Hbro adstipulante , ponenda ante ejusdem Edicti capitula; item po- 
strema duo capitula Notitiae Liutprandeae, quae ne ullus quidem codex 
habet inter Leges Langobardicas,' esseut medio Liutprandi Edicto inse- 
renda; quin et, obstanlibus codicibus, Liutprandi capitulum xxvnn forte 
retrahendum ante Volumen De anno VIIII. Si hae leges in ipsum quidem 
recipiantur Edicli corpus, sed typorum forma aliave nota ab Edicti capitulis 
distinguantur, haud raro incertum erit, quaenam capitula hoc indicio pro 

(1) Canciani , Barbarorum Ltges Aniiquae , Yol. V, pag. 92. mt. 



Digitized by 



Google 



alienis ab Edicto dotamia ^int, cumiprjQptent fea^M,iidejtquibus.UeJ&ii£ 
nequit, utrum in Edictura ne^^ta fbmriii4'$ HQOBeqiSf YftiKiile^^adiEdifititafc 
oon. pertiuetates* >el > in ips&ni' Edicjti icoipWflcbitfnblcigicp se>fieJj<ieoep(±e, 
nulla hota a oetenis . distiiigrianhirv ihdbleC et: na*iira kip .r^lrctiiipViu&frtUUfe 
Legum . quae: i ^b Edicto :alienae suht jnfiuhoi iprodiitunpst > Edic4umrittd>cifciliifl 
*et spuriis nec ejusd*mi<ahc$ori^ti&bapita^^ e»runim|>itiiir*£^ial^ 
ecohverso hujusmbdi rlegstius in foadnvseu in iA(ji>pcndidejri KCPW^dtis^ W($ 
idem primum inconimodi evdnit^ ufuod nimium.tl)ni0otujn^(inu»l^n^umj^$ 
ciim <Ae qujo nusoatlahi ! capiibulorum' .w jndole pleruarq rit> ( proj^tflibui^ j&e pe 
tamen i pccirsus -inoertis jconsttet ktin jecturisJ IPelrtes rpijastateja dussociabtiityiqtiafj 
£rimiuismriter;;sfe /tdhaerebant^iM >quaej;n«Q»tMD^iiam i&ue at^leoUae^i^ihnq 
divelii ne^eunt;/cujusniodi*isAjnt .uapitotlabih direvi/ Rachis-iregKq tp&tlM 
ab 'Edioti JeajMibulis sejuh^ahCur, mnllusnjani -erlt isbn&i* verbwwm i^rhio^ 
Idta qktde^ sitpefiius^ scripltt tenetUur Im.Ediettmtl^ 

quibus egimus sub numeris i, 8, i3, 14 , spuria esse diximus!, lajtqtteuidtfuptt» 
swnt ( ab; .Ediriti< contex.ti< jirooulidutiio lampudanda*iiE coeyers^iRMhafitina 
capituk duo ^rde^cjuibus; jdisseffujniidBJsdbfinJimearoica^l utpotfi: jadi;^umi/ft&l 
tharis ;EdicUim > pertinentia , : feb ipso l&ojfcngi «dutiquairi HposftuiiUn jEa^verq 
quae< NoTJTrpui nohiine desi^*ivimusjjiac:r^e^sm*m^ 

10, 11, utpote ab Edkto.Langobaiidico prbrsus alienY, ab e«, Be^ngohd&y 
idemque) ctioendum vklet^r He ;Liu*pirandi c*pitulo; <lie(.quo sMb)!iiilumerto 5, 
sed de, . eo magTs . d 11 bia res esi. » Qb>;ea radeaaa cauaam ; ab $tlic to TsejAiigeajJa 
fotient, obstaiute quamvis, >ut dtximiks/ prologo^nRabhis!,' oitpitulal in- breviy 
dfi;quibus, sub numero lia. CapitdUjlia denittm quae; -expendijwihe sub busajenisi4 
et q ; iricertae, naturae sunty curai «ton «ccjtistet u*rub»i,,sive lega aiwQncon-i 
suetudinei ,; lu Edictum. xecepfca fueriirt^sedprioiria' ipse conjoicius ab Edic4o 
sejungi vetat^ atque idcirco alteri x|Uoq'pw servanida sedea qfcrain. habeJtj.iii 
codice Vercellensi, cum utrumque.capiiiuldm.ejusdem r prdrsu6'<genefis-:es&e 
appareaL His difficultatibus perpens&i, tutins du^Lmus, librorum > mai/oi- 
scfiptorum, quOs^ in adornanda editione duces oobis statuunjia 1 , liuototihiti 
pressius adhaerere, et. singulas Lkngpbordioas ILegis leoi leco fcl ordine edert^ 
•quo habent veteres" codices; da^iintMifL in eKtJreinum opus sew.iai Appendi^ 
cem amaadalid,: quibris nullus 1 taaquscriptus codex oebtam sedem Babhtjio 
ipso Edicti Langobardici: oorporej eticoiute>x.tu^ itemqub jlles spuriij, (Ttjbas 
nonduni veteres Editoces inter- genuina^ Edioti'lfeg^s reOeperant^ eti.quas 
-nunc primuml genuinis immisoerOi,' -dfurum iet a proposito nbstro alifenum 
videbatun Atqrie eo inagis postremam hanc viam sequendam iduximusi, 
<quod, . ut nuper innriimus, de^ ^ 'editione, cvtfiaa agerelui*^ quae: »prmceps 
hiaberi potest veteris textus Legum LangDbarklicarum 5 iquaie »deo ad .Teieram 
librorum iidem accuratissime; fqit , ejtigenda , >nec« quidpiani in reaiconjexJtii* 
ris tribuendum, nisi ubi mendum certissimum, quae autem restituimus 
prope indubiis niluntur argumentis. Legum tamen universarum, quae ad 



Digitized by 



Google 



CT 



hane classem referri possunt, io Appendice III iudicem adjecimu*, ut uno 
intuitu appareat, quot et quaenam inter Langobardicas supersitit leges ad 
EcUctum npn pertinentes* 

«r jCapitulorum Karoli Magni , Ptppini, Hludowici et Hlotarii innotuetrani 
Ita^fci codices/.quattuor, Eporedienses scilicet duo, Carerisis el hisiariusi 
bufrimi antiquissimus Epdtfediensfc illfe!, qno eontinentur Leges Langobaov 
4owm,,4e quo supra .locuU sumus^ Lectione cum reliquis tribus plerum- 
que cpjrveftit; dignus tamest; omomo ctijus ra&a habeaiur 1 in nova Capi* 
totlarium editione liy , Ex eo dedimu&iin Appendiee IIH capitulare Karoli 
Magni iwediitum, quod deest in reliqjuis cddicibus; uno etiam capitnlo 
awiimulsi capitulare, quod PerUiu& a codicibos Qayensi et Chisiano primus 
QtUderat, et tribuerat Hlo$h$r ; kr> im^eratori , atque ;anno DCCCXXV-adsi- 
gnaveratLj « Exhibeat hoc capitulare quattuor qhds memoravimus Ilalici libri 
manuscripti; priucipis a quo latjiimiak nomen ii non praeferunt, nec anril 
aot4m; diem tamen et mensem produnt verba postremi capituli Et hoc 
efamus iri mandatis, ut quicumque hom& ab hac presenti die vicesimo men- 
sjs februarii etc. Ante hoc capitulum in .ttlcoque.Eporediensi posita sunt 
capitularis Karoli Magni Aquisgraoensis annJ DCCCV capitula Ad omnes 
generaliter >, quibus subnexa, nulla praeposita inseriptione , capitula tria, 
quae et in codice Tegernseensi a ceteris sejuncta et per se posita sunt, 
excerpta scilicet e Synodo Rhispacensi , quam anno DCGXC VIIII haud 
immerito tribuit Pertzius. <Iu neutto codice ullum est indicium, qoo hoc 
capitulare, legihus Karoli Magni subnexum, alteri principi tribui videatur; 
quin et in recentiore Eporediehsi boc capitiilare subsequitur alia ejusdem 
Karoli lex, quam habet Pevtzius ut partem capitularis 54 {Legum Tom. /, 
pag. ii6, vers. a-i 3); tum aliud capitulum, quod e codicibus Chisiano 
et Cavensi Pertzius primus edidit, et Hludowico tribuit; desunt utraque 
haec capitula in antiquiore Eporediensi. Tum demum in utroque Epore- 
diensi subsequitur capitulare Hludowico iriscriptum, uti et in Cavensi et 
in Chisiano, quod Pertzius edidit sub numero 106; tum alia ejusdem Hlu- 
dowici capitularia , in quorum altero tamen subito abrumpitur recentior 
Eporediensis codex mutilus. In vetustiore post alia demum Hludowici capi- 
tularia inscriptio est, quae prodit, sequentia capitula Hlotario esse tri- 
biienda. His perpensis, quibus vix obstat auctoritas librorum Cavensis et 
Chisiant, in quibus, ipso Pertzio teste f\ capitulare de cujus aetate et 
auctore disserimus extra sedem positum est, nec vero Hlotario tributum, 
sed legibus admixtum Hludowici I cum inscriptione Item alia capitula: 
capitulare quod Pertzius a Hlothario in Maringo anno DCCCXXV editum 



(1) In Bibliotheca Capitali Verceltensis adest GapUalaiMii Ansepsi codex yelusUsaiBM et opUmae nolae, sed sito et 
wtoslale pessime babilus. 

(2) Mowm. Gtm. Hitt. , Lepm T. I, pag. 239, vert. 20-21. 

n 



Digitized by 



Google 



CYl 



censuit, verius Jiarolo Magno vjdebor tnbueiKlumv Hde quippe c&^itui&fd 
cjuamvis soli servaveritit italici .quos. aupermemoravimus' qu&tJUor 4ifew 
manuscripti, codices tamen Libri Legum Longob&rdorum ttom ' da^fex 
Ambrosianus, id quo item pirisHnus<:C&rolingicarum legum or^o^prorsus 
tarbatus \#st , habent. capitulura primum inter leges Hludowicii,* 1 Am&ro- 
siao us- fvero : pradterea postremum - inWr ^eges Hlotba rii ; ' qttin < '#t iti- 1 find 
capitularis, ubi reliqui codicesiihaBent itFacia* ndtitia tt/Mcj> d&mirWri&k 
riostrorum j Ambrosiamis addit tercio. H<mg potflssimo ac ferme" idhtewm oiAp 
indicio ductus. fuisse 5 vidietur; Pertzius^- duni> hoc capitulare ftlolhario^ei 
arino DGGCXiXV adsignavit haud paucti 1amefl ! pr6stant arg^mentia^iqtitfe 
Ambrosiaiii codicis hac in parte auctoritafcem in^rment. Ac prinjo, i<iem fcw<$ 
eodex . Ambposiaiius j qui posftremum ilegrs: offpitMum habet iriter BIotbarH 
leges, primum capitulum, ut innnimns, cum aliis eodicibuB hab>et Infer leges; 
Hludowici I ; ut vel hoc uno argumento af)ylareat, capitulare ifi «0 eodioe 
esse incertae sedis et auctoris nec icpiidpiam hac in re esse tribuenduni' 
f Ambrosiani codicis auctoritath Praeterea capitula De expeditione Corsican^ 
quae reapse a Hlothafrfo fin> <ckrte 'Maririgo] odita esse codices testita\ut»ty 
non tertium sextutn\Wl6l\i&v\\ annum in subscriptione profertfflt; tfttit? 
et, quamvis in . hoc uho capitulari, quod vix credibile, anni HlothaWi £ 
corouatione Romana , anno DCCCXXIH mense aprili, computenlur, secun^ 
dus, non fertirts^ imperii annttSjdecimo kalendas martlas anno DCCGXXV 
adnotandus fuerafe. Sed praeter aiictoritatem codicuin duorum Eporedien- 
sium , alio praetereaiarguinerito contendiaaiisy hoc oapitoalave- iftaroio Magpo- 
esse tribuendum. Primum scilidet; hnjus legiscapitulum adest ifl Colfectione 
quadam, quam habet codex Sjancti Pauji in Karinthia, scripttts-inter annum 
DCCCXVII et DCCCXXIII. ( V, e vetusliore tamen Hbro -desoriptam^,, et 
in qua nulla proslat lex aut legis particula anno DCCCVf I recentior: de 
qua Collectione, cum eadem illa si<ty quae alrud Ionge maximi mOmenti 
documentum, Liulprandi Notitiam seu praeceptum ad actores reglos, nobis 
servavit, fusius hoc loco disserere nou abs re erit. Habet codex Paulinus 
primo quidem loco Pippihi capittilare, quod a Pertzio editum sub numero 5a; 
tum Leges Ribuariorum, Salicam, Bajuvariorum^ Alamannorum, Aegidianae 
Epitomes Breviarii Alariciani partem (3 ?,Legem Burgundiontym , Uim : eam 
de qua disserimus capitulorum Collectionem , dein Karoli Jlagni capituldria 
duo (apud Pertzium et 2,3), tum Hludowici ttta (apud Pertzinm i ia, 1 13 
et 1 14)5 edita baec anno DCCGXVII; post quae, recentiore demum mauiu 

(1) Haeneliiu (Lex Romana Wisigothorum, Lipsiae, 1849, tn Prolegomenis, pag. lxxvih) scriptam tradil priorJbis 

X saeculi lustris; monet tamen, praefectum Sancti Blasii, quem Gerbertum esse suspicatur, codicem existimare saeculo 
VINI conscriptum fuisse in ea parle Burgundiae, quae Ottonum aevo cum Lombardia conjuncta eral. Nos Perlzii senlen- 
tiam sequimur, argumento quod mox afferemus Grmalam. Scripturae codicis specimen vide apud Pertzium, loc. cit., 
Tab. II, num. \. 

(2) Cf. Notas Griticas nostras ad Liulprandi Notiliam in Appendice III, pag. 446. 

(3) Usque ad Codicis Theod. Lib-. V, Tit. 1, const. 2. Minus accurate Pertzius hoc codice contmeri tradit BremarU 
Alariciani partem. 



Digitized by 



Google 



Hlo&rii» caf«Uiiarifli^(ra.^podiP^lm«iii: t aJ4 ieft|i3£), editi* atittis DG(QCXXIH 
et ?IXXXl&iX^jVta'^^ &ute 
anoum.DCi&^fflfiLic^W ^ijfcfcirJilO 0*pitula-«dniiJ> deuluuv 

ajdjecta(uGoll©ctl«fja^itt)q«irrii nW^ep oi^ii^tavwus c¥nMa^€ wJlicapitijhV 
excterptislle w^ficrL^^F^p^Miaxet RfiKR^aagnucapituIarflpi^: ^^uiqufc 
dem, ut usque adJ oFnjukalu^ 

sciiicet Labent vp^ete^B^tlld^fiX^- enaerpoive iswwat»s r s^t; rtdlquq haberr 
possint pro. appe«&c»qin tpia^ 

eonjecta ;sinjb,\ cpin ifitji>yjintpra^ . W ractope» 

suos; ut'facile. appaifaerfj b^d^suppl«moiiiwiA(iDOp y ut aitp^ionv; auqtw 
ca^itularraihfJctp&ceijg^^ «api- 
faJUriitni -ekempla rsepa^^t^oted^^ntibosti fyrlu^O^llkAifeo^i^iittiol^ 
tres> ipbrtesijd^isaritf ecBriiJjradst -/^cK^tJi Ibtwi serievudpitqtariJfiri two«eri(pc3bfloy 
tanUir ,' im Afe|ttitm ^cBpi^oUa^ efc «|ijtti«toc^r|3baiitafev iipscriptiotte^fofW 
s^r)Rfflt»:a und^etdi^DteiBsi^afif^sojnttiiaHi 4iip«^lKisiismii^ a Jetii4SM*CtaI 
ia tilecGL ctpbohke ccnpeUA 4gi»L»t^ iw; h&o >C*Ate&biom\Q*Y>lu 

fcuiare J flonii IQGG LX^¥iHI, f ^u^D^ieJ e»t>aa ^ > Ihbiv tfy <;>a£j i 36 ;> 

^ffiolkc^loiAis .cnp^jflfflDxm^l tiira^l^uluii pk-dep^it^; -uisoriptio^' qitti 
aiiiijperiotibitSi/jeeiiiTBfiAHri, ? 6entiunoapha|rdarep33y)aoui DtCpXG; p*tg. f& 
(-cofrp. ^xiiuKxsxjrto^i^iii^ iiwcriptionei^ icapituhru 

Ptarteii i a6 ^ j anriL i>PG£hKiX,XlHyy yainj-li «4169 bqnodV et *in aliis> iiodbibusjsna 
periori iroktpc*M#o^^ capkiilajria iniegter ex^ 

aeripta/, i iti frelLqwii GdAw^oilTSji^jaintri aelllp» > taaturfi . cflpituJa^uWer pta^unt; 
El priquAm cqukltflfe iddcjest Ja^iiuiirrisj, deebujiis ietateiiat» ancrfore diifiprip 
mueky) icapiUi^imxi botitoiiH ooi^au 1 dyi);; . cjirp. >antiqui ; cudicis HesMnibttid 
oJucUis.jpse Berld)3s^ i»c.^apiUiljum Kai^la Ma^mo viudica^it, -sefl ut '^arftftii» 
capitulSrajj^'(ai^ coasaixjihiitutti e» ihjOO 

eapitploijei-ijEiliB^nflaiBiitiia^nqQire^ ojazerptaJe capitularibus > editiB «iseuttte 
attau>/JQGC$i¥) atiianiiiiLDG€K^i,ypnaxpiorej sequuptur in bdoiG©jlle«*iobe, 
pfoii^l^iliihrauspS^ BGGG VI aut tere anni inseqUetrtis *J 

-.-C: .(iK .1.- WYHJ.J A .tJlUYo) f 1 I -*V^C'\ 

€^i#|ilani8ajf^n9»i|iiHHpjo^^J|^9«0n ^Abt^^^S^ , • c;in. •Jo-M-.-h». uoil x'i 
(2).Cf. Perlz, te. cii.,pag. 70„ »er«. 3-4. , .. 

<> WDefilfl ePilMjW^a^m6Mpqifid,>«Qltt> proW&fil? ftrltas arguinento, eruft ex faatf ColleclidneVtein^Wj^^ 
peljjam re^qtissjirarjjm jjetym^ ^g|jp ^pniyl^llijnenx, u^upJncertum; h^sisse { Pertxmip ? ,ex f^^M^mnd, 
ei accidit in capiluiari 80.'iri Monito quippe nuic capilutari praeiixo Iradit,' extare tioc capitulare in codice Sancti Pauli 
iijter ( Karqli>Maig»i 1*9* J-9*i4fiJ69i66i; -qwpreipselia ipef cspiMari siptipn xuceapiuilfswi ixtmi, qBae'C«ti»d^p»jiI 
Pauliuae respondent capiUilis lv-lxxiii. Hinc scilicet evincitur, dum Monitum sccipsit. in mente habujsse, hoc capilutare 
sok) Hnire caf^wMtfe ^w^ftni8°et capwHfe' Wdicini <lecer^tis e capitdari ad Thebddnts viilam , chi capitulari ser< 
dem^nt vio|^u^,ylip^^un^ { apt^eamjaiiam njjfMfyjn^ Jrihu^lio. efal; c^pituja. t^ro ewerpla e.capUuJari ad Nin-: 
inagam el quae v proxihie sequuniur in CoflecfionePaulina aut omitlere, aut ex iis-aliudcapliulare conficere. Nec sane 
affprfi causa>p^^4C«i3fpmiiptljs:i|Hul^^ nwnisi .ad «ncBWWiiicapitularRnii' tentpm emendan-, 

dum uti debuerit (ckpilulis lxxuii-lxxjc ,. lxxxvui-xciii, non adnumeratis scilicet prioribus liiii Cojlectionis capilulis, 
qutbu« iritegra oapituittl»It(ii ejW^nltir^e^iatiis^item/a Colltectione divursis ac fitenuo propositis 1 , nova capitularia 
coqficere (jBtO f ,6i,^$&^; nec,c|lam ( €ur tioo^ut iltp pattus Ioqo ^ng^lprum ex, biscej/apAtularjibus, fiues posueril, tobr 
stante honnumquam,'ut in capilularibus o5 et 88, ipsa argumenli ratione'. ld ui/um apparet, capitulana confinxisse 
Pertzium e Collectione Paulina ubi in capilula incidil, quae inter coguitas Karoli Magni leges non prostabanl. Prorsus 
autem horum conficiendorum capilularium causa evaneseit, capitulari Pertzii 129 suo auctori et temppri restituto, ca- 
pitntts vero Lxxxiii-ixxxvii Liufprando vindicalis. ^ r 1 

S8 



Digitized by 



Google 



Hdc £cilicetl capifculuto) .^ipwok: io i(G®ll^Iibi»«[^« wjijfti ia^i<»^8 capitula 
undecim e capitulari 7,1 , «di Xt}ftodpnitsovflibaro4^ 
editi, pag.\ >\t>% {capp, LV.inLXva); tfein^eiichp^fyKb^bpaffi 
marlio, anno DGGGVJ, /wgy Kto^yicapiljiida rtraaj^op/iinLxWjpalitwiii); ! capi>- 
tujaria!i7&, : Aqhensis'*|(anhc^f. DGCGiM J©xdM^i, ( l/MgIii.946^()<rapitail^ tria» 
(G$/M?»;LXX^xxn)9,tam)h ut octa* 

Yunir.dapUplferis ^'0 ,?0Hle?rc*fc juMOq-ianjiot IH^G^^^^&^^/qiio < fcamen Joco 
ewp. ^desilh ferwfa » ih { Oinniiftua oc^idi^a^Iqnosrimt^ tBpac^w^epi «Uiq, '< magiq 
qpecJiderfeft, ^ntonjdrmra^LQa^ ante- 
^enssm/y.erojauigt^tij m; sequenAis,anoi !cura?ebod Jfta»li^|codIce>iet Jin vetu- 
stiftre £]M*rhdiahsi cib<&Q< iQapituluooc proHlmi><»«^ije<pM*un jcnpdtulare $3 i fyi- 
gfilhftimfenfi^yKanm! (DCGlGiY*JJ , J[ men^enid^^o^^ijB^j^ 1 • ; » - Eporedieisi 
iter4)/praft««saerat» iedpi(qlare;i7 fanmiiuBGGG^ Jekawhtwi^ EuaapifcuAarbJngek 
Wiri1en»iv ise^i capituial ;in/lG<plleotk>»em i& fprala^ms iien*frta «iabt (Gol- 
leqt#ojni$ '^^^MjLabXiiii^iSiy^n^ iH(tie«so^eflia|^ki^iata^eJordine} sertea*»^ 
ui(jftupmoiao*iivimus^i aiit )integiHu jiebBp**;tarit .exboBpte? videniair> scrlJcetv 
e^hn^e onW^DCC^^^^ 

i©j»ea«fc{ die*n> Pdppini jet J^atfdlinMaeinJ le^es /«onqg^*©. ^ Rie£)qiiy< itredecjm 
capijtuia^ ejdoerJiHl videntufy ut ttupfer; innuimusi, ei ^cbeui9 capitutavin exhi- 
beatibus; non>iini Unum volaiucn cop^esta, s&d prouiiisingulft/aowrsim /prqctyeM 
rant; undbofaoium .ut Inoh mpdoiiijluHbia^ceHu^iJrdd 5n)<Uac(^arte^9erwetnry 
sed et GarsoUngicis! sit admixta! LabgobarcHca/l^ 

roUttgtea i 3 )l»ges ;je#hiben<tabufiiih,jrmUlrch*^ iacpJferotii Primm»'. 

qiuippe inohac eJttrema Colleotionis .paii&itiu/Mt teatDiltUoTisiicjiO ^i^quensif^ 
aeuu, DGGCIILJ ^pag\ r i^.capifulumi ii*(^yboliflmy«<^. ixijii)} Uiqx itorutu 
eapitulflfis q*? exeuhte aamp, DGCjG^I edi^iyi^a^.ouiB^i(b£ri^I ff*ng.< i-53)> 
capiitula dud ^GoUectionis 1 oapp. t&lLxi-nxa^iL)^ deiniiitat^aWq <r^gis; Notitia, 
capitadis ib vserso : o rdirieidjsposi tisJ^ quod (orte jmembranmi ab 1 utraque 1 p" arte- 
scripteeJ^ostcariorem paginam proiipnore .b^bhdrRIliitWnciUs> (dap>^ ; Lxx<x#a&*. 
lxxxvhj)^' )demum. priora < quinque icapitula payatalaTisl <&3qaaiMiii ' DQGGUl , 
pag. ii3 (capp. lxxxviii-xcii). ■'.•:■«•. 

Ex hoc conspectu eorum quae PauJino «codkte^cootinenfur in hac xcn 
capitulorjum GoUectfone , duo sunt quae„ n^str^j.qHsd^; juclicJo maoifesto 
se prbdiinl: ^ttjfium qhidem , hahc' Col^cttO^M; ikjjjjji^ e^s^^apjiuod:' Caro- 
lingicum capitulare seu non fuisse publiea :opera<> »eOnfoctam et promul- 
gatam, q^alem habet Paulinus codex *, ; secumio , non.modjp ^ integram Col- 
lectionem, sed ne singula quidem capitulai, ai^l^ .' ^tfairnj^i^ '.;Gbllectiohis 
partem, pertinere ad novam promulgationem eorum quae ante >^aucos annos 
statuta erant, sed universa librarii aut jurisperiti qujuspiain arbitrio, ac 
privata opera, esse in unum congesta Capitularle vero, ^ n 4^ 1 Collectionis 

(1) Hujusmodi sane excerpta prostant aliarnm veterum Legum , ac pra^WFiidW!;J^snar^y^CpJI«^|io)je aat«jih 



Digitized by 



Google 



ax 



cap. lv desumptum est, itemque capitulum quod in Appeftdice edimus 
atque eidem capitulari vindicamus, jam, ducibus codice Sancti Pauli e* 
duobus Eporediensibus , Karolo Magno restituemus , et anno DCCGV, x ka^ 
lendas martias, adsignabimus, quo item anno dira fames per imperiirm 
Francorum grassata est, cujus mala lenire hoc aliisque capitularibus conati 
sunt Karolus Magnus et Pippinus. .;<■'■ ' 

Gapitularium seu verius Edictorura quae Benevtfntani prittcipes edide- 
runt nullam aptiorem aut veriorem esse sedem quam pOst Edicta regum 
Langobardorum, jam supra monuimus; sunt enim accessio et quasi con- 
tinuatio prioris Edicti , ipsaque in Edicti paginam inserenda praecipiuntur. 
Cum tamen eorum nulla umquam vis et auctoritas fuerit in superiore hac 
kaliae pairte, cujus Historica Monumenta edenda suscepimus, nova eorum 
editio a rie nostra prorsus aliena erat. Vulgandum tamen censuimus Adelchis 
ducisf capitulare, cujus prologum ineditum dabat codex Matritensis, cum 
perpetuis iewrefvdationibus ad ipsa capitula jamdiu edita e codice Cavensi. 
Wotisiichronologicis, quas prologus exhibet , corruptis in codice unico, annus 
<fua ab Adelchi editum sit capitulare berto definiri nequil; indictio enim an- 
Bumi DGCCL VII designat, xluodeci mus vero ducatus annus fuit DGCGLXII 1 1. 
ld notalu dignum, et Arechim et Adekhim Duces appellari; cum tamen 
constet Arechim, post Langobardici- regni casum, se Principem appellari 
vohiisse, ne Firancarum regum gasindius et subditus videretur. Sed prae 
ceteris memoratu dignassimum qued jdem prologus habet de Karolo Fran- 
corum rege, qui Desiiderii soceri stii sceptro invidens et insidians, contra 
eumdem subdole et oallideagere non refugit: quo antiquissimo testitoonio 
confirmatur, quod recenliores Itali historici innuunt, silentFrattci ceterique 
qui Karolo ejusque filiis Tegnantibus scripsere , dolo magis quam vi armo- 
rum prostratam domihationem et eversumi^regnum Langobardorum a Karolo 
pesge Francotrum.! ; ? - i 

■ Inscriptiones Lougobardicas, eas seilicet quae in nostris regionibus de- 
tectae, sunt, exhibunmus in V Appeiidice; praesertim cum et antiquitate 
praest&nt ceteois id genus mottumeutis quae in reliquis supersunt Italiae 
parfibus,! et ;iax iis unam ineditam primi in lucem protulerimus , reliqua- 
ruin plerasque minus accurate olim vsdgatas 7 ad fidem marmoris aeeura- 
Uorebi dederimus, ferme bmnes autem aliquid conferant ad incertos Lan- 
gobardorum regum annos Tndubiae fidei monumentis accuratius definiendos. 
Unam aut alteram inscriptionem , nullius sane momenti, notisque chro- 
nologicis destitutam , quae incertis indiciis ad Langobardorum tempora 
referri poterat, censui omittendam. 

In Appendicibus VII, VIII et VIIII dedimus veteres glossas et glossaria 
quaedam. Glossae Eporedienses eo ceteris ad Leges Langobardicas glossis 

qdam habet Paulinus liher nion descripta sed simili modo excerpta est quam, nonnisi xxxvu capilulorum , exhibel codex 
Cbisianus, et procul dubio exhibuere poslrcma folia, nunc deperdita, codicis Cavensis. 



Digitized by 



Google 



praestant, quod et anttquiores sunt, ad eorum, quos Merkel antiqiwrum 
Bomioe desigiiat teoapora procul dubio retrahendae, et in lis prima 
teyiviscentis. Romaoi juris appareant vestigia: Justiniani Institutionibus jam, 
nondum. vero Codice nec Juliani Novellis, in subsidium vocatis. Glossae, 
quas ad Francicum jus ex altero Eporediensi codice edidit Peyronus, longe 
recentiores sunt, utpote post scriptum demum librum, initio XI saeculi 
non antiquiorem, in vacuo spatio adjectae a posteriore mauu. Utraeque 
autem in foro natae , nec ad Papiensium scholam referendae , ex qua , 
Merkelio judice ®, derivatae sunt glossae quas habent codices Libri Legis 
Longobardorum , tum pleraque Lombardae exempiaria. 

E glossariis, ceteris praesUt quod ex antiquiore exemplari descriptura, 
habet codex . Cavensis ; aliud hujusmodi Glossarium est in, Codice Vati- 
cano YMI, brevius quidem sed quod nonnulla argumenta suadenl deri- 
vatum esse ex eodem fonte ac codicis Gavensis , dignum idcireo quod in 
bicem protrahatur. In his sane glossariis, quae VIIII saeculo exetiiite bmI Xj 
ineunte recentiora non esse notat Pertzius (fc) , pleraeqiie vocum c^uklem 
in.terpretationes ex ipso legum contextu. aut e Paulo DiaJoono derivatae nec> 
raro corruptae; aliae laruen debentur glossatori, qui falsas quidem. non» 
numquani interpretationes commentus est, saepe tamen veram aut obso- 
liescentis jam nec dum prorsus ". demortuae vocis significationem exhibet , 
aut nondum looga aetate prorsus oblitteratam ; aliquae etiam desumptae 
sunt e deperdilis jam vetustiosribus glossariis et antlquis scriptoribua. Sjo 
inter varias quas veteres proferunt etymologias vocis Lex, ea non extaty 
si non vera , certe hon contemnendav quam habet. Glossarium .GaTense 
Nec j minps notatu dignae, quamvis dohnumquam inaccuratiores, interpre- 
tatlopes vocum Arimanhus y Guidmgild y i 'Bleuma , Maccinam \Machina) 9 > 
aliaeqije non. paucae, Id vero.,exiQtima^eri;m,«.quad habet CaveBsis . codex 
e duobus glossariis consarcinatuin esse; cum nec litterarmn ardo accural^ 
servatus sit , et plures voces bis leganlur , div.ersa eiiaa* nonnumquam ortho- 
graphia (6) , aliquando eadem, saepiusidiversa adjecta interpretatione. Cavense 
hoc glossarium edidit etiami Massmann %;nuperque ex editione nbstta re-, 
petiit Carolus. Troya ®. Loaagei minoris auctoritatis et pretii GlossaWumi 
quod edimus e codice Matriteusij non nullius tamen et ipsum utJljtaftis,» 
et cum Cavensi et cum Edicti contextu cum aliquo fructu conferendnmJ 

Legem spuriam ineditam, meuntis saeculi XI, quam, ab alia maha 

{\) Geschichle des Langobardenrecbts, S. 15, 28: ' ■, •■ ■ \ | ; >' ', )f . 

(2) Ebendaselbst, 5. 29. <•:.... 

(3) Archwder G esellschaft, Bd. V, 5.132; Bd.X,S. 371, • 

(4) Archio der Gesellschaft, Bd. V, S. 255. Cf. etiam Meckel v Geschichle des Langobardenreohts , 5. 26. 

(5) Prostat similis gtossa ad e. 1 C. Th. br. De constit. pritw. (\, i), in cod. Vaticamo Reginae Sveciau 1048, etiila 
ab Haenelio, Lex Romana Wisigothorvm.{\.vps,\^ % 1849), pag. 460. '• ' ' ... 

(6) Arimannus, Asto, Cespilibus, Faida, Gafar (Gdfandus), Siliquas, Silmundia, Roboretn, Vecorin (Guecorin, Uegoren)i 
Widribora (Guidtibora), Zabas. 

(11 la Uaupl s Zeilschrift, /, 561; cf. Merkel, Getchidht» det Lmgobardenrechts , S. 52, Anmerk. 8. 

(8) Codice tHplomatico Longobardo, T. II, pag. 458 segg. ....:> 



Digitized by Google 



cxr 



adtyectam * exhibet membnifla eustos codici*' Vercellerisis; LXXVf j <3resc©htJ' 
* collectionem . Ganondm «fcothpiexi \ ad jeqmus 9 quod nori * inuti lis v jdef kttr* 
Hlubtrandae -\ historice bujus nostrae Italiae partis, id iqua «iiae de «iupfciiSj 
et '<%e concubioi» icleriseorum controver&iae*in bella et saoguinem' eKa^erfitit.' 
Ardentissimus iu hac coutenfciorte fuit Leo episcopus Vercellensis t|uo> 
dwt&nte t (1) j ut traiiidur, lexide&ac re :promulgata esVab Ottone imperaforeV 
anno DCGGGLXVIF ih e<wivenlu iVerwiens^®. Prostantde eadem re acta», 1 
per manus ejusdeifc Leonis ^ekarata , Synbdi > qutae babita dicrter ; ' Pajnafe 
kaleddis augustfe; an.noMJpkH, p^raesetitibus ©enedicto; Papa v*nm ep^scopis; 
Mediolanensi , Tlciwertgi ^ iKdvobtfmensi , : Taurinensi , tter^niepsi *t Ve^-cfcU 
leosi; extat et subiHeinflrici timperatoris «omine lei, quae $ynod u #ktatueral 
suodecreto firmaritis ^ Qwamvis' autetft jhujusSynodii acta >hutoaBis>>inse^ 
rehda ■ statuautur; et ! insQriben#ai>hgibu& * y per omnemiitoipetit dutUbditteM, 
ne ifactiosi hufw. decrettt mehtium dissiinukirentj quodl'- omhitith \ Ubris iriH 
sdriptum j p&r &ha omnium evolab'\t; sjhamvis eum senhtotibu&terP&e , cum 
domesticisr.palalip et cum> 'imperii ppimoribus 'Heinricus firmassW cjicatur^ 
et I pbr i unive^ttm' impej«iuth iipfomulgassei: ^hiiec Syriodi' acW ! et Heinrict 
coastitritio in iriuUoiJiibvi JLegum»ii^gobardorom, >ibidem circa ipsa ea ! tedi^ ; 
pora eoafecU, sive? f allo >vetei^umlegu«i codice reperitur. De hujus synodl' 
et d&creli 'fide -et eineerltatei difiqe*erey a re nos*ra alienum est; id' vero 1 
eonnparanti vixi I dufcium > eri t , ^spuri*^ ■^juam • edidtmus < Jegem/ ; corifictamr' 
fiaisse ^feileodem iLeone episcbpo- Vereellenii^ cui debentur Acta^ sive sput*ia ; 
ea sintisU^-sincepa^iSynddilTieinensis. Verbis autem in iqscriptiorie consti- 
tutiohis nostratf Ifr Stofilimo dibwGtijinoii majorem auctoritatem tribuo, 
quam sex constitutioni praescriptis imperatorum nomrnibus; universa quippe 
pro figraento habeo falsarii $ cui visum est his^ subsidiis tnajus auetoiritatis 
poiulus legi' qoam comminiscebatur accessurum. . : i 

: iPraeeipuortim quibus usi. sumus librorum mafauscriptorunl scri^turae" 
knagniem adjccimus. E Veroellensi codice et ex Eporedietfsi' scripturae spe- 
eiminai ipsi i suittman cuna descripsimus; Parisiensium misit Ghampoillbn^ 
Figeac;: Vaticani idem U4e Heyse, qui ex eodem codice Rachis ;capitula 
diio in brevi denuo ifa nostros usus descripsit; Sangallensis, Cavensis, et 
Matritensis sumptibusiAcademiae Historicae nostrae desumpta suM; Gothani 
deraum et Guelpherbytani e Pertzio repetivimus. > ' • 

. Addendas retiam cuTavimns picturas , ad fidem^ Matrkeusis codicis ac- 
curate repetitas , quae in eo libro singulis Edictis praeppsitae sunt. Eas 
praeierea adjicere- in> animo erat quas habet codex Caverisis^ sed artifices , 

. ' 1 • . i ■ . • • • : ; , . ' ' ; ' • !.».■'.'• t'.''. - C >.''.':> I • i ; . f 

1 . '» . ; 

(1) .Cf. Merkel, Archivioi St9rieb> di Firme , Appendice ; Vel. HI , pdg.- 1 i&<, De rei tamen VeHtete tfubitari poJ> 
test; longe enim post annum DCCCCLXVlI Leo ad Vercellensem episcopatum evectus est. 

(2) Monumenta Germaniae Historica, Legum T. 11, pag. 33. • ' » 

(3) Primum edita a Cossarto in Tom. IX, Parisiis, 1671, Collectionis Conciliorum , ex codice jam deperditb; inde 
repetita in Mansi Conciliorum Cojlectione , Tom. XVIIII, Yenetiis, 1774, pag. 313t-356..JE Cossarto rypetut^ omissa 
praefatione seu prologo, Hr\Mn*J Mimumehta Oemamat HUH'.i LtgvmT.^ujpag^^i^ii.' ,; ;,<l ' ; 



Digitized by 



Google 



CIU 



quibus hujusroodj picturae ad fidem codicis e&ngendae committerentur, 
frustra per eas partes quaesiti. Hujusmodi imaginum dupiex utilitas: quod' 
pictorlae artis < jspecimina nobis servaverint , quaiis ea i ifuit .• rudibus illis 
temporibus *, tum quod vestiendi formas. aliaque ba«d ! pauca nobis pro- 
dant, quoruro nolitia nullo scripto testiroooio alioud id genus monur 
roento ad nos pervehit. Id quippe procui dubio est j htijusmodi iraagiti#s 
non eflictas arbitrio eoruro , qui ineunte saectflo XF «odices Cavens#m 
et Matritensem scripserunt, sed in ebs transiisse !e vetustaore libro, quamvis 
pictorts partim incuria partira arbitrio plerumque aJiquantum imwiitatas, 
Imago» exejnpU gratia, quam ante Rotbaris 4 Chronico» habet codex Ga 1 - 
vensk $ ii n quo Wodan et Frea exhihentur * nbroea ; Wihilis dantes et vj- 
ctorianj - 9> oraftino , non quidem proxirae descripta , sed dertvate dicenda 
est e Legum Langohardicarum codice circa ipsa Rotharis tempora nxarato r 
priscis populi traditionibus vetustafe et mutata religione^ noifydum delelis. 
In VerceUensi quidem codice. nullae picturae sunt , msi initio Edicti. 
rudes .cjuidam ornatus , tum passiro inilto capituiorum et in inscriptione 
Edictorum majores et coloratae litterae; at in Sangallensi Utterae initiales 
elegantipres, satis accurate delineatae, piscium plerumque aliisve id genus 
itnaginibus formatae ; multi autem supersunt saeculi VIIII ineuntis ma- 
nuscripti libri , ut Paulinus de quo supra 1 locuti sumus, Karoii Magni 
aliorumve principum imagines exhibentes ; fuere etiam hujusmodi ima- 
gines, ut ex versibus apparet Jibro praescriplis quos supra relulimus, in 
codice quem Lupus conscripsit , et ex quo Mutinensis et Gothanus de- 
rivati suut; ut omittam vetustiores Romani aevi libros, Notitiam Digni- 
tatum aliosve id genus. '''..:« 

Adjiciendas item censuimus tabulas, quibus ordo capitulbrum superio- 
rum editionum cum nostra, tum nostrae cum superioribus editionibus et 
curo praecipujs Legum Langobardicarum codicibus comparatus sisteretor; 
ut quae ad veterum edilionum fidem citantur, iri hac nostra facilius re- 
periantur; tum ut de singulorum librorura ordine, indole et lacunis ju- 
dicium prbferri possit : hoc enim potissimum indicio , magis quam ipso 
contextu , Legum Langobardicarum manuscripti libri sihcerum Edicti 
textum exhibeutes in varias veluti famiiias distinguuntur. 

Operi addenda supersunt de Langobardis et eonim historia fusior dis- 
quisitio 9 Muratorii et Ganciani Notae historicae omnes tilm nostrae ali- 
qUot, demum glossaria et indices. < . 

. . Haec de uniyersa editione» ejusque origine, oonsilio, subsidiis monenda 
videbantur. Superest ut enixae diligentiae et diuturno labori, quo eam ador- 
nare studuimus, respondere judicent viri docti, patriarum historiarum et 
jiiris periti. ^ 

Scribebam Taurini, kalendis juliis, MDCCCLIIII. 



Diqitized bv 



Google 



EDICTA 



REGUM LANGOBARDORUM 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



,v. Ut /.. 



EDICTIJM 

' ■ ■ ■ .1 .>.<<: . ! ,; 



ROTHARIS REGIS 



(Decimo kalendas decemhres, am>o DQXLIll.) 



IN NOMINE DOMINI NOSTRI 

, ... t , _ ■ 

JEISU CHRISTI i 



J.HCIP1T ORIGO GENTI8 NOSTRE LANGOBARDORUM , quO 

egressa est ab insula que dicitur Scandanan, quod 
interpretatur inpartibusAquilonis, nfai raultae geutes 
babitant; inter quibus erat gens parva, quae Wik- 
nius vocabatur. Et erat cum eis mulier nomiue 
Gambara, habebatque duos filios: nomen uni Ybor, 
et nomen alteri Aio. Ipsi cum matre sua nomine 
Gambara principatuin tenebat super Winnilis, 

II. Moverunt se ergo duces Wandalorum, id est 
Ambri et Assi, cum exercitibus suis, et dicebont ad 
Winnilis: Aut solvite nobis tributa, auf. preparate 
■vos ad pugnam et pugnate nobiscum. Tunc respon-> 
derunt Ybor et Ajo cum matre sua Gambara, di- 
centes; Melius est nobis pugnam preparare, qttam 
JVandaUs tributa persolvere. Tunc Ambri ei Assi^ 
hoc est duces Wandalorum, rogaverunt Godan/ ut 
daret eis super Winnilis victoriam. Respondit Godan 
dicens: Quos sol surgente antea videro, ipsisdabo 
'victoriam. Eodem tempore Gambara cum duobus 



filiis suis, id est Ybor et Ajo, qui principes erant 
super Winnilis, rogaverunt Fream uxoretn Godari, 
ut ad Winnilis esset propitia. Tunc Frea dedit con- 
silium, utfcnm sol surgeret, Wiqnilis et mulieres 
eorum, crines solute circa faciem in similrtadinem 
barbae, cnm viros suos venirent. Tunc lucescente 

10 £«elo detn sol surgeret, gyravit Frea uxor Godan 
lectulum ubi recumbebat vir ejus, et fecit faciem 
ejus contra orientem , et excitavit eum. Et ille a- 
spiciens vidit Winnilis et mulieres eorum habentes 
crines solutas circa faciem in modum barbae , et 
dixit : Qui suut isti Lahgobardi? El dixit Frea ad 
Godan : Domine , sicut dedisti nomen , da illis et 
victoriam. Et dedit eis victoriam, ut ubi visum 
esset vindioarent se, et victoriam habererit. Ab illo 
teanpore Wiiwritis Langobardi vocati sunt. 

ao : III.: Et moverunt se exhinde Langobardi, et ve- 
■erunt in Gokidam ; et postea possederunt Aldonus, 
Antbabas, et Bainaib, seu et Burgundaib. Et dicitur 
(juia. fecerunt sibi regem nomine Agelmund, filium 
Ajo, ex genere Gugingus. Et post ipsum regnavit 
Lamicho, ex genere Gugingus. Et post ipsum re- 
gnavtt Lethuc, et dioitur quia regnasset annos pkis 
rainus quadraginta. Et post ipsum regnavit Aldihoc, 
filius Lethuc. Et post ipsum regnavit Godehoc. 
IIII. Illo tempore erivit rex Odojacer de Ravenna 

3o cum exercitu Alanorum, et venit in Rugilanda, et 
expugnavit Rugos , et occidit Fewane regem Ru- 
gorum, et secum multos captivos duxit in Italinm 



Digitized by 



Google 



7 EDICTUM 8 

Tuqc exierunt Langobardi * de suis regionibus, et Langobardorum de Pannonia mense aprilis a Pa- 

habitaverunt in Rugilanda annos aliquantos. Et po- scha , indictione prima ; secunda vero indictione 

stea regnavit Claffo filius Godehoc, Et posl ipsum cepcrunt praedare in Italia; tertia autem indictione 

regnavit Tato filius Claffonis. Sederunt Langobardi factus est dominus Italiae. Et regnavit Alboin in 

in campis Feld annos tres. Et pugnavit Tato cum Italia annos tres, et occisus est in Verona in pa- 

Rodolfo rege Herulorum, et occidit eum, et tulit latio ab Helmechis et Rosemunda uxorem suam,per 

bandonem ipsius **et capsidem; post eum Heruli consilium Peredeo. 

regem non habuerunt. Et occidit Wacho filius Uni- VIII. Voluit Helmechis regnare et non potuit , 

chis Tatonem regem barbane suo cum Zuchilone;» . qait volebant eum Langobardi occidere. Tunc man- 

et regnavit Wacho. *** Et pugnavit Ildechis filius i o davit Rosemunda ad Longinum prefectum , ut eos 

Tatoni; et fugit Ildechis filius Tatoni ad Gippidos, reciperet Ravenna. Mox ut audivit Longinus, gavisus 

ubi mortuUs est. Injuria ejus vindicanda Gippidi est, et misit navem angarialem, et tulerunt Rose- 

scandalum commiserunt cum Langobardis. munda et Helmechis et Albsuinda filia Alboin regis, 

V. Eo tempore inclinavit Wacho Suavos sub re- et omnis thesauros Langobardorum secum duxerunt 
guo Langobardorum. Wacho habuit uxores tres : una in Ravenna. Tunc ortare cepit Longinus prefectus 
Ratecunda , filia Pisen , regis Thuringorum. Et post Rosemunda ut occideret Hilmichis , et esset uxor 
eam accepit uxorem AUstrigosam , filiara Gippido- ' Longini. Audito consilio ipsius , temperavit vene- 
rum, et habuit Wacho. de Ausirigosam filias duas: . ; num, et post batneo dedit eijn caldo bibere. Cum- 
nomen une Wiseearda , quam tradidit in matri- que vivisset Helmechis , mox intellexit quod mali- 
monio Theodeperto regi Francorum; et nomen se- 20 gnum vivisset, precepit ut et ipsa Rosemunda biberet 
cundae Walderada, quam habuit uxorem Cusobald, invita: quod cum vibisset ipsa, mortui sunt ambo. 
rex Francorum , quam odio habens tradidit eain Tunc Longinus prefectus tulit thesaurum Langobar- 
Gairipald in uxorem, principi Bajoariorum. Et postea dorum et Albsuinda filia Alboin regis ; jussit eam 
accepit Wacho tertiam uxorem , filiam regis Heru- ponere in navem , et transmisit eam Constantino- 
lorum, nomine Sigelcnda; de.ipsa habuit filium no- polim ad imperatorem. 

mine Waltari. El morluus est Wacho ; et regnavit VIIII. Reliqui Langobardi levaverunt sibi regem 

(ilius ipsius Waltari post ipsum annis septem, et nomine Cleph, de genere Beleos; et regnavit Cleph 

farigaldus. Isti omnes Lethingis fuerunt. annos duos, et mortuus est. Et judicaverunt duces 

VI. Et post Waltari regnavil Audoin. **** Audoin Langobardorum annos duodecim, regem non ha- 
ex genere fuit Gausus. Ipse adduxit Langobardos iu 3o bentes. Post haec levaverunt sibi regem nomine 
Panuonia. Et mortuus est Audoin in Pannonia; et Authari, filio Clephoni. Et accepit Anthart uxorem 
regnavtt Alroin filius ipsius post eum, cui maier fint Theodelenda , filia Gairipald et Walderadae , de 
Rodelenda. Eo tempore pugnavit Alboin cuui rcge Bajoaria ; et venit cum Theodelenda frater ipsius 
Gippidorum nomine Cunimund ; et mortuus' est Cu- nomine Gundwald, et ordinavit eum Authari rex 
nimund in ipsa pugna, et debeilati sunt Gippidis. ducem in civitatem Astense ; et regnavit Authari 
Tunc tulit Alboin uxorem Rosemunda, filia Cuni- annos septem. 

mundi, quem predaverat; quia jam mortua fuerat X. Et exivit Aquo dux Thuringus de Taurinis , 

uxor ipsius Hlodsuinda, quae fuit filia Hlothari , <>• et junxit se Theodelendae reginae, et factus est rex 

regis Francorum, de qua habuit fiiia nomine Alb- Langobardorum. Et occidit duces revelles suos , 

suinda. Et. habitaverunt Langobardi in Pannonia 4° Zangrolf de Verona, Minulf de Insula Sancti Juli, 

annos quadraginta duo. et Gaidulf de Bergamum, seu et alios qui ei revelles 

VII. Ipse Alboin adduxit Langobardos in Itaiia , fuerunt. Et genuit Aquo de Theodelenda filiam nnam 
invitatus a Narsele patricio. Et movit Alboin rex homine Gumtiperga, et filium unum nomioe Adex- 

viit, Et regnavit Aquo annos xx et v. Aderwald 
filius ejus . regnavit post mortem patris sui annos 

* Pro de suis regionibuB— Pugnavit Tato Ckron. Gothmmm duodecim. Et -post ipsum regnavit Alroald annos 

de .Pannonia , et venerunt et habitavenmt in Rudilanda septem. 

aunos plurimos, et ad suam dogmam perduxerunt. Ante , XI. Et pdst ipsum regnavit Rothari, de genere 

Peronem regnavitGodoin; postPeronen) tenuit principabun Arodas ; et rupit civiutes vel castra Romanorum 

Langobardoriun ClafiFo; et post Claffonem regnavit Tatto. 5o quee fuerant circa iitoralia, de prope Lune usque 

Eo tempore redierunt Laogobardi in campis Filda, feceruat hx terra Francorum, quam Ubitergium ad partem 

ibi anno» tres. Et post haec pugnavit Tatto > orientis. Et pugnavit circa fluvium Scultenna , et 

** Pro et capsidem. Po«t eum Chrm. Gvthamm et populnm ceoiderunt a parte Romanorum octo milia numerns. 

ipsius in fugara misil; ibi praedavit omnia bona eorum : [ XII. Et regnavit Rothari annos decem et se- 

postea Heroli ptem. Et .post ipsam regnavit AaiPBaT annos no- 

*.** Pro Et pugnavit — ubi mortuus esL chhm. Gotkaimm et vem. Et post ipsum regnavit Grimoald. Eo tempore 

expugnavit Heldechis filium TaUonis, et fugit Heldecbis eaivit Constantinus imperater de Constantinopolhn , 

ad Gibidos, et ibi ntortuus est : et venit in partes Campaniae , et regressus est in 

**** Ckron. Goikauum ndJii Mater autem Audoin nomine Sicilia , et ibidem occisus est a suis. Et regnavit 

Menia uxor fuit Pissae regis. 60 Grimoald annos novem. 



Digitized by 



Google 



ROTHAR1S REGIS 



10 



XIII. Post Grimuald regnavit Pertari annis xvm. 
Postea Conipert Glius ejus regoavit annis zm. Liut- 
pert , filius Gunipert , regnavit annis v. Aripert , 
filius Rachipert, regnavit annis xn. Asprand regnavit 
annos m. Liotprand filius ejus regnavit annos xxni. 
Utprand regnavit menses vm. Post ipsum vero 
Rachis, filius Pimoni, annis v. Post ipsum regnavit 
Aistulfus frater ejus annis vm , qui persecutus est 
a rege Francorum. Post ipsum regnavit Desiderius 
annos xvn et menses iii j et ductus est captivus in 
Franciam. Et postea regnavit Carolus annos xl. ] 



Ego u Dei ttOMiifE ROTHARI vir excellen- 

TISSIMUS , ET SEPTIMODZCIMO JtEX GEltTIS Ljlf- 

GOBARDOhVM , anno , Deo propitiante , regni mei 
octabo, aetatisque tricesimo octabo, indictione se- 
cunda,et post advento in provincia Italiae Lango- 
bardorum , ex quo , Alboin tunc temporis rege , 
praecedentem divina potentia , adducti sunt , anno 
septuagesimo sexto , feliciter. Dato Ticino , in 
Palatio. 

Quarita pro subjectorum nostrorum commoda 
nostrae fuit soUicitudinis cuna et est, subter adnexa 
tenor declarat; precipue tam propter adsiduas fa- 
tigationes pauperum , quam etiam superfluas exa- 
ctiones , ab hir atd majore virtute habentur, quos 
modo vim pati c&gnovimus. Ob hoc, considerantes 
Dei omnipotentis graiiam , necessarium esse pro- 
speximus prescnUm corregere legem, quam priores 
homines renovent et emendent, et quod deest adi- 
ciant r et quod superftuum est abscindant. In unum 
previdimus volumme conpiectendum , quatinus li- 
ceat imicuique, salva iege et justitiam, quiete vi- 
vere, et proptet opinionem contra inimicos laborare, 
seque suosque defendere Jines. 

Tamen, quamqaam haec ita se habeant, utilem 
prospeximus , propter futwi temporis memoriam , 



nomina regum antecessorum nostrorum, ex quo in 
gente nostra Langobardorum reges nominati cepe- 
runt esse, in quantum per antiquos homines dedi- 
cimus , in hoc membrano adnotari jussimus. 

Fuit primus rex Agelmund, ex genere Gugingus. 
Secundus Lamisso. 
Tertius Letb. 

Quartus Sildeboc , ftlius Leth. 
i o Quintus Godeboc , JiUus Sildehoc. 
Sextus Claffo , fUius Godehoc. 
Septimus Tato, Jikus CZqffbni. Tato et Unichis 
Jilii Claffonis. 

Octabus Wacbo , fiUus Unichis , nepus Tatoni. 
Nonus Waltbam. 

Decimus Audoih , ex genere Gausus. 

Undeeimus Alboih , JUius Audoin , qui exerci- 
tum , ut supra , m ItaUa adduxit. 

Duodecimus Clepb, ex genere Beleos. 
30 Tertiodecimus Autbari , filius Cleph: 

Quartodecimus Agilulf, Turingus , ex genere 
Anawas. 

Qumtodecimus Adlowald , fihus Agilulf. 

Sextodecimus Ariowald , ex genere Caupus. 

Septimodecimus Ego ih Dei nomihe qui supra 
ROTHARI rex, filws Nasding, ex genere Aro- 
dut. Nanding JiUus Noctoni; Noczo filius Alamund; 
Alamund JiUus Alaman , Alaman fiuus Hilioni ; 
Hiixo fihus WehUoni; WekUo fiUus Weoni; Weo 
3o JUius Frochoni; Frocho filius Fachoni; Facho JiUus 
Mammoni; Mammo fiUus Obthora. 



Et hoc generaUter damus in mandatis , ne aU- 
qua fraus per vicium scriptorum in hoc Edictum 
adibeatur, si aUqua fuerit intentio nuUa alia exem- 
plaria credatur aut suscipiatur, nisi quod per ma- 
nus Ansoald notario nostro scriptum aut recogni- 
tum seu requisitum fuerit, qui per nostram jussio- 
4o nem scripsit. 



Digitized by 



Google 



EDICTUM. ; ;: 



...... • .. : : < •< t. ••» • 

■ v i .. i . ' . ■ ■<■ : . h /.'■■:»•■ ■•( - <'i ' : • ' " 

, 1 1' .' . ::: J> - . .'■_•.. ','■_' '' ' ■ : 

!•:';;'.'"■('■(',.■■■'-,' .u/ ji /:, ' ■. '. : : ■ : : 

.l.i . < '-.:< ; >: ',''.."• • •>■ :)■'].■ M i' /'. ' 

<•'. i / ",••■', .<;:'! ,' '•-..•: ■!■ I '■' • 

■)'':•• .'. ' ■•' J. •''.',' : •' .'• i .<"'•.•' 
» > 

' , •'• ; :.!■>•.' i.KI , .1. . -..'I'f . ■ : >:. i 

■ '. ■'■■■.:': ',,'','' i ■■ • " i . ', .• »■ 
l . ' . -. /:! :.'j r ', -!;i • : "■'■ i <- " . . 

' .' . ,,!.; ■'!•: .».'< .''"''. i ' •'■ . 



/. Si quis hominum contra animam » XXIII. 

. • regis ■ cogitaverit. ■■■■". -..■>,.,<•■;,.• 

>, ■> . //. Si quis cum rege de morte al- XXIIII. 
.v . terius consiliaverU- > . - 1 

. ■'> III. Si quis foris provineid fugire \ XXV. 

temptaverit. 

IIII. Si quis inimicus ihtrd provihcia >• ■-..■■■ XXVI. 
invitaverit. XXVII. 
V. Si quis scamaras intra provincia 
. i . celaverit. io ^ XXVIII* 

• 'VI. Si.quis in exercUo sedxtionem 

levaverU. , ■■> 1 ■ 

jf 7 //. Siquis contra inimicos pugnando • XXV III I. 
•coUegam suum dimiserit. .»..■'•■• 
. if^///. Si .quis in eoncilium aut quoli- 

\ . ' convento scandalum comi- XXX. 
serit. 

VI III. Si quis qualecumque hominem XXXI. 

ad regem accusaverit. XXXII. 
X. Si homo liber in alterius rnorte 20 >■• \ 

consiUaverit. - XXXIII. 

\ XI. De consiUo moftis. '■■■ 

XII. Si plures hamines homicidium XXXIIII. 
fecerint. 

XIII. Si quis dominum suum occide- XXXV* 
rit , ipsum occidatur. > \ > \ s 

XIIII. De morte. XXXVI. 
XV. Si quis sepultura hominis mor- 
tui ruperit. 

XVI. Si quis hominem mortuum in 3o XXXVII. 

flumen aut foris invenerit. 
XVII. Si quis ex varonibus nostris ad 

nos venire voluerit. XXXVIII. 
XVIII. Si quis manus armata super 
quemcumque ad regem ve- 

nientem injecerit. XXXV IIII. 
XVIIII. Si quis per injuria sua vindi- 

candam super quemcumque XL. 
currerit. 

XX. Si quis ducem suum contempse- 4° XLI. 

rit ad justitiam. XLII. 
XXI. Si quis in exercito amhulare XLIII. 
contempserit. 

XXII. Si quis ducem suum contempse- XLIV. 

rit ad justa causa persequen- XLV. 
dam. 



Si dax exerciadem\suum mo- 

lestopenuX: 
Si . gaataldeu». exereUatem stmnt 

molestaverit. 
Si quis res suas ab aiio in exer- 

cito\ t^equisierU. 
De weeworin ,id est urbilariant. 
Si. quis hqmini Jibero viam an- 

testeterit.. 
■ Si qttu\ tervovauena vet ancille 
. - seu uieko. aut Uberto viam an- 

testetemi. ••• 
Si qtsis messem aut, prmtum seu 
\, quaUbet chuura vmdicandum 
•- viam untesteteriL. K 
Si.quis hominem Uberum de ca- 
\ vaUo in .terra jactaverk. 
De walapaukco. 

Si komo Uber nocte in eurte al- 

terius inventus fuerit. 
Si seryus in curte aliena nocte 
. > inventus fuerit. : 
Si quis in cttrte aUena jrato a- 

nimo sagittaverU. 
Si , quis .\ in\ ecdesia seandahim 
\ penetraverit. x . 
Si quis intra palatutm ubi rex 

praesens est scandahun pene- 

traverU. 

Si Uber homo in eadem civUate 

ubi rex preest scandalum pe- 

netraverU. 
Si servus in eadem civUatem ubi 

rex preest scandalum commi- 

serit. 

Si Uber homo in aUa civitate 

scandalum commiserU. 
Si servus in alia civUate scan- 

dalum commiserU. 
De homine Ubero battuto. 
De homine libero legato. 
De ferita aut percussura homi- 

nis Uberi. 
Si quis aUum pugno percusserit. 
De plagas, et conposUiones pla- 

garum. 



Digitized by 



Google 



ROTHARIS REC.IS 



XLVI. 
XLVIL 

XLVUL 
XLVIIII. 
L. 
lL 
LII. 
LIII. 
LIIII. 
LV. 
LVI. 
LVII. 
LVIII. 

LVIIII. 

LX. 
LXI. 
LXII. 
LXIII. 
LXIIII. 
LXV. 
LXVI. 
LXVIL 
LXVIII. 
LXVIIII. 
LXX. 
* LXXI. 
LXXII. 
LXXIII. 
LXXIIII. 
LXXV. 

LXXVI. 
LXXVII. 

LXXVIII. 



LXXVIIII. 



LXXX. 
LXXXI. 
LXXXII. 
LXXXIII. 

Lxxxiin. 

LXXXV. 
LXXXVI. 
LXXXVII. 
LXXXVIII. 
LXXXVIIII. 

XC. 
XCI. 

xcn. 

XCIII. 
XCIIIL 

xcv. 
XCVi 



10 



ao 



3o 



De plaga in capul cutica rupta. 
De plaga in caput ut ossa rum- 

pantur. 
De oculo evulso. 
De naso absciso. 
De labro absciso. 
De dentes priores. 
De dentes maxillares. 
De aure abscisa. 
De plaga in faciem. 
De plaga in naso. 
De plaga in aurem. 
De brachio transforatum. 
Si quis alium in brachio punc- 

xerit. 

Si quis alium intra capso pla- 

gaverit. 
De plaga in coxa. 
De numero plagarum. 
De incisione manus. 
De digita manus. 
De secundmn digitum. 
De tertium digitum. 
De quartum digitum. 
De quintum digitum. 
De incisione pedum. 
De policem pedis. 
De secundum digitum. 
De tertium digitum. 
De quartum digitum. 
De quintum digitum. 
De omni plaga aut ferita. 
Si infans in utero matris occi- 

sus fuerit. 
De aldiis et servus ministerialis. 
De aldio et servo ministeriale 

percusso. 
De aldio et servo ministeriale 

percusso ut ossa non rum- 

pantur. ^o 
De aldio alieno et servo mini- 

steriale percusso ut ossa rum- 

pantur. 
De plaga in faciem. 
De ocuio evulso. 
De naso absciso. 
De aure abscisa. 
De labro absciso. 
De dentes excussos. 
De dentes maxillares. 
De brachio rupto. 
De. manu abscisa. 
De digita manus. 
De secundum digitum. 
De tertium digitum. 
De quartum digitum. 
De quintum digitunt. 
De caxa rupta. 
De pede absciso. 
De digita pedum. 



5o 



XCVII. 
XCVIII. 
XCVIIII. 

c. 

CI. 
CII. 
CIII. 
CIIII. 

cv. 

CVI. 
CVIL 
CVIII. 
CVIIII. 

cx. 

CXI. 
CXII. 

CXIII. 
CXIIII. 

cxv. 

CXVI. 
CXVII. 
CXVIII. 
CXVIIII. 

cxx. 

CXXI. 
CXXII. 
CXXIII. 
CXXIIII. 

cxxv. 

CXXVl. 
CXXVII. 
CXXVIII. 
CXXVIIII. 
CXXX. 
CXXXI. 

CXXXII. 
CXXXIII. 
CXXXIIII. 

cxxxv. 

CXXXVI. 

CXXXVII. 

CXXXVIII. 

CXXXVIIII. 
CXL. 

CXLI. 

CXLII. 

CXLIII. 

CXLIIII. 
CXLV. 



60 



'4 

De secundo digito. 

De tertio digito. 

De quarto digito. 

De quinto digito. 

De plaga intra capso. 

De brachio aut coxa transforata. 

De servos rusticanos. 

De plaga in faciem. 

De oculo evulso. 

De naso absciso. 

De aure abscisa. 

De labro absciso. 

De dentes. 

De brachio aut coxa transforata. 
De plaga quae intra capso fiet. 
De brachium , coxa , aut tivia 

rupta. 
De manu abscisa. 
De digita manus. 
De secundo digito. 
De tertio digito. 
De quarto digito. 
De quinto digito. 
De pede servo rusticano absciso. 
De digita pedum. 
De secundo digito. 
De tertio digito. 
De quarto digito. 
De quinto digito. 
De servo rusticano battudo. 
Si membrum sideratum fuerit. 
Omnes vero plagas aut feritas. 
De eo qui plagas fecerit. 
De aldio occiso. 
De servo ministeriale occiso. 
De alio ministeriale qui secun- 

dus est. 
De servo massario occiso. 
De bovulco occiso. 
De servo rusticano,qui sub mas- 

sario est , occiso. 
De pastores porcarios occisus. 
De pegorario, caprario, seu ar- 

mentario occiso. 
Si infans parbus de massario 

occisus fuerit. 
De arbore communiter inciso 

hominem quem occiserit. 
De veneno temperato. 
Si liber aut libera venenum alii 

dederit. 

Si quis alti venenum mortiferum 
dederit. 

Si servus aut ancillam venenum 

alii dederit. 
De .eo qui post accepta conpo- 

sitione se revindicaveriL 
De magistros comacinos. 
De rogatos aut conductos ma- 
, gistros. ', 



Digitized by Google 



EDICTUM 



if) 



IO 



CXLVI. De mcmdio. 
CXLVII. De ftc&foris ttove pedes a /o- 
- ■ colmre. portattdn. ' 
CXLVIIi.$iy**fo$umih Uinere fecerit. 
CXLVIIII. De wMo+inGlsd. 
, , v , ••'; CL. Demotiho capetdto. 

. €£I: y Si quis^moUn6ih>terra aliena 
. . ,v .•• y a ed$6tk>erit. "> *» '• 
CLIftvSi operarate rogdtus ab alio in 

' \ opera x nidrtuus fuerit. 
CLIII. D» grados' coghdtionum. 
CLIIII. De fititts tegittihus V * naturalis. 
CLV. NuMvk licentium ndturales fi- 
•\nv>>v.->.uvv\\ \< i. •.•-vi 4ios equdtes HnstUuere cum le- 
> A, uw\»v> . >"-m ^■n^TffiriOy '->- v A / ' *♦ 
vm\ *»\m . CLVL s Defitfo : naikrdtei'dtti de ancilla 
aUerius natus fuerit. 
CLVII\^^^^u^efH%d hnturale na- 

jrfniK «A a\\\ r> 

CLVfLf» LhjHtategiHmaetjUionaturales. ao 
CLVIILfi^utOiO^ dttiddni jitias legitimas 
.<>■/> ^Av ^fitU haturale^. 
CLX.D&jUias sorores tegitimas. 
o?.V^?>V) oNviiBftjrf.^jR^- ihatuiid ihtbr tegilimos et 
™*\^nai&nti& ■ ' ' '■ 
CLXtfr Siunus exnataratibus occiditur. 
CLXIIteSi qtiis Hh morte parenti sui in- 

.'>v.-,.V- sidiatus juerit.: ' ' 
CLXim^Sb ^aU? ebc pareritibus dixerU 
.< -W".-y\ nv ,\ <fe mpoteaut eohsobrino suo, 3o 
.Vvv.ii^ w»\\.-vA>iA \^tp±o&\d&<adtdterih \ hatus sit. 
v.vjVh •>\ MnCtjJ"^ Si tfUis dia&rU' deuxore aliena, 
.V-\*-y\-> >\--\\\<\ tpctod < muhdutm aU<eum per- 
.^'.yy^tinedli "\ A\'-\ \< '■'"■ 
.o'.'v^ >o CLX\VI\^De suspectfonemtnmaritus,quod 



■liwm w.y 



' \ uxorem suam occidisset. 



■ CLXVII. Dejhatres qui in casa commune 
.o?.'mo oVv..< •.<-.;.\ rernansit? •'• • ' •' ' ' \ 
CLXmmD»\e^rdda^o\yjtti^im. 
rw <\€"£#^/#^^ , 4o 

CLXXi ISt vivo patre non liceat res suas 
.?.»uVy»o '/.ov V .»'v\ch\ tjSUttS cnSoumqud thihgare. 
v . CLXXL Si quis se desperaverit de filiis. 
CLXXII. De thinx , quod est donatio. 
CLXXIII. Si quis res suas alii thingaverit. 
CLXXIIII. NuUi sit Ucentia thinx quod an- 
••'•v\ \ . ■ • • tedfecii tn dlios trahsmigrare. 
CLXXV. De launegild. 
CLXXVI. De iebrosoi •'. , 

'\. CLXXVII. De transmigratiohe libero ho- 5o 
rhini. 

v CbXXVIII. De sponsalibus ^ot huptiis. 
CLXXVIIII. Si dixerit sponsus de sponsa sua 

.'•• s '' ■ quod adulterassit) 

CLXXX. Si posiquam puetta sponsata ha- 
• \ ■•■ •' .• 1 , bet lebrosa appAruerit. 
CLXXXI, De nuptiis. 
CLXXXII. De nuptits \«*\ mun\ko.' 
'•• ■< CLX XXIII. Deiraditiohepueltedut mulieris. 
CLXXXIIII. De exenio nuptiali. 60 



CLXXXV. 
CLXXXVI. 
CLXXXVII. 
CLXXXVIII. 



CLXXXVIIII. 

CXC. 
CXCI. 

cxcii. 



CXCIII. 

CXCIIII. 

CXCV. 
CXCVI. 
CXCVIl. 
CXCVIII. 

CXCVIIII. 

cc. 

CCI. 
CCII. 

CCIII. 

CCIIII. 

ccv. 

CCVI. 
CCVII. 
CCVIII. 
CCVIIII. 
CCX. 

CCXI. 
CCXII. 

CCXIII. 
CCXIIII. 

CCXV. 
CCXVI. 

ccxvir. 

CCXVIII. 

ccxvrin. 

ccxx. 

CCXXI. 

CCXXII: 
CCXXHf. 

ccxxtm. 
ccxxv. 

CCXXVI 



De incestas et inlecitas nuptias. 
Si vir mulieri violentias fecerit. 
De violentia muUeris Ubere. 
Si pueUa Ubera aut vedua sine 
voluntate parentum dd marito 
ambolaverit. 
De fornigationis causam. 
De sponsata alterius. 
De rapto sponsata alterius. 
Si pater aut firater aut aliquis 
ex parenUbus pueltam alii 
sponsaverit. 
Si pueUa tibera servum aliehum 
foris provincia secuta juerit. 
Si quis cum ancilla jbmigatus 
fuerit. 

De crimen in pueUa injecto. 
De crimen aduUerii. 
De crimen nefando. 
De crimen in puella qui in al- 

terius mundio est. 
Si vedua in domo patris regressa 

fuerit. 
De occisione muJieris. 
De muliere liberdi occisa. 
Si mulier in morte mariti sui 

consiliaverit. 
Si mulier marUum suum occi- 
serit. 

Nuiti mulieii liceat in sua po- 

testate esse. 
De aldia violentiata. 
De tiberta viotentiata. 
De anceUa violentiata. 
De rapto. 
De ancilla rapta. 
De rapto qui in curte regis du- 
xerU. 

Si quis oxorem alterius tolerit. 
Si quis cum oxorem suam alium 

fornigantem invenerit. 
De crimen adulterii. 
Si quis liberam puellam absque 
consiUum parentum duxerit. 
De sponsata mortua. 
Si atduts oxorem Uberam tolerit. 
Si aldia servo tulerUadmaritum. 
Si aldius aldia uxorem tuleril. 
Si aldius ahcitta Sua 'aut alte- 
rius uxorem tHlerh. 
s Si ahcilta "iri casa ahcrius ad 
> niarituni^intraverit/ 1 
Si servus Uberam muMerem tu- 
lerit. 

De andltit matrimonii gratiata. 
De eo 'qiu 'sine herede moritur. 
De mandmisskmibus. 
De fiSits Mberii. 
De eis qui a dominis suis tiber- 
< tatem meruerint. 



Digitized by 



Google 



ROTHAR.IS ftEGIS 



CCXXVJL 
CCXXVI& 

ccxmuiL 

CQXXX* 
CCXXXL 

ccxxxa 

CCXXXIH. 
CCXXXIIIh 
vCCXXXV, 
CCXXXVL 

ccxxxvil 

CCXXXVIIL 

ccxxxynik 

CCXL. 
CCXhL 
CCXLIL 

CCXLIIL 
CCXLUIL 



CCXLF. 
CCXLVL 

: \ ' V : 

CCXLVIL 

CCXLVUI. 

CCXLVIILL 

CCL. 

CCLI. 
CCLIL 

CCLIIt. 
CCLIIII. 
CCLV, 
CCLVL 
, CCLVIL 
CCLVHL 
• . ■ - * ■ 
CCLVIIIL 

CCLX. 
CCLXL 

CCLXIL 

CCLXIIL 

CCLXIIIL 

CCLXV. 
CCLXVI. 

CCLXVIL 

CCLXVIII. 



De empUonibus. efr isinditionibus. 
De po$ses$ime.\: 
Qui<rem,aUfrdm Otto vindiderit. 
De mmcipio f6bfosus. * 
De ancilla conparata. 
De: cAvaUo: coVpafdto. > 
Si qnis\ de servo conparaverit. 
De servo masiA/iti. . , : 
De. aidius. \ \ 
De t&nmnos, effissos. . 1,0 
De seryus. qui temUnum effbsserit. 
De arbore signato. 
Si servus atborem signatiim in- 
■. iSide^U. . . \: . 
De snafda in silva allerius facta. 
De servo qui.snaida fecerit. 
Si quis sine jussionem regis au- 

funi figuraverit. 
De omiola faisa.: ' 
Si\quis per ruurum ds castro ao 
, aut' (Hvitdieni disdejidcrit.' 
De pigmratioiiibus *t debitum. 
Si quis ante contestatiouem pi- 

gneraverit. 
Nulli liciat alium pro alio pi- 

gnerare, 
Si quis per errorc alio pro alio 

pigneraverit. 
De gregis aequarum seu por- 

corum. 3>6. 
Si cavallus domitus aut bovis *eu 

baccam pigneraverit. 
Si homo liber qui devitor est. 
Nulli leciatpro qualevit devitum 

casa pignerare. 
De furtis* 

Si servus furtum fecerit. 
De proditorem. 

Si servus in fuga furtum fecerit. 
Si muUer Ubera furtum fecefit. 4f> 
Si aldiam aut anciUam in fur- 

. tum inyenta fuerit. 
Si liber homo servum suum fur- 

tum facere fusseriL 
De inventionem aUqua. 
Si servus aJieha anciUa oxoretn 

habens furaverit. 
Si servus dum infuga est cui- 

levet aliquid comendaverit. 
Si plures homines furtum fece- 5o 
rent. 

Si Uber aut servus foris provin- 

cia fugire voluerit. 
De portonario. 

Si portunarius furomm sciens 

transposuerit. 
Si portunarius mancipium fuga- 

cem transposuerit. 
Si portonarius hominem Uberum 
fugacem transposuerit. 60 



, CGLXVUIL Si mancipium wXtwjits po*t al- 
temmfugierit. 
CCLXX.. Qe iUim, post rwncipium 
:>yx\\k :> v . fugierit. : , \ / / v v • 
CCLXXL, Do. curle.ni regis. 
CCLXXIL Re eccksia. / / , . * 
CCLXXHL Si servHs tutra. pr^vhteia va- 

... ,-. . ■■ x gavexit. : ■ : ' 
CCLXXIIII: Siquis manciplutn fogacem ha- 
• .', ' ■. - buerits ■ , ' / • 
CCLXXV. De fugam mancipii. 
CCLXXVL Si quis mancipHim sciensfuga- 

cem exciepcxit. ■ ; , . 
CCLXXVIL LYfbrore. - ; 

CCLXXVHI. L\t mrl* ruptu; , ^ 
CCLXXVIIIL De cotteiUo. rustScanorum. 
CCLXXX. De. rusUcanorum tiditiouom. 
CCLXXXL De fttrta et pena jiika. v 
CCLXXXII. Si.quifr .de cvasa" Ugna furaverit. 
CCLXXXIIL De: , lignamem . adbnaium. > 
CCLXXXIIIL De otto, \ > / 
CCLXXXVt De sepe, X. / / r > 
CCLXXXVL De axegiasx , 1 W/ / »' . . 
CCLXXXVII. De sepe stantafid. \ '.: / ' . ■ 
CCLXXXVIIL De piovo. v > 

CCLXXXVIIIL De tiatirmo. 

CCXC. De jugo. ■ ■: s 

CCXCL De sogas. 
CCXCII. De vife ^uvarum. ■' > 
CCXCIII. De palo carracio. 
CCXCIIII. De vite incisa.. r ■' ■> 
CCXCV. De tiaviceaL viUs. 
CCXCVL De uvan 
CCXCVIL De ambulatorhis. " 
CCXCVIII. De cabistro. 
CCXCVIIIL De retey V. ; ^ 

CCC. De arbores. 
\ \GCCI.. De poma ticisa.. ' > 

CCCIL De ukvq. \ 

CCCIIL Si homo aut quolivit pecuUum 
\ ■ 1 ■ .> . >ia sepc altefius se inpegcrit. 
CCCIIIL Si cavalhis aut quolivit peculium 
at ciausura alivnd' sc inpala- 
veriL . 

••■ \CCCV. De fossato circa campo facto. 
CCCVI. De poteo. 
CCCVII. De arma. 

CCCVIII. Si quis sua auctoritate arma al- 
terius tuUerit. 
CCCVIIII Deferas. 
CCCX. De pedica. 
CCCXI. De fera plagata. 
CCCXIL De fera inventa. 
CCCXIIL De fera celata. 
CCCXIIII. De fera sagittala. 
CCCXV. De cervo domesUco. 
CCCXVL Si quis cervum alienum intri- 
gaverit. 

CCCXVII. De aves domesUgas. 
CCCXVIIL Dc apes. 



Digitized by 



Google 



<9 



EDIGTUM 



cccxvim. 

cccxx. 
cccxxi. 

cccxxn. 

CCCXXIII. 
CCCXXIIII. 

cccxxv. 

CCCXXVI. 

CCCXXVII. 
CCCXXVIII. 
CCCXXVIIII. 

cccxxx. 

CCCXXXI. 
CCCXXXII. 
CCCXXXIIL 
CCCXXXIIII. 
CCCXXXV. 
CCCXXXVI. 
CCCXXXVII. 
CCCXXXVIII. 
CCCXXXVIIII. 
CCCXL. 
CCCXLI. 
CCCXLII. 

CCCXLIII. 

CCCXLIIII. 
CCCXLV. 

CCCXLVI. 

CCCXLVII. 

CCCXLVIII. 
CCCXLVIIII. 

CCCL. 

CCCLI. 
CCCLII. 
CCCLIII. 



Si quis de arbore signato 'apes 

tolerit. 
De aceplores. 

Si quis de arbore signato ace- 

ptores tulerit. 
De canis incidatus. ■ 
De homine ravioso. 
De animalibus raviosis. 
De quatrupedia. 

De animalibus qui kominum in- 10 

trigaverit. 
De cavallo conducto. 
Si animal alium occiserit. 
De cane furato. 
Si quis canem alienum occiserit. 
De cane damnum facieniem. 
De vacca prignante. 
De equa prignante. 
De ancilla prignante. 
De animal excoriatum. ao 
De animal mortuum in Jlumine. 
De cavallo plagato. 
De coda cavalli. 
Qui cavallum alienum plagaverit. 
Qui cavaltum alienum ascenderit. 
De disfigurato cavallo. 
Si quis animale alicno pro suo 

preserit. 
De piculium in damnum inven- 

tum. 3o 
De piculio asto in damno misso. 
Si quis porcus aut pecura asto 

in damnum miserit. 
Si quis piculium de damnum ad 

chtusura minaverit. 
Si hominem quelibet animal se- 

cutus fuerit. 
Siquis aiium hominem rogaverit. 
De porcus, si in isca alterius 

paverit. 

De porcus , si in prato fossas 

facientem. 
De verre. 

De porcario battuto. 
Si duo porcarii inter se rexa- 
verent. 



CCCLIIII 
CCCLV. 
CCCLVI. 
CCCLVII. 

CCCLVIIL 

CCCLVIIII. 
CCCLX. 
CCCLXI: 
CCCLXII. 

CCCLXIII. 
CCCLXIIII. 

CCCLXV. 
CCCLXVI. 

CCCLXVII. 
CCCLXVIII. 
CCCLXVIIII. 
CCCLXX. 
CCCLXXI. 
CCCLXXII. 
CCCLXXIII. 
CCCLXXIIII. 

CCCLXXV. 
CCCLXXVI. 
CCCLXXVII. 

CCCLXXVIII. 

CCCLXXVIIII. 
CCCLXXX. 
CCCLXXXI. 
CCCLXXXII. 

CCCLXXXIII. 

CCCLXXXIIII. 
CCCLXXXV. 
CCCLXXXVI. 

CCCLXXXVII. 

CCCLXXXVIII. 



3o 

De campo alienum «ratkm. 
De campo exaratd. 
De prato segato aut exardto. 
Si quit eampum alterius cum pe- 

cuUum delierit. 
Non devit eterantibus erba ne- 

gare. • '• 1 ■ 
De sagramentis. 
De wadia et Jidejussorem. 
Si wadia de sagramento. 
Si post sagramentum judicatum 

aliquis morkur. 
De sacramentum rupttan. 
De eo qid sacramentum repro- 

mittit. 

De devitum patris mortui. 
Si aliqua inter homenis surre- 

xerit intentio. 
De waregang. 
De camphionibus. 
De causas regales. 
Si servus regi morh fecerit. 
De causas hominum. 
Si servum regi furtum fecerit. 
De servo regL 
De sculdahis. 

De gastaldius et actoris regi. 

De aldia aut ancilla. 

Si quis hominem liberum unum 

ocuhun habentem cxcusserit. 
Si mulier liberam in scandalum 

cocurrerit. 
De cassina. 
De picuKo. 

Si quis dixerit arga aUerius. 
Si quis impincxerit hominem li- 
berum. 

Si quis hominem Uberum per bar- 

bas traxerit. 
De brachio, coxa, vel ttbia. 
De mundio pueile. 
Presentis vero dispositionis no- 

stre. 

Si quis hominem Uberum occi- 
serit. 

Et hoc addimus ac dejinimus. 



Digitized by Google 



Digitized by 



Google 



21 ROTIIARIS RfcGIS 32 



Cap. I. 

Si quis hominum contra animam regis cogita- 
verit aut consiliaverit , anime suae incurrat peri- 
culum , et res ejus infiscentur. 

n. 

Si quis. cum rege de morte alterius consiliave- 
rit, aut hominem per ipsius jussionem occiserit j 
in nullo sit culpavelis , nec ille nec heredis ejus 
quoquo tempore ab illo aut heredis ipsius requisi- 
tionem aut molestias patiatur ; quia , postquam 
corda regum in manum Dei esse credimus , non 
est possevilem ut homo possit aduniare quem rex 
occidere jusserit. 

III. 

Si quisforis provincia fugire temptaverit, morti 
incurrat periculum, et res ejus infiscentur. 

IIII. 

Si quis inimicus intra provincia invitaverit aut 
introduxerit , anime suae incurrat periculum, et 
res ejus infiscentur. 

V. 

Si quis scamaras ihtra provincia celaverit aut 
anonam dederit, anime suae incurrat periculum, 
aut conponat regi solidos nonientos. 



Si quis foris in exercitum seditionem levaverit 
contra ducem suum aut contra eum qui ordinatus 
foerit a rege ad exercrtum gbbernandi, aut aliquam 
partem exercitum, seduserit, sanguinis sai incurrat 
periculum. 

NA\. 

Si quis contra inimicus, pugnattdum coUegam suum 



dimiserit, aut anstalin fecerit, id est si eum diceperil 
el cum eum non laboraverit, anime suae incurrttL 
periculum. 

VIII. 

Si quis in concilium vel in qunlebit conventura 
scandalum comiserit, nonientos solidus sit eulpa- 
velis regi. 

10 

VIUI. 

Si quis qualemeumque hominem ad regem in- 
cusaverit quod anime perteneat periculum, leciat 
ei qui accusatus fuerit cum sacrameatalibas satis- 
facere et se aduniare. Et si tales causam emerserit 
ut adest homo in presentia qui crimen mittat; \i*> 
ceat ei per camphionem, id est per pugnam, cri- 
men ipsum de super se, si potueril, eicere; et si ei 
30 provatum fuerit, aut det animam, aut qualiter regi 
placuerit conponat. Et ; si provare . rion potuerit, et 
cognoscitur dolosae accusassit, tunc ipse qui aecu- 
savit et probare non poterit widrigitd suo conpo- 
nat, medietatem regi, et medietatem cui crhnen in- 
jectum fuerit 

X. 

Si quis homo liber in alterius morte oonsihaverit, 
3o et: cx ipso consilio mortuos non fuerit, tunc ipse 
consiltator conpoaat soledus vigenti. 

XI. : &e consilio mottte. 

, Si homeui» lBberi inter se in morte alterius con* 
siliaverit sine regis consilium, et ex ipso tractatus 
mortuos non fuerit, conponat unusquisque soledos 
vigenti; et si ex ipso consilium mortuos fuerit, tunc 
ille qui homicida est conponat ipsum mortuum si- 
cut adpraeciatus fuerh, idesb<widrigild. 

, T :.. XII. w : . . - 

Si duo aut tres homenis sive amplius .liberi hu- 
■micidium penctraverjnti, et voraerent sc ladunare i ut 



Digitized by Google 



IO 



in unum couponant sicut adpreciatum fuerit , sit 
cis adunandi liceutia. Et si aliquis se de ipsis sub- 
Iraxerit, et non potuerit se purificare sicut lex ha- 
bit, quod nec plaga nec ferita in ipsum hominem 
qui occisus est non fecissit , tunc sit culpavelis 
sicut et alii qui conposuit; et si se purificaverit, sit 
absolutus a pena humicidii. Si tamen in consilio fue- 
rit,- conponat, ut supra, soledos xx, aut certe de 
ipsum consilium se purificet si potuerit. 

XIII. 

Si quis dominnm suum occiserit, ipsum occidatur. 
Si quis ipsum humicida defensare voluerit qui do- 
minum suum occiderit, sit culpavelis soledus no- 
ningintos, medietatem regi, medietatem parentibus 
mortui; et qui illins mortui injuriam vindicandam 
denegaverit solacia, si quidem rogatus fuerit, unus- 
quisque conponat solidos quinquagentia, medietatem 
regi , et medietatem cui solacia denegaverit. 

Xim. De morh. 



Si quis humicidium in absconso penelraverit in 
homine libero, servo, vel ancilla, et unus fuerit aut 
duo tantum qui ipsum humicidium fecerit, nonin- 
gentos solidos conponat. Si vero plures fuerint, si 
ingenuus , qualiter in angargathungi ipsum humi- 
cidium conponat; si servus aut libertus, conponat 
ipsum ut adpretiatus fuerit Et si expolia de ipsum 3o 
mortuum tolerit, id est plodraub, conponat octu- 
genta solidus. 



EDICTUM a4 

ad rcgem vcniendum aut rcdiendum faciat; nam 
si fecerit , sicut subter adnexum est cottponat. 

XVIII. 



20 



Si quis ex adversariis manum armatam super 
quemcumque ad regem venientem injecerit, suam 
injuriam aut qualemcumque culpam vindicandam, 
dcccc solidos sit culpavelis , medietatem regi , et 
medietatem cui injuriam inlata fuerit. 

xvnn. 

Si quis pro injuriam suam vindicandam super 
quemcumque manu armata aut exercitum usque ad 
quattuor homenis in vico intraverent, ille prior pro 
inlecita presumptione moriatur, aut certe conponat 
solidos dcccc, medietatem regi, et medietatem cui 
injuriam iulatam fuerit; et illi qui cum ipsum fue- 
runt, si liberi sunt, unusquisque octugenta solidos 
conponat, medietatem regi, et medietatem cui in- 
juriam passum : excepto si in ipsum vicum casas 
incenderint aut hominem occiserint, secundum qua- 
liter adpreciatum fuerit ita conponatur illi , cujus 
casas incesas fuerit aut parentes aut servus occisus 
fuerit. 



XX. 



Si quis de exercitalibus ducem suum contem- 
pserit ad justitiam, vigeuti solidos regi et doci suo 
conponat. 



XV. De crapworfin. 

Si quis sepulturam horneuis mortui ruperit, et 
corpus expoliaverit aut foris jactaverit, dcccc sole- 
dus sit culpavelis parenlibus sepulti; et si parentis 
non fuerit proximi, tunc gastaldius regis aut scul- 
dahis requiret culpam ipsam, et a curte regis exegat. 

XVI. De rahairaubus. 

Si quis hominem mortuum in flumine aut foris 
invenerit, et expoliaverit aut foris jactaberit aut 
celaberit, conponat parentibus mortui solidos lxxx. 
Et si eum invenerit et expoliaverit, et mox vici- 
nibus patefecerit, et cognuscitur quod pro mer- 
cedis causam, nam non furandi animo, reddat spolia 
quas super eum invenit , et amplios ei calomnia 
non generetur. 

XVII. 



XXI. 



Si quis in exercitum amholare conlempserit aut 
in sculca , dit regi et doci suo solidos xx. 



4o 



XXII. 

Si quis dc ipsum exercitum docem suum ad ju- 
stam causam persequendam denegaverit solacia, 
unusquisque conponat regi et doci suo solidos vi- 
ginti. 

XXIII. 



Si dox exercitalem suum molestaverit injuste, ga- 
staldius eum solaciet, quousque ad praesentiam regi 
5o aut certe aput docem suum ad justitiam perducat. 

XXIIII. 



Si gastaldius exerditalem suum molestaverit con- 
trn, ratiouem, dux eum solaciet, quousque veritatem 
suam invenerit. 



Si quis ex baronibus nostris ad nos voluerit ve- 
nire, securus veniat, et inlesus ad suos revertatur; 
nullus de adversarius illi aliquam in itenere injuria 
aut molestiam facere presumat. Tantum est ut ille XXV. 
qui ad regem festinet venire oneste vehiat, «t nulla 

lesione aut damnum cuicumque in ipsum itenere 60 Si quis res suas ab aliom in excrckum requisierit, 



Diqitized by 



25 



ROTBARIS REGIS 



aG 



et ooluerit ille reddere, tunc ambolit ad docem; et 
si dox aut judex qui iu loco ordinatus est a rege 
veritalem aut justitiam non servaverit , conponat 
regi, quam et cujus causa est, solidos vegenti, causa 
manentem. 

XXVI. De wecworin, id est urbitariam. 

Si quis mulier libere aut puellae in viam se ante- 
posuerit, aut aliquam injuriam intolerit, noningentos 
solidos conponat, medietatem regi, et medietatem 
cui ipsa injuria inlata fuerit, aut ad quem mundius 
de eam pertenuerit. 

XXVII. 

Si quis homini libero viam anlesteterit , viginti 
solidos ei conponat, sic tamen ut aliquam lesionem 
in carnem ipsius non faciat; nam si feceril, et vi- 
genti solidos pro eo quod antestetit conponat, et 
feritas aut plagas si fecerit sicut subter in hoc Edi- 
ctu adnexum est conponat. 

XXVIII. 

Si quis servum alienum aut ancillam seu aldium 
aut libertum viam antesteterit, vigenti solidos do- 
minum ejus conponat. 

XXVIIII. 

Si quis messem suam aut pratum seu qualevit 
clausura vindicanda homini prohibuerit, id cst ante- 
steterit ut non ingrediatur, non sit culpavclis sicut 
ille qni hominem sempliciter viam ambolantem an- 
testeterit, eo quod laborem suum vindicavit. 

XXX. De marahworfin. 

Si quis hominem liberum de cavallo in terra ja- 
rtaverit per quodlevit ingenium iniquo animo, oc- 
tuagenta solidns ci conponat ; et si aliquam lesio- 
nein ei fecerit, sicut in hoc Edictum adncxum est 
ei conponat. 

XXXI. De walapautzo. 

Si quis homini libero violentia injuste fecerit, 
id est wulapautzo, octugenta solidos ei conponat. 
Walapautz cst, qui se furtiin vcslinicnlum alium 
induerit, aut se caput lalrocinamli auiino aut fa- 
ciem trunsfiguravcrit. 

XXXII. Dc ciule. 

Dc hointue libero, si noclc in curte allcrius in- 
venlus fuerit et non dans inanus legandi, ct occidi- 
tur, a parentibus non requiratur. Et si manus de- 
derit ad legandum , et legatus fuerit , dit pro se 
octugenta solidos : quia non convenit ratioiu , ut Go 



homo noctis tempore in curtem alienam silentio aut 
absconse ingreditur; sed si quacumque utiUtatem 
habet , priusquam intret clamet. 

XXXIII. 

Si servus in curtem aliena noctis tempore in- 
ventus fuerit, et non dans manus ad ligandum, si 
occiditur , non requiratur a domino ; et si manus 
10 dederit et legatus fuerit, libere se cum quadra- 
genta solidos. 

XXXIIII. 

Si quis in curtem alterius irato animo sagittavcrit 
aut lancia jactaverit, aut de foris sepem alium pla- 
gaverit intra curtem , conponat solidos vigenli ; 
excepto cum plagas aut feritas fecerit, sicut in hoc 
Edictum legitur persolvat. 

20 

XXXV. De scandalum. 

Si quis scandalum in ecclesia penetraverit, qua- 
dragenta solidos ipsius veneravelis loci sit culpa- 
velis , excepto plagas aut feritas cui fecerit. Et 
predicti quadragenta solidi per sculdahis aut judi- 
cem qui in locu ordinatus fuerit exegantur, et in 
sacrum altarium ubi injuria facta est conponatur. 

3o XXXVI. 

Si quis intra palalium ubi rege preest scandalum 
penelrare presumpserit , anime suae incurrat pe- 
riculum , aut redemat anima sua , si obtenere po- 
tuerit a rege. 

XXXVII. 

Si quis liber homo in eadem civitatem ubi rex 
4° preest, aut tunc invenitur esse, scandalum pene- 
trare presumpserit, id est si incilaverit et non per- 
cusscrit, sit culpavelis solidos duodicem in palatio 
rcgis; nam si perfecerit et percusscrit , sit culpa- 
velis in palatio regis solidos vigenti et quattuor : 
excepto plagas aut feritas si fecerit, sicut in hoc 
Edictum adnexum est conponat. 

XXXVIII. 

5o S\ servus in eadem civitatem in qua rex tuuc 
iuvenitur essc scaudalum incitaverit, sit culpabilis 
iti palaLio regis solidos sex ; et si percusscrit , sit 
culpavelis solitlos duodiceui ; exceplo feritas aut 
conpositionis plagaruin , sicut in hoc Edictum le- 
gitur conponat. 

xxxvmi. 

Si libcr homo in aUam civitatem scandulum in- 
citarc presumpserit, ct non pcrcusscrit, sit culpa- 



Digitized by Google 



a 7 EDICTUM a8 

velis in palatio regis solidos sex ; si autem per- decemetocto: si vero ainplius fecerit, non nomi- 
eusserit aut plagaverit, sit culpavelis in palatio regis rentur, nisi in istas tres conponantur. 
solidos duodecim: excepto conpositionis plagarum 

aut feritas si fecerit, sicut in hoc Edictum legitur XLVII. 
conponat. 

Si quis alium plagaverit in caput ut ossa rum- 
XL. pantur, pro uno osso conponat solidos dnodicem; 

si duo fuerent, conponat solidos viginti quatluor; 
Si servus in aliam civitatem scandalom comiserit, si tres fuerent , conponat solidos triginta sex; si 
solidos tres sit culpavelis in palatio regis; si autem 10 super fuerent, non nomirentur: sic ita ut unus ossus 
feritas aut plagas fecerit , sit culpavelis in palatio talis inveniatur, qui a pedis duodicem super viam 
regis solidos sex , excepto plagas aut feritas cui sonum in scutum facere possit, et ipsa minsura de 
fecerit conponat. certo pede hominis mediocris mensuretur, nam non 

ad mano. 

XLT. De komine libero battuto. 

XLVIII. De oculo evulso. 

Si quis hominem liberum insidialus fuerit cum 
virtutem aut solatium, vedens eum inparatum sem- Si quis alii oculum excusserit, pro mortuum ad- 

pliciter ambolantem aut stantem subito super eum precietur qualiter in angargathungi , id est secun- 
adveniens, et turpiter eum tenuerit et battederit 20 <hun qualitatem persone, et medietas praetii ipsius 
sine jussione regis, medietatem prelii ipsius ac si conponatur ab ipsum qut oculum excusserit. 
eum occisissit ei conponat, eo quod in turpe et in 

derisiculum ipsius eum male tractavit. XLVIIII. De naso absciso. 



XLII. 

De homine libero legato. 

Si quis hominem liberum legaverit absque jussio- 
nem regis sine causa, duas partis pretii ipsius tam- 
quam si eum occisissit ei conponat. 3o 

XLIII. De ferita aut percussura 
homeius liberi. 

Si quis hominem liberum subito surgente rexa 
percusserit, et liborem aut vulnus feceril, pro una 
ferita conponat ei solidos tres; si duas fecerit, so- 
lidos sex; si tres fecerit, solidos novem; si quat- 
tuor fecerit , solidos duodecim : si vero amplius 
duraverit, feritas non numerentur, sed sit sibi con- 4° 
tcntus. 

XLIIII. 

Si quis alium pugno percusserit, solidos tres ei 
conponat; si alapas, sex. 



Si quis alii nasum absciderit, medietatem pretii 
ipsius ei conponatur ut supra. 

L. De labro absciso. 

Si quis alii labrum absciderit, conponat solidos 
sexdicem; et si dentis apparuerit unum, duo, aut 
tres, conponat solidos viginti. 

LI. De dentes priores. 

Si quis alii dentem evcusserit qui in risum ap* 
parit, pro unum dentem dit soledus sidicem; si duo 
aut plures fuerent in risu apparentis, per hoc no- 
miro conponantur et pretietur. 

LII. De dentes maxillares. 

Si quis alii dentem maxillarem unum aut plures 
excusserit, per unum dentem conponat solidos octo. 

LIII. De aurem abscisam. 



XLV. Si quis alii aurem absciderit, quartam partexn 

pretii ipsius ei conponat. 

De ferilas et conpositionis plagarum quae inter 5o 
homenis liberus evenerint per hoc tinorem sicut LIIII. 
subter adnexum est conponatur, cessante faida, id 

est inimisitia. Si quis alii plagam in faciem fecerit, conponat 

ei solidos sedicem. 

XLVI. De plaga in caput. 

LV. De plaga in naso. 

Si quis alii plagam in caput fecerit ut cutica tan- 
tura rumpatur quod capilli coperiunt, conponat so- Si quis alii plagam in nasum fecerit , conponat 

lidos sex; si duas plagas fecerit, conponat solidos ei solidos sedicem, si resolutaverit, ut tantum ce- 
duodicem ; si usque tres fecerit , conponat solidos 60 chatrices appareat. 



Digitized by Google 



ROTHARIS REGIS 



LVI. De plaga in aurem. 



LXVII. De ijuinto digitum. 



Si qiritf i*Hi plagam *in auremfeeetit , coripotiat 
ei solidos 'xVi , si rtsdhftavefit.' ' 

LVII. De brachio transfbrafo. • 

Si quis alium in brachio punxerit ■ «t transfora- 
verit , conponat solidos xvi. 

LVIII. 

Si quis alii brachium puncxef it et non transfbra- 
verit , conponat solidos octo. 



Si quintum digitum de manu excusserit, conpo- 
nat solidos sedkem. 

LXVIIL De incisione pedum. 

Si quis alii pedem excusserit, medietatem pretii 
ipshis ei conponat; et si sideratns faerit et non 
io percxcusserit, quartam partem pretii ipsius ei con- 
ponat. . 



LVIIII. De plaga in casso. 

Si quis alium intra capsum plagaverit, conponat 
solidos xx. 



LX. De. plaga in coxa. 

Si quis aTium in coxa plagaverit aut punxertt, 
si trapsforatum fuefit, conponat solidos xvi; si au- 
tem transforata non fuerit, conponat solidos octo. 

LXI. De nomiro plagarum. 

Si- plures plagas foerent , usque . tres tantumodo 
nomirentur, et per unamquamque plagam conpo- 
nantur ut supra; nam amplius si fucrent, non con- 
ponantur. 

LXII. De incisione manus. 

Si quis alii manum absciderit, medietatem pretii 
ipsius sicut adpretiatus fuerh si eom occisissit ei cou- 
ponat; et si sic sideraverit et non perexcusserit a 
corpore, quartam partem praetii ipsius ei conponat. 

LXIIl. Dc digita manus. 

Si quis alii policem de manu excusserit, sexlam 
partein pretii ipsius quod homo ipse adpraetialus 
fuerit si eum occisissit ei conponat. 

LXIIII. De secundo digito. 

Si quis . ahi secundum digitum de mano excus- 
scrit, conponat solidos sedicem. 

LXV. De tertio digito. 

St.quis alii tertmm digitnm de mano excusseiit, 
qued est ' mediamtni , conponat solidos qumque. 

LXVI. De quavtum digilum. 

Si quis alii quarlum digilum de manu excusse- 
rit , conponal solidos octo. 



■ LXVIIII. De policem pedis. 

Si quis alii policem de pede excusserit, conponat 
solidos sedicem. 

LXX. De secundo digito. 

20 Si quis alii secundum digitum de pede excus- 
serit , conponat solidos vi. 

LXXI. 

Si tertium digitum de pede excusserit, conponat 
solidos tres. 

LXXII. 

3o Si quartum digitum de pede excusserit, conponat 
solidos tres. 

LXXIII. 

Si quintum digitum de pede excusserit, conponat 
soiidos duo. • ■ , . 

LXXIIII. 

46 > In omnes istas plagas aut feritas superius scri- 
ptas, que inter homenis liberos evenerit, ideo ma- 
joTem conpositionem posuimus quam antiqui nostri, 
ut faida , quod est inimisitia , post acceptatn su- 
prascriptam conpositionem postponatur et amplius 
non requiratur , nec dolus teneatur , set sit sibi 
caosa fihita, manente amicitia. Et si contegerit de 
ipsas plagas intra anni spatio qui plagatus est mori, 
lunc ilie qui eum plagavit conponat qualiter in an- 
gargathungi, id est secundum qualitatem personae. 

5o 

LXXV. De infatUem in utero matris mortuo. 

Si itdans in utero matris nolendo ab aliquem 
occisus fuerit, si ipsa mulier libera est, et evaserit, 
adpretietur ut libera secundum nobililatem suam , 
et medietatem quod ipsa valuerit infans ipse con- 
ponatur; nam si mortua fuerit, conponat eam se- 
cundum generositatem suam, excepto quod in utero 
ejus mortuum fuerit,, ut snpra; cessante faida, eo 
6o quod nolendo feoit. • ; t 



Digitized by 



Google 



3i BPI 

LXXVI. ' 
De aldius , et servus muiisteriales. 

De illos vero ministeriales dicimus, qvu docti 
domui notriti sunt aut provati. 

, , ' i 

LXXVII. 

Si qui$ aldiuro altenum aut servum ministiriaJem 
j>ei'cuS6erit, si vninus aut libor apparuerit, pro nna 
ferita conponat solidum uno ; si duas fecerit , dit 
solidos duos ; si tres fecerit , dit solidos tres ; si 
quattuor ficerit, dit solidos quattueu 4 .. isi vero am- 
plius duraverit, non nomirentur. 

LXXVIII. 

Si quis aldium aUeno aut servum minislerialem 
plagaverit in caput ut ossa non rumpantur, pro 
una plaga dit solidos duo ; si duas plagas fecerit, 
dit solidos hii; si tres fecerit, conponat solidos vi: 
excepto operas et mercidis medici: si vero amplius 
plagas capetis fuerit, non momirentur. 

LXXVIIII. 

Si quis aldium alienum aut servum ministerialem 
plagaverit in caput ut ossa rumpantur unum aut 
plures, conponat solidos quattuor, excepto operas et 
roercedis medici. 

LXXX. 
De plaga in facia. 

Si quis aldiuro ajieuum aut servma ministiria- 
lem plagam in faciem fecerit, conponat soJidos duo. 

LXXXI. De oculo evulso. 

Si quts aldium aUenuro aut servum ministirtalem 
oculum excusserit, medietatero pretii ipsius quod 
adpretiatum fuerit si eum occidissit ei conponat 

LXXXII. De nasum abscisum. 

Si quis aldium alienum aut servum roinisterialem 
nasum absciderit, conpqnat solidos oclo, excepto 
operas efc mercedis medicl 

LXXXIII. De aure abscisa. 

Si quis aidium alienum aut servum ministeriale 
aurau. absciderit , Qonponat solidos duas , excepto 
operas et, merce.cU$ medici. 

LXXXIIII. De laAra absciso. 

Si qw& aldiua alieBuro ant servum rainisterialem 
labrum absciderit ut dentis appareant, conponat so- 
lidos sex, excepto operas et mercedis roedici. 



M 3» 
LXXXV» De dentis efccujsvs. 

Si quis aldium alwnura aut wrvum wmiaeriakm 
dentem excusserit unuro aut pjures iu riso appa- 
rentes , pro unum dentem conpenat solidos quat- 
tuor; si plures &ewp*> pejr Jw^noflfiirtl «QPponantur. 

L XXXVI, D$ ma&UlaKS. 

Si quis aldio alieno aut servo ministeriali ma- 
xiilaris dentis excusserit; per unum maxillare con- 
ponat soiidos duo ; si vero plures fuerent, per hoc 
noiniro conponantur,. • ..! i". ;ij<j, 

.<,! • <■ '•■•A ■■ :.<••' •'•'» , ',j 

LXXXVII. De brachium ruptum. 

'• • ' .':;/: 
Si quis aldium alienum aut servum minislerialem 
hrachiura ruperit , conponat soiidos sex , exeepto 
operas et mercedis medici. 
ao 

LXXXVIU. D& mana ahstisa. 

$i quis aldius aUeno aut aervus minisieriales ma- 
num absciderit, medietatem pretti ipsius ei conponat. 

LXXXVIIII. De digita manus. 

Si quis aldium alienum aut servum ministerialem 
policem dc roanu «xcusserit, cdnponat} soiidos octo, 
3o excepto operos et mercedis medici. 

XC. 

Si secundo digito de manu excusserit, conponat 
solidos sex. 

XCI. 

Si tertium digitum de maau ejcousserit, <juod est 
4o medianum , conponat solidos duo. 

XCII. 

Si quartum digitam de menu «xcusserit, conpo- 
nat solidos duo. 

xcm. 

Si quintum digttum de mann excusserit, conpo- 
5o nat solidos quattuor. 

XCim. Dt coxa rtipta. 

Si quis aVdium afiennm ant servum ministeriatem 
coxa rnperit aut tivia, conponat solidos tres, exce- 

pto operas et mercedis medici. 

XCV. De pede absciso. 
60 Si quis aldium alienum aut servum minislerialem 



Digitized by 



33 



ROTHARIS REGIS 



34 



pedem absciderit, medietatem pretii ipsius ei con- 
ponat, excepto operas et mercedis medici. 

XGVI. De digUa pedum. 

Si quis nldium alienum aut servum ministerialem 
policem de pede excusserit, conponat solidos quat- 
tuor, excepto operas et mercedis medici. 

XCVII. ,0 

Si secundum digitum de pede excusserit, con- 
ponat solidos duos. 

XGVIII. 

Si tertium digitum de pede excusserit, couponat 
solidos duos. 

XCVIIII. ao 

Si quarto digito de pede excusserit, conponat so- 
lido uno. 



CV. De ocuh evitlso. 



Si quis servum alienum rusticanum oculum ex- 
cusserit, medietatem pretii ipsius quod adpretiatus 

fuerit si eum occidissit domino ejus conponat. 

CVI. De naso absciso. 

Si quis servum alienum rusticanum nasum absci- 
derit, conponat solidos quattuor, excepto operas et 
mercedis medici. ; 

CVII. 

Si quis servum alienum rusticanum aurem ab- 
sciderit , conponat solidura unum , excepto operas 
et mercedis medici. 

GVIII. De labro absciso. 

Si quis servum alienum' rusticanum labrum absci- 
derit ut dentis appareant, conponat solidos tres. 



CVHIL De dentes. 



c. 



Si quintum digitum de pede excusserit, conponat 
solido uno. 

CI. De plaga intra capso. 

Si quis aldium alienum aut servum ministerialem 
plagam intra capso aut sagitta injecta aut con qua- 
•levit artna fecerit , conponat solidos sex , excepto 
operas et roerccdis medici. 

CII. 

De brachio aut coxa trans/brata. 

Si quis aldium alienum aut servum ministerialem 
brachium aut coxa transforaverit, conponat solidos 
«res, excepto operas et mercedis inedici ; et si sic 
plagaverit et non pertunderit, conponat solido unum. 

, ciil 

De servus rusticanus. 

•' Si quis servuin alieniun rusttcauo pbgam tn Ca- 
put fecerit ut cutiga tantum rumpatur, pro unam 
jUagam dit solidum unum ; pro duas dit solidos duos, . 
excepto operas et mercedis medici : si amplius pla- 
gas capetis fuerint, non noroirentur. Si autem ossa 
ruperit unum aut plures , couponut solidos tres ; 
:flrn>plius inori uomiientUr. 

CIIII. 
De piaga in favia . • 

St quis servum aliennm: rusticanam plaga in iacia 
fecerit, conponat solidum unum. 



3o 



Si quis servum abenun» rusticahuml Sdenteut ex- 
cusserit qui in riso apparit, conponat pro unum 
dentem solidos duo, pro maxiUares vero ^solide «no ; 
.siautem amplius fuerint,per hoc nomiro coopouatur. 

CX. 

De brachio aut coxa transforata. 

Si quis servum alienum rusticanum brachium aut 
coxa transforaverit, conponat solidos duos; si autem 
plagaverit et non transforaverit, conponat solido uno, 
excepto operas et mercedis medici. 

CXI. 

De plaga quae intra capso Jiet. 

Si quis servum alienum rusticanum intra capso 
plagaverity conponat solidos quattuor, exiceptoidpe- 
ras et mercedis medici. .tvw 



CXIL De brachio, coxa 
aut tibia rupta. 

Si quis servum alienum rusticanum brachio, «oaa 
5o seu tibia ruperit , conponat solidos tres , cxceplo 
operas et mercedis .medicL' ' Et si de ipsa ruptura 
inlra annis spatio sanus factus non fuerit et ad pri- 
stinam >npri ■■ redierit sanita*em, quartam parJtem 
quod ipse valuerit domino ejus conponat. 

. .v. GXIII. De manum abScisamS '. > 

Si qnis ;scrvnnn aUenum rusticanum maqunr ab- 
scidei-it ; nveUielateni piiejtii ipsiusidomino «jus <con- 

60 ponat. >•• '<-. : .>.';.•• . ■.<:■ t ■.. , 

5 



Digitized by 



Google 



35 



BDICTUM 



36 



CXIIH. De digita mdnUs. 



Si quis scrvum dlienum rusticanum pelioem de 
manU exbusserit, cbnponit solidds nu. •• 

CXV. 

••.•'..' > 

Si secundum digitum de manu excusserit, con- 
ponat solidee ui> •' 

CXVI. 

Si tertium digitum dc matou excusserit, conponat 
solidum unum. 

, ■ CXVIL 

Si quartum digitum de manu excusserit, conpo- 
nat solidum anum. 

GXVIIL 

Si quintum digilum de manu excusserit, conpo- 
nat solidos n : esftepto eperaS et mercedis medici. 

' • CXVIIIL De pBde servo tustieano abscisOk 
..,-,<■ ■ ■ • 

Si quis servum aluininn rusticanmn pedem absci- 
derit, medietalem pretii ipsius conponat ut supra. 

CXX. De dtgita pedum. 

Si quis servum alienum rusticanum policem de 
ptd* etcassCrifc >, conponat soUdoa n. 

CXXL 

Si secundum digitum de pede excusserit , con- 
ponat solido uno. 

'• .-' . • . • ■ > -v 

cxxu. 

Si . tertio dtgita de pede exctBserit<, cgapoeat io~ 

fido uno. .1 • • . i 

• • cxaam / > 



quatluor feritas fuerit., conponat solidos duo j am- 
plius si fuerit, non nemtretur. 

CXXVI. Si membrum sidirdium fuerit. 

Si de plagas aut feritas superius Scriptas aldii r 
aut servi ministeriales , seu servi rusticani , atque 
aldias, aut ancillas, manus aut pedis vel quolevit 
membrum qui plagatus aut percussus est sidera- 
io tum fuerit, et non perexcusserit, simili modo con- 
ponatur tamquam si eum perexcussissit. 

CXXVII. 



20 



3o 



Omnes vero plagas aut feritas tam de aldius 
quam et de servus ministeriales seu servi rusti- 
gani atque aldias aut ancillas, que inter eos eve- 
neret, per hoc tinore sicut superius scriptum est 
finiatur. Si autem exinde aliquas dubietas fiierit 
quod evadere aut citins sanare non possit, tunc me- 
dietatem pretii de plaga quod arbitrata fiierit do- 
minus accipiat: reliqna rero medietas suspendatur, 
dum usque cognuscitur si intra anni spatium petest 
de ipsis plagis evadere. Si evaserit, quod reliquum 
est conpleatur : si autem de ipsas plagas mortuos 
fuerit intra anni spatium, sicut subter adnexum est 
ita domine conponatur y et qne pro plagam acce- 
ptum est in ipsa summa conpositiones aaortui re*- 
potetur. 



CXXVm. De eo qui plagas fecerit. 

Qui plagas fecerit ipse querat medieo: et si ne- 
olexerit, tunc ille qui plagatus est aut dominus ejuS 
inveniat medicum. Et ille qui caput rumpit aut sw- 
prascriptas plagas fecit, et operas reddat, et mer- 
cedis medici persolvat, quantum per doctus home- 
nis arbitratum fuerit. 

CXXVim. De aldid occiso. 



Si qals aldmm aliermm eectdcrit., eenpunat 
lidos sexagenta. 

CXXX. De servb- HAinisteriale occiso. 



Si quarto digito de pede excusserit, conponat so- 
Hde medio. • • < i »»■•<:» <;;.. .t.nm . <. ■, ( >: 

•• •;• ' ••••'* • ' • ' CXXIIII. -.:»•».: ..»■ ; ) - ■ . 

<8i quunwm digiteaa ipechs 'efccuseerit* conponat 
solido ntedioi < ■ < . •. . .„l.i 

C XXV. £k setvo , jmstUaiiO i battudo. 

Sii quiBi senvom tsdienum ruBtioaennn penuusserit , 
pro unam .feritam^ iid esfc pluslai, si< viihetts aut libor 
apparuerit, conponat solido medio; si vero usqae> 6o 



Si quis servum alienum ministerialem probatum 
«t suhra aut decsexn • oceiserit , eonpenat sotidos 
• tnunqnegents»» 

•f ','■■' CXXXL . !■.■■.< 

! . ■■■'■.]■■■ '[ 

De alid vero ministeriale qui secundus ei. iove- 
nitur, tamen nomen ministeruuem habeat, si quis 

occiderit , conponat solidos viginti et quinque. 

CXXXII. De tervo massario occiso. 

SL quis isertum altenum massariem oepise) it , 

conponat solidos viginlL .'...: 



Digitized by Google 



3; RQTDARIS REGIS 38 

CXXXIII. Di bovulco occisd. CXLj 

Si quis servum alienum bovulco de sala occide- Si liber aut libera venenum alii dederit ad be- 

rit, conponat soledns viginti. . veuduro, et qui acceperit ex ipsum venenum mor- 

tuos non> fuerit, conponat qui venenum dedit me- 
CXXXIIII. dietatem pretii ipsius quod adpretiatus fiierit si 

De servo rustigand qui sub massario est. eum occidissit. 

Si quis servum alienum rustiganum qui sub mas- CXLI. 
sario est occiserit, conponat solidos sedecem. 10 

Si quis venenum ad bevendum dederit , et qui 
CXXXV. acceperit mortuus fiierit, prelium mortui secundum 

De pastores porcarios occisus. qualitatenv persone in integrum conponat. ; 

Si quis porcarium alienum occiserit, magestrum CXLII. 
tamen illum , qui sub se discipolus havit duo aut 

tres aut amplius , conponat solidos quinquagenta ; -Si servus aut ancilla venenum alicui dederit, et 

de inferioris autem porcarius si quis occiderit, con- ille qui accepit mortuos non fuerit, conponat do- 

ponat solidos vigentj et quinque. minus servi vel ancille medietatem pretii quod ipse 

30 valuerit qui aocepit; et per omnia ipse servus vel 

CXXXVI. : ancilla in ipsa conpositione , pro quantus adpre- 

tiatus fuerit, ad occidendum tradatur. Et si mor- 

Dc pecorario, caprario seo armentario occiso, tuos fuerit qui accepit, tunc dominus servi vel 

magistro itamen, si quis occiderit, conponal solidos ancille ipsum hominem in integrum conponat; sic 

viginti; pro discipolus autem qtti sequentes sunt tamen ut servus aut ancilla in jpsa conpositione , 

si quis occiderit, conponat solidos sedicem. De illos pro quanti adpretiatus fuerit, ad occidendum tra- 

vero pastores dicimus, qui ad liberos homines ser- datur , et nulla sit redemptio aut excusatio mortis 

viunt , et de sala propria exeunt. servi vel ancille. 

CXXXVII. Si infans parvus de massatio 3o CXLIII. De eo qui post accepta conpositione 
occisus fuerit. se revmdigaverit ■ ■ 

Si quis infantem parvolo de servo massario casu Si homo occisus fuerit liber .aut servus,- et pro 

fuciientem occiderit, arbitretur a judice secnndum humicidio ipso conpositio facta fuerit, et pro am- 

qualem aetatem habuit aut qualem lucrum facere potandam inimicitia sagramenta prestita, et postea 

potebat^ ita conponatur. contegerit ut ille qui conpositionem accepit revin- 

• :•->.' J . i -j t ■-■ j digandi causam occiderit hominem de partem que 

i « «CXXXVJtl. Dc, arbore communiter inciso conpositionem acoepit: jubemus irt in dublum red* 

ts-icn.j )i , 'horkinein quem occiserit. i i: dat ipsam coopositionem jterum paretttibus aut do- 
; .-••.x i.'',:.'... ,.,■■ .. : /j 0 mino servi. Srmili modo et de plagas aut ferjlas ; 

. ' -Si, duo aut tres aut plures homines arborem u- qui post accepta conpositionem se vmdioare tenta- 

num inciserent, .et <altum htaunem supervenientem verit,, in dublum qood accepit restiluat , excepto 

et ex ipsum arborem occiderent, aut quodlihit dam- si Jiominem oceiderit iconponintup nt supra. 

num fecerent: tunc incidentes arborem quanticum- ■'••■ >,'...-. . . > 

que faertttt^ipsum humkidium aut damnum pariler . CXLIIU. Demagistros comacinos. 

conponant. Et si casu faciente ab ipso arbore aliquis >■ ■■.'■.>■■]' ■>•.•-.■:<;.. ;..••• 

cx>ipsi8 qui iacidunt mort^ifmeTjt, si duo fiiereiit <■ Si magister comacinus cum ooMegantes snos eu- 

c&UegGtafes;, medietasilpretii: repttlcun- illi mortui , juscumque domum restaurandam vet tfabrigandam 

ei niecUbtatem reddat pjarenfcibusicbltega ipswis; et super se, placito finito de mercede, susceperit, et 
«ir iph^res fuerent,<idem^m^0.pniH^una repotetur 0y contegerrt aliquem per ipsam domUm , aut mate- 

$tIi>>mortui<yi;et iquauttjcumqucjfuerisnfivivi veddant rium elapsum aut lapidem, mori : non requiratur 

•SHtfulJfcumma pretiiijii«^Bsbnt© uaidaf, oidei» qUia no* Jr domino cujus domum fiterit?, nisi magistcn cotna- 

4eddo a fec^nMitU'.-;'HA -u-.r. \n.:u h ■. .••j}-r,>\ .; . oimis cum cbnsbrlibus: swis ipsnm' humicidram atit 

i : '•i" r <! o.ip ii ip i< :ti!-.Ji<;.| u> : ,o:i fe-.hra»]»;.: J r! damuum conponat; quia; poStquam vn fabola firmi 

i - : uiG*X3iXiViHI.)!i?e vAnertian lemjfbrktumj . <-~ ;i de mercedis pro suum logrum suscipit, non inme- 

- '>:."(,: viol ril-.n :'-i;ii j '..otl-.i! . i.'i.;J:': 1 :ii -.".:.) " ■-. rito damno susteneat. • '■• • 
! :<S<i'quis:J>dinoi liberjaiititriidier «eneMiiM{ tempe<- 

rave^jlr eCialii adi<bevead«m:'dm'«<.J«olqeru!, < t eoni- ;.a:.CXLV. Denxigajtos autJtwiductm magispOS: 

pimat 4Mii4os< i*i%miv y . skut< ciUe- >tfk\ -tty mifttio «•;.<•:•■»•: •' ■■> -j-.. ■).,,<[ :M<Ai v>> m <. :„iu in i 

terius ronsiliatus fuerit. ••'•.'•'. ■' ' ; 6« :-. Sil quis •mogistee» eomiemo«"iunum' iauc plures 



Digitized by 



Google 



39 



EDICTUM 



4o 



rogaverit aut conduierit ad opera dictandi, aut so- 
lacium diurnum prestandum inter servus suos, do- 
mum aut casam faciendam, et contegerit per ipsam 
casam aliquem ex ipsos comacinus mori, non requi- 
ratur ab ipsum cujus casa est. Nam si cadens ar- 
bor aut lapis ex ipsam fabrigam occiderit aUquem 
extraneum aut quodlebit damnum fecerit, non re- 
potetur culpam magistri, sed ille qui conduxit ipse 
damnum susteneat. 

CXLVI. De incendio. 

Si quis casam alienam asto animo, quod est vo- 
lontarie, incenderit, in treblum restituat ea, quod 
est sibi tertiam , sub eitimationem pretii , cum 
omnem intrinsecus quidquid intus crematus fue- 
rit, que vicini bone fidei homenis adpraetiaverent, 
restaurit. £t si aliqua de intrinsecus domui orta 
fuerit intentio , tunc ille qui damnum pertuUt ju- 



judicem interpeUaverit , et jodex dilataverit ip^ 
causa deliberare, aut licentiam dederit averse parti 
ipsum molinum everteddi, conponat seUdos vigemi 
in palatio regis distriotus «b stolesazo. 



CLI. 



Si quis molinum in terram alienam aedificaverit, 
et sua provare nen potuerit, amittat molinum et 
10 omnem operam suam, et ille habeat cujus tem 
aut ripa esse invenitur; quia omnes scire debent 
quod suum non alienum esL 

CLII. Si operarius ab alio rogatus in opera 
mortuus fuerit. 



Si quis operarius rogaverit aut conduxerit in 
opera , et caso facientem contegerit ex ipsis aut 
ih aqua mori , aut a fiilmine percuti , ant a vento 
ratus dicat quantum in eadem casa perdedit, et 30 arborem movito aut propria morte xnori, non re- 



omnia, ut dictum est, in treblum ei restituatur ab 
iUo, qui volontariae hujus mali penetravit. 

CXLVII. De fogum foris novetn pedis 
a fogolarem portatum. 

Si quis focum foris novem pedis a focolare por- 
taverit, et damnum ex ipsum focum sibi aut alte- 
rius factum fuerit , ipse , qui portavit , damnum 
conponat ferquido, id est semilem, ideo quia no- 3o 
lens fecit; et si intra ipsos navem pedis, quod est 
de fogolarem, damnum fecerit sibi aut alterius con- 
tegerit, non ei requiratur. 

CXLVIII. 

Si quis fogum foris in itinere fecerit, antequara 
egrediatur extinguat eum, et non neclegenter di- 
mittat; nam si contegerit post egressum ipsius alicui 
ex ipsum focum damnum aut lesionem fecerit, ipse 4° 
qui focum fecerit, aut neclegenter dimisit, damnum 
sicut arbitratum fuerit, caput tantum, conponat: 
sic tamen ut post relictum foco qua ora eum re- 
liquerit usque ad aliam talem ora diei aut noctis 
conpotetur, quod sunt oras vigentt et quattuor. 
Nam si contegerit transire ipso foco super publica 
via aut ribo, damnum si fecerit, non ei requiratur 
qui focum dimisit. 



quiratur ab eo qui conduxit aut rogavit; tantum 
est ut per ipsius factum qui condusit aut ab ho- 
minibus ejus non moriatur. Et st a quecumque unus 
horum occisus fuerit aut lesus, ipse cooponat qui 
eum occiserit aut leserit. 



INCIPIT DE FILIIS LEGITIMIS. 



CLIII. De grados cugnationum. 

Omnes parentilla usque in septimum genicukm 
nomeretur , ut parens parenti per gradum et pa- 
rentilla heris succedat ; sic tamen ut ille q*i s«c- 
cedere vult nominatim unicuique nomina parentum 
antecessorum suornm dicat. Et si inteutk» fiierit 
contra curtis regis , tunc ille qui querit preveat 
sagramentum cum legitimus sagramentaUs suos; 
dicant per ordinem quod ParentiUa nottra sic Jkit, 
et UU sic nobis fuerunt parentes quomado nos 
cimus. 

CLIIII. De JUita legUimus /«< nmtmneiu. 



, CXLVIIII. De molino inciso. 5o 

1 

Si qnis molinum alterius asto incenderit, id est 
volonlariae, in treblom eum restituat sub estima- 
tiouem rei, cum omnia que intus cremata sunt 



CL. 



Si quis moliuum alterius capelaverit ant sclusa 
ruperit sine auctoritate judecis, conponat solidus 
duodicem ilU, cujus moUnus esse invenitur. Et si 60 



Si quis dereUqnerit fUmm . legitimu» un&m, 1 
est fulfurn, et filtns natarala nnnm ant plntcs, 
filius legitimns tolkt dnn poDtiohes de pattis aub- 
stantia, naturaU& tertia; si duo fnerent legitiHii, 
habeanjt naturalis qmntaza partem > quantecunaqne 
fuerent; si tres fuerent bgUimi, habeant natnralis 
septimam partem; si quattuor fuerent iegetimi , ba- 
beant natnrales nonam partem; si quinque fuerent 
legetimi, habeant naturalis undecimam partem; si 
sex fuerent legitimi , habeant naturalis tertiamdc- 
cimam partem; «iiseptem fuereiit legiliaai, habeant 
naturalis quintadecimaaai partetni s . si 1 huOem phnes 
fuerent, pler hoc tlomiro dividantur patris j s»b- 
stantia. . . 1 ! . 



Google 



Digitized by vjU\JV 1C j 



4« 



GLV. 



ROTHVRIS REGIS 4a 
CLXI. De mundio inter legitimos et naturales. 



. JPtoJti sit lioentia naturales fitius aequale» aut 
consemelis facere legetimis filiis, nisi si filii lege- 
timi post conpletam iegetimam aetatem patri con- 
senserit. Legitimam aetas est postquam filii duo- 
dicem annus habuerent. 

CLVI. 

- De fitio naturale qui de anciUa alterius natus 
fuerit, si pater conparaverit eum , et liberum thin- 
gaverit , libertas illi permaneat ; et si non libera- 
verit eum, sit servus cujus et mater ancilla. Nam 
si eum conparaverit, et aliquid de res ei per legem 
thingaverit, habeat ipsas res. 

CLVII. 

De eO qui de Glio naturale generatus. fuerit, quod 
est threus, heres non fiat, nisi ei thingatum fuerit 
per legem; et si thingatus non fuerit aliquit de 
res, tamen libertas illi permaueat. 

CLVIH. 

Si quis deretiquerit filiam legitimam unam , et 
fitium naturalem unum aut plures, et aUos parenles 
proximos aut heredis, aequaUter dividant substan- 
tiam defuncti , id est in tres partis : fiUa legitima 
accipiat uncias qiiattuor, quod est tertia pars; na- 
turales fiUi unus aut plures uocias quattuor, quod 
esttertia pars; et parentis proximi aut heredis,uu- 
cias quattuor, id est tertiam pars: et si parentes 
proximi non fuerent, lunc curtis regias suscipiat 
ipsas qualtuor uucias. 

CLVIIIL 

St quis dereliquerit filias legitimas duas aut plu- 
ris , et fiUus naturalis unum aut plures , et alios 
parentis proximos ut supra , illas filias tollant un» 
eias sex , quod est medietas ; naturalis fiUi uncias 
qatattuor, qiiod est tertia pars; et pareutis legitimi 
imcias duas,. quod est sexta pars : et si parentis 
sxom fuerent , curtis regia ipsas duas uncias su- 
seipiat. ■ 



10 



Si fuerint filii Iegitimi et filii naturalis , el so- 
rores tam legitimas quam naturalis, pro raundio 
earum tollant legitimi filii partes duas, natnralis 
vero partem tertiam. 

CLXII. 

Si fuerent filti legetimi et naturalis duo aut plu- 
res , et contegerit casus ut unus ex naturalis oc- 
cisus fuerit, toliant legitimi fratres pro conpositione 
illius partes duas, naturalis vero qui remanserint 
partem tertiam; facultas vero ilUus mortui ad le- 
gitimum fratrem revertatur, nam non ad naturalis. 
Ideo ita praevidimus, propter faida deponenda, id 
est inimicitia pacificanda. 

CLXIII. 



20 



CLX. 



Si quis in morte parentibus suis insidiatus fue- 
rit , id est si frater in morte fratri suo , aut bar- 
banes, quod est patruis, seu consubrini insidiatus 
aut consiliatus fuerit, et ille cui insidiatur filius 
uon dereliquerit , non sit UU heredis , cujus de 
anima tractavit , nisi alii parentes proximus ; et 
si pai entes proximus aut legitimus non babuerit , 
tuuc illi curUs regia succedaU De animam autem 
illius humicide sk in potestatem regis judicare quod 
3o illi placuerit. Res vero quas humicida reliquid, 
parentis proximi et legetimi habeant; et si parentes 
proximi non fuerent , tunc res ipsius curtis regia 
socientur. 

CLXIIII. Si quis de alio dixerit 
quod de adulteria natus sit. 

Si quis ex parenttbus , id est barbas , quod est 
patrttus , aut quicumque . ex prozimis , dixerit de 
nepote suo aut consoprino doloso animo, quod de 
adulterio natus sit, nam non de certo patre: tunc 
Ule cui criroen mittitur querat sibi liheros bomines 
sacramentales , et praebeat saeramentum quod fi- 
lius legitimus sit, et per lege res ipsas ad eum 
perteneat, nec alteri eas per iegem dimittere de- 
beat. Si hoc fecerit, habeat et fruatur: quia grave 
et iinpium vedetur esse, ut lales causa sub uno 
sculuin per pugnam dimittalur. 



50 



CLXV. 



Si quis derehqnerit fitias fajgiiimas unam aft 
piures , et sorores legetimas unam aut piures , et 
filius naturalis unum aui plurds 7 , i lollant filiae et 
sorores inter se aequaiiter divMendum uncias sex, 
qilod iest medietas ; m^uralis filii tmeias quattoor, 
tpiod *s* tertiam pars; et duas uncias parentis 
gitimi , aut curtis regia si parentiis legitimi qon 
fuerent, quo^ est sextam pars. Pro mundio aute^t 
snprasrVipnirtnn toUaot naturaiis - fitii terliam par- 
tein, et hercdis legetJmi aut cm'tis regi paiiis duas. 



•-.liSi quis- (Uxerit ,de oxorem aUenaw , qnod mu«- 
Aus mA ipsmn perleneat , nam no,n ad maritam , 
ttinc itte 1 qui eam habit oxorem preveat sagramen- 
tum cutn legetemos sagramentales suos duodicet* 1 , 
quod de certo domino mundium ipsius fecissit, et 
non eum alteri per legem dhnittere deveat. Si hoc 
fecerit , habeat et fruatur ; quia injustum vedetur 
esse, ut tam graudem oausam sub unum $cutum 
60 per pugua dimittatur; • : . 



Digitized by 



Google 



43 EDICTUM 44 

CLXVI. De suspitione in maritam possit habere, et res suas alii thingaverit, posteaquc 

quod oxorem suam occidissit. euni contegerit filius legitimus procreare : omnc 

. . thinx, quod est donatio, quod prius fecerat, rum- 

Si suspectus fuerit quod luaritus uxorem suam patur, et filii legitimi unum aut plures , qui po- 
occidissit, ita discernimus, ut purificet se maritus stea nati faerent , heredis iu omnibus patri suc- 
cum sagramentales . suos legitimus, quod mixtos in cedant. Si autem filias legitimas una aut plures , 
morte ipsius mulieris non fuissit, nec per se nec seu filios naturales unum aut plores post thinx fa- 
per subposita persona: et sit exsolutus ab hoc cri- ctum habuerit, habeant et ipsi legem suain, sicut 
men ; quia absordum et impium vedetur esse, ut superius constitutum est , tamquam si niliil alii 
tales causas sub unum scutum per pugnam dimit- 10 thingatum fuissit; et ille cui thingatum est lanlum 
tatur. habeat, quantum alii parentis proximi debuerunt 

habere aut curtis regia suscipere si alii thingatum 
CLXVII. non fuissit. 

De jratres qui in casam communem 

remanserent. CLXXII. 

De thinx , quod est donatio. 

Si fralres post mortem patris in casa commune 
remanserint , et unus ex ipsis in obsequium regis Si quis res suas alii thingare voluerit , non ab- 

aut judicis aliquas res adquesiverit serviendum, ha- sconse sed ante liberos homines ipsum gairethinx 
beat sibi in antea absque portionem fratrum. Et qui 20 faciat, quatinus qui thingat et qui gisel fuerit li- 
foras in exercitum aliquit adquisiverit, communem beri sint , ut nulla in posterum oriatur intentio. 
sit fratribus quod in casa commune dimiserit. £t si 

quis ex suprascriptis fratribus gairethinx fecerit, CLXXIII. 
habeat in antea cui faclum fuerit. Et qui ex ipsis 

oxorem duxerit, et de rebus communes meta data Si quis res suas thingaverit, et dixerit in ipso 

fuerit: quando alteri quidem oxorein tollere conti- thinx lide laib, id est quod in diae obitus sui re- 
gerit, aut quando ad divisionem facicndam venerit, liquerit, non dispergat res ipsas postea doloso anhno, 
simili modo de cumune rebus refundatur ei alio nisi fruatur eas cum rationem. Et si talis ei evenerit 
tantum, quantum frater in meta dedit. De paterna necessitas', ut terra cum mancipia aut sine mancipia 
autem vel materna substantia quod relicum fuerit, 3o vindere aut locum pigneris ponere debeat , dicat 
inter se aequaliter dividant. prius illi oui ihingavit: Ecoe vedis, quia necessitate 

conpulsus res istas vado. dare; si tibi vedetur, sub- 
CLXVIII. veni miki, et res istas conservo in tua potestatem. 

De exereditatione filiorum. Tunc si noluerit ei subvenire, quod alii dederit sit 

illi stabilem et firmum qui acceperit. 

Nulli leciat sine certas culpas filium suum exere- 
ditare, nec quod ei per lege debetur alii thingare. CLXXIIII. 



CLXVIIII. De justas culpas. 



De thinx primus factum. 



4° Nou leciat donatori ipsum thinx quod anlea fccit 
Justas aulem eulpas has esse dicemus exheredi- iteruin in alium hominem truusraigrnre; tantum est 
tandi filium : si filius conjtra animam aut sanguinis ut ille qui gairethinx sosceperit tales culpas non 
patri insidiatus aut eonsiliatus fuerit, aut si patrem faciat donatmi suo , (raales solent ingrati filH pa- 
percusserit volontariae', aut si cum matrinia sua, rentibus suis.iacere per quas exhercditanrury qwp 
id est nobercam , peccaverit , juste a patre exhe- in hoc Edictum scripte sunt. Ipse aulera qui gai- 
redidetur, rsthmx susceperit ab alio , quidquid dereliquerit 

i donator in diem obidus sui habeat licentiam ia 

CLXX> suum dominium recollegere, et devitum creditori- 

bus reddere , et ab aliis. eiegere , et quod in fi- 
Item sicut nec patribusi licitum est filiuin suum 5o fiduciae nexum positum est reddat devitum, et re- 
sine justam causam aut culpa exhereditare , ita nec qvirat rem ui fidvciae nexu posita. > : 
fiUus leceat vivo patre cuicumque ees. suaf thin- t- i ' - ■■.■:■,■-•■>. - ,.,.),( 

gare:, aut per quodlevit titulum aiienjure; nisi fbrte i . -,. , CLXXVj Db lamtegild. ■. n .<: :i . 

filius aut filias legitimas aut fUius uaturalis relit- .■ fi/ , . . ■■< . < , i 

querit ,i ut ipsis secuudum legeu consCrvit , ,uSi quis ixas suas cuicumque danaverit, et pbstea 

■' » - 1 '., i. t . qUt.doaavit launegild requisiverit, Umc Ultt qiii oq» 

• i CLXXI.,. , t i..,:.. .•.,,, «epit aut hdredis ejus , si ausus non fiierit jurare 

'■■'■■■ ' '■'■<■ i . quod conpositura sit, reddat .ei ferquid© , hidrest 

, S* quis.se disperaverit ant propter senecintera «emilfira , qualis in diem illaau fuit quando deuMum 
aut propter aliquam infirmitatem corporis fiUus non 6o esL; et si . juraverit , sil exsqlutus. 



Digitized by 



GooQle 



45 



ROTHARIS REGIS 



CLXXVI. De lebraso. 



St qras lebrosns etiectus fuerit, et cognitum j«- 
diei vel populo eerta ret veritas, et expulsus foris 
* eifkatem vel casam suam, ita ut sohts inhabhat, 
uon sit et licentia res suas alienare aut thingare 
cuileVit persone ; quia in eadem diae quanda a 
domo expulsus est, tamquam mortuus habetur. Ta- 
men dum advixerit , de rebus quas reliquerit pro 
mercedis intuitu sutriatur. 

GLXXVII. De komine libero, ut liceat 
cuM fortt sua migrare. 

Si qjuis liber homo potestatem habeaft tntra do* 
minium regni nostri cum fara sua megrare ubi to- 
luerit, sic tamen si ei a rege data fuerit licentia; 
et si eliquas res ei dox aut qutcumque Uber homo 
donavit, et noluerit cum eum permanere vel cum 
heredis ipsins, res ipsas ad donatore vel heredis 
ejus revertantur. 

CLXXVIII. De sponsaUbus et nupliis. 

Si quia sponsaverit puellam liberam aut mulie- 
rem , et post sponsalia facta et fabola firmatam duos 
annpS neclexerit eam toUere, et dilataverit nuptias 
exsequi, post transactum biennium potestatem ha- 
beat pater aut frater, vel qui mnndium ejus po- 
testatem habit , distringere fidejussorem , quatmus 
adimpleat metam iUam quae.in diae sposaliciorum 
promisit. Postea leceat eos ad maritnm alii dare, 
lihero tamen ; et meta quae exacta fuerit sit in po- 
iestatem puellae aot mulieris, eo quod spunsus 
intrn prefenitum tempus oxorem accepere neokxtt 
aut si voloutariae duatavit, exoepto inevitavelem 
cmim. . 

CLXXVIIU. 

Si dixerit Apoosus de Sponsa Sua quod adulterassit. 
postquam eam spunsatam habuit, leceat parentibus 
4am pttrifioave cum duodicem sagramentalibus; tnnc 
ipostipurifigatam., acoipiat ea sponsus *icut in priofi 
Sabmi» stetit. Et si postquam purifigatamfueritea 
(toller* oxorera neclexerit ,, sit culpaveUs spoBStis 
-dwblaan afeetam quantum dictum est in dtae ; iUa>, 
tquando favola firraata ftrit. Et si pareritifl , u* «li- 
-ctuuii eetycaat mautdane noni pofcuerit de .ipso erir 
men, fcunc spedsns recipiatires saaa quaa dediti, 
-ot tillajipatiatur peua admkeru , stcut in hoc EdV 
ctum constituluni est. ■ 

CLXXX. Si puella sponsaia lebrosa apparuerit. 

Si eonkegerifc, pasftquaa puellam aut muiier spon- 
satam fuerit,, lebrosa aut demoniaga aut de ambos 
• oculos exoegata appavuerit, tuac sponsus reciptat 
res auas<, et non conpeilatur. ipsatn invitns tottere 
oxorem , ^nec ■■ pro hac . csusa cakmmietnr ; • quia . non > 



46 

suum neefictunu dimisk, sed peccatum emmentem 
et egretutinem supervenientem. 

CLXXXI. De nuptiis. 

Si pater filiam suaea aut frater Bororem kgeti- 
mam alii ad maritum dederit, tn hoc sibi sit con- 
tempta de patri vel de matri substantia, quantum 
ei patsr aut frater in dke traditionts nuptiarura 
io dederitj nan» ampxiua xton requiratnr. 

, CLXXXU. De viduam, qualem habeat Ihentiam. 

Si quis filiam suam aut qualevit parenlem in con- 
jugio alii dederit, et contegerit casus ut ille maritus 
morialur, potestatem habeat iUa vedua, si voluerit, 
ad aUum maritum ambolandi , libero tamen. Se- 
cundus autem maritus , qui eam tollere disponit, 
de suifi propriis rebus medietatem pretii, quantum 

20 dictum est quando eam primus maritus spunsavit, 
pro ipsa meta dare deveat ei qui heredis proximus 
mariti priori esse invenitur. Et si nolnerit acce- 
pere, habeat ipsa muiier morgincap , et quod de 
parentes adduxit, id est faderfio. ParenUs vero ejus 
potestatem habeant eam dandi ad alium maritum, 
ubi ipsi et illa vohterent; et mundium ejus prioris 
mariti parentes non habeant, pro eo quod ei de- 
negaverunt volontatem suam : ideo redeat mundium 
ejus ad proximus parentes, qui prius eam ad ma- 

36 ritum dederunt; et si parentis non fuerint legetimi, 
tunc muudius Ule ad curtis regt perteneat Et si 
talis fuerit muUer, quae maritum non velle awt 
non posstt habere, sit in potestatem Ulhis, ad quem 
mundius de eam pertenit : et si ipsi eam male ha- 
buerit aut tractaverit, et provatur, tunc leceat eam 
ad parentis suos reverti; et si parentis non habuerit, 
tunc ad curtis regis habeat refugium, et mundium 
ejus sit in potestatem regis. 

($o CLXXXHI. De traditione puettae aut mulieris. 

Si quis pro liberam mulierem aut puellam mundio 
.dederit, et convenit «t ei tradatm- ad oMorem, po- 
steaque cantegerit, marito mortuo, ut ipsa mulier 
,ad aUum maritum debeat ambolare, aut ad parentes 
-reverti . aut ad curtem regis c tuno heredis mariti 
.prioris accepiant, medieiatem de meta, sicut supra 
-eonstitutum est, et ipsa per mano similt modo 
jfetiWatur , sicut priori marita tradita fuit; nam 
5o ialiter sine traditione nulla rerum dicimus subsistere 
iittmtatem. 

CLXXXIIII. De exenio nuptiali. 

Si quando pater filiam suam aut fraler sororem 
-alii ad oaorem tradederit, et aliqui ex amicis acce- 
pto.exenio ipsius mUlieris aliquit dederit, in ipsius 
ait potestatem qui mundium de ea fecit ; eo quotl 
xuaritus, sti Iaunechild requisitum fuerit, tpse 1 devit 
6o, persolvi.. 



Digitized by 



Google 



47 



CLXXXV. De incestas. et inlecitas nUptias. 



Nulli leceat novercam suam , id est matriniam , 
qui fuit uxor patri , neque privignam , id est fi- 
liastra, neque cugnata, qui fuit oxor fratris, oxo- 
riem ducere ; et si ipsam consenserit, vir qui eam 
ducit conponat pro culpam in curte regis solidos 
centum, et mox separetur ab ea constrictus a rege; 
et ipsa mulier habeat medietatem de omnes res 
suas, et medielatem amittat, et curtis regia susci- 10 
piat. Eo quod inlecitas consenserunt celebrare nu- 
pttas haec pena susteneat, et mox, ut dictum est, 
separetur. 

CLXXXVI. 

Si vir mulieri violentia fecerit, et invitam eam to- 
lerit ad oxorem, sit culpavelis solidos occcc, me- 
dietatem regi, et mediaetatem parentibus mulieris; 



EDICTUM 48 

solidos viginti, ct propter faida alios xx; et si non 
convenerit ut eam habeat oxorem , conponat soli- 
dos ceutum, medietatem regi, et medietatem ad 
quem mundius de ea pertenuerit. Et si parentis 
noluerit aut neglexerit m: eam dare vindictam , 
tune leceat gaslaldius regis aut scnldahis ipsam ad 
manum regis tollere, et judicare de ipsa quod regi 
placuerit. 

CXC. De sponsata aiterius. 

Si quis puellam liberam aut vedua alterius spun- 
sata, illa tamen consentiente, tolerit oxorem, con- 
ponat parentibus mulieris vel ad quem mundius de 
ea pertenuerit anagrip solidos viginti , et propter 
faida alius vigenti , et mundius ejus qualiter con- 
venerit faciat. Spunsus autem cujus sponsatam fuit, 
omnia quae in meta dictam fuit quando eam spo- 
savit in dublum ei conponatur ab illo, qui ei dispon- 



et si parentis non habuerit, ipsi nungenti solidi a 30 satam suam turpe fecit; et postea spunsus , post 



acceptam dublam conpositionis penas, sit sibi oon- 
temptus, et amplius ex hac causa adversus fide- 
jussorem calomnia non requiratur. 

CXCI. De rapto spunsatae alterius. 

Si quis puellam aut veduam sponsata alterius 
rapuerit, sit culpavelis parentibus puelle aut ad 
qucm mundius de ea pertenuerit solidos noninginta, 
3o medietatem regi, et medietatem parentibus puelle, 
id est pater aut frater aut qui proximi sunt , et 
mundiura ejus si convenerit faciat. Spunso autem, 
in cujus turpe aut tn derisiculum egit , conponat 
dobla meta quantum dictum est in diae illa quando 
favola firmata fuerat, et amplius fidejussori aut ra- 
ptori ab ipsum spunsum calomnia non generetur, 
sed sit sibi contemptus in ipsa dubla conposuio- 
nis poena. 

4'o CXCII. & parentes de pudla sponsa 

cum ako conludio fecerit, 

Si pater ant frater vel aliquis ex parentibus pueK 
iam alii spunssverit , et postea cum alio extraneo 
conludium fecerit aut fraudem consenserit cum U- 
lum, qui eam aut viblenter aut ipsam consentientem 
duxit oxonsm : tunc ipsi parentes , qui bujus coo- 
htdii ' fraudis consenserent, conponant sponsum qui 
eam spunsatam habuit simili poeua, ut supra, in cta- 



curtis regi exegantur; et muiier ipsam licentiam ha- 
beat cum omnes res suas proprias que ei per lege 
conpetent, elegendo qui mundium.ejns in potesta- 
tem debeat habere, vult a patre, si habuerit, vult 
ad fratres, vult ad barbanes, vult ad manum regia, 
in ipsius mulieris sit potestatem ubi sibi ipsa ele- 
gerit. 

CLXXXVII. De violentia muUeris libere. 

Si quts violento nomine tolerit oxorem, conponat 
«t supra , et postea mundium ejus faciat. Nam si 
contegerit casus , ut antequam mundium fecerit 
mortua fuerit , res ejus parentibus reddatur , et 
ille vir qui. eam violentd ordine tulerit oxorem 
conponat eam mortua , tamquam vero de simile 
sanguinem, id est si frater ejus occidissit, ita ad- 
praetietur, et ad parentibus pro mortua oonponere 
cogatur, aut cui mundius de ea pertenuerit. 

CLXXXVIII. 

Si puelia libera aut vedua sine voluntatem pa- 
rentum ad maritum amboiaverit, libero tamen, tunc 
maritus qui eam accepit oxorem conponat anagrip 
solidos xx, et propter faida alios vigenti. Et si oon- 
tegerit eam antea mori quam mundium ejus faciat, 
res ipsius imulieris ad eum revertantur qui mun- 
dium ejus in potestatem habit , nam amplius ca- 

Jorania praesumptori non generentur. Ideo perdat 5o blum meta que dicta fuerat <in diae spunsaliorum; 
marilus res mulieris , eo quod mundio facere ne- et postea spunsus ampltus adversns eos ant fide- 
glexit. jussorem calomnia non requiratur. 



CLXXXVIIII. De /ornigationis causas. 



cxcin. 



Si pueliam aut inulter liberam voiontariae forni- Si puella itbera foris provmcia servum alienum 

uigaverit, cum liber tamen hominem , potestatem secuta fuerit, requiranl eos pariter dominus servi 

habeat parentes in eam dare vindicta. Et si forte et parentis puelle ; et si eos invenerent, ambo 

ambarum partium steterit, ut ille qui fbrnigavil eam poenam' juxta legem susteneant : nam cuipam a 

toiiat oxorein, conponat pro culpa, id est anagrip, 60 domino cujus servus fuerit non requiralur. 



Digitized by Google 



4o 



ROTIIARIS REGIS 



cxcnn. 

Si qniscum aacilla Gentiiem fornigatus fuerit, 
conponftt ad dominum ejus solidos viginti; si cum 
Romana, solidos duodicem conponat . 

CXCVv De crimen in puellam injeclo. 

St quis mundmm de puella libera aut mulierem 
pofaestatem habeas, excepto pater aut frater, et in 10 
animam ipsius puelle aut mulieris insidiatus fuerit, 
aut alii invitam ad maritum tradere voluerit, aut 
volentibus ad ejus violentia faciendam consinsum 
prebuerit aut consUium dederit, et provatur: amit- 
tat mundium ipsius , et illa potestatem habeat de 
duas vias,, vuU ad parentes reverti , vult ad cur- 
tem regis , ciim rebus suis propriis, quae ad eam 
per leget» ooopetit, se comraendare, qui mundium 
ejus potestatem debeat habere. Et si vir ilie ista 
crimen negaverit, ieeeat eum se purifigare, et mun- oo 
dium ejus sicut habuit habere si se purifigaverit. 

% CXGVI. De crimen aduUerii. 

i , 

Si quis mundium de puella livera aut mulierem 
habens, exeepto pater aut fi-ater, et crimen ei inr 
jeccrit quod aduiterasit , amiltat mundium ipsius , 
et illa potestatem habeat cnm rebus suis propriis, 
vult ad parentis reverti, vult ad curtem regis se 
commendare, qui mundium ejus in potestatem de- 3o 
veat habere. Et si vir ille hoc crimen dixisse ne- 
gaverit, ieceat eum se purifigare si poluerit, et 
mundmm ejus sicut habnit habere. 

CXCVII. De crimen nefando. 

Si quis mundium de puella Hbera aut mulierem 
habeas , eamque strigam , qnod est mascam , cla- 
maverit , excepto pater aut iirater, amittat mun- 
dium ipsius ut supra, et illa potestatem habeat vult ^o 
ad parentea , vult ad curtis regi cum rebus suis 
propritB se comendare, qui muudium ejus debeat 
halere. Et si vir ille negaverit hoc crimen non di- 
xissit, leceat eum se purificare, et mundium sicut 
habuit habere si se purificaverit. 

GXCVIH. De erimen in puella injectum , 
qui in alterius mundium est. 

Si quis 1 puetlam liberam aut mulierem , qui in 5 0 
alterius mundiom est, foroicariam aut strigam cla- 
maverit , ' et pulsatus penitens manefestaverit per 
fororem dixissit , tunc preveat sacramentum cum 
dnodicem sacramentalis suos , quod per fbrorem 
ipso nefaodo crimen dixissit, nam non de cerlam 
causam cognovissit; tunc pro ipsum vanum inpro- 
perii sennonem, quod non convenerat loqui, con- 
ponat solidos viginti, et amplius non calomnietur. 
Nam si perseveraverit, et dixerit se posse provare, 
tunc per camphionis causa ipsa, id est per pugnam, 60 



Oei judicio decernatur; et si provatum foerit, illu 
sit culpavelis sicut in hoc Edictum iegitur: et si 
iile qui crimen misit provare non poluerit, widri- 
gild ipsiua.mulieris secundum nationem suam cou- 
ponere conpellatur. 

CXCVIIH. Si vedua in domo patris 
regressa fuerit. 

Si pater filiam aut frater sororem suam ad ma- 
ritum dederit , et contegerit casus ut iile maritus 
moriatur, et pater aut frater mundium ejus iive- 
raverit, sicut supra constitutum est, et iila in do- 
mum patris aut fratris regressam fuerit, et alias 
sorares in ca$am patris aut fratris iuvenerit, et po- 
stea pafeer aut frater mortuus fuerit, et iila remao- 
serk in cas» cum alias sorores unam aut plures, et 
a facullatem patris aut fratris venerint dividendam 
cum aiios parentes aut curtis regi: tunc iilam ve- 
duam, quk in domum patris aut fiau-is regressa est, 
habeat sibi in antea morgincap et mephio ; de fa- 
darfio autem, id est quantum de alia dona quando 
ad maritum amboiavit pater aut frater ei dedit , 
mittalur in confusum , et alias sorores et illa alia 
soror unam aut plures toliant unainquis in antea 
tantum, quantum pro mundio pater aut frater libe- 
randum a parentis mariti defuncti dedit. Beliqua 
patris vel fratris substantia aequa lanciae dividant, 
sicut in hoc EdicMun iegitur; et si solam in casam 
remanserit , in quantum ei per iegem conpelit he- 
redis succedat. 

CC. De occisione mulieris. 

Si maritus oxorem suam occideril inmerenlera , 
quod per legem non sit merita mori , conponat 
solidos miile ducentos, medietatem illis parentibus 
qui eam ad maritum dederunt et mundium susce- 
perunt , et medietatem regi , ita ut per actorem 
regis distringatur , et poenam suprascriptam con- 
ponatur. Et si filius de ipsa mulierem habuerit, 
habeant filii morgincap et faderfio matris suae mor- 
tuae; et si fiiius ex ipsa non habuerit, revertatur 
ipsa facultas ad parentes qui eam ad marilum de- 
derunt; et si parentes non fuerit, tunc ipsa conpo- 
sitio et predicla facultas ad curtem regis perveniat. 

CCI. De muliere libera occisa. 

Si quis puellam liberam aut mulierem per qua- 
levit occansonem occiserit, conponat solidos mille 
ducentos, medietatem parentibus aut ad quem mun- 
dium de ipsa pertehit , et medietatem regi ; et si 
parenlis non habuerit, tunc ipsa conpositio in in- 
tegmm ad curtis regis perveniat: sic tamen si asto 
animo , id est volontariae , eum occiserit. 

CCII. 

Si mulicr in morte mariti sui consiliavcrit pcr 

7 



Digitized by 



Google 



5i 



EDICTUM 



5a 



se aut per subpositam personam,sit in potestatem 
mariti de ea facere quod voluerit, simul et de res 
ipsius mulieris. Nam si illa negaverit , leceat pa- 
renfces eam purificare aut per sacramentum, aut per 
campbionem , id est per pugna. 

ccin. 



in curtis regis duxerit , et sequens dominus aut 
quicumque ex amicis aut servis, et gastaldius aut 
actor regis antesleterit : prb aldia, de suis propriis 
rebus conponat illi cujus aldia fuerit solidos xl ; 
pro ancilla , vigmti. 

CCXI. Si quis bxorem atterius tolerit. 



Si mulier maritum suum occiderit, ipsa occida- Si Iiber aut servus oxerem alterhu tolerit, eam- 

tur, et res ejus, si filii non fuerint, parentis ma- 10 que sibi in conjogio sociaverit, anabo occidantur, 
riti habeant potestatem. sic tamen si ambo consenserent. 



ao 



3o 



CCIIII. 

Nulli mulieri libere sub regni nostrt dicione legis 
Langobardorum viventem leceat in suis potestatem 
arbitrium silpmundia vivere , nisi semper sub^o- 
testatem virorum aut certe regis deveat permanere, 
nec aliquid e res moviles aut inmoviles sine vo- 
lontatem illius in cujus mundium fuerit habeat po- 
testalem donandi aut alienandi. 

CCV. De aldia violentiata. 

Si quis aldia alienam, id est qui jam de matre 
libera nata est, violentia fecerit, conponat soiidos 
quadraginta. 

CCVI. De liberta violentiata. 

Si quis liberta aliena , id est ipsa persona qui 
libera dimissa est, violentia fecerit, conponat so- 
lidos xx. 

CCVII. De ancilla wolentiata. 

Si quis ancillam alienam violentia fecerit, con- 
ponat solidos xx. 

CCVIII. De rapto. 

Si quis rapuerit aldiam alienam et in curtem 
alterius duxerit, et sequens dominus aut parentis 
ejus, et cui curtis fuerit antesteterit, et non per- 
roiserit vindicare aut foris extrahere, conponat so- 
lidos quadragenta, medietatem regi, et medietatem 
cujus aldia est. 

CCVIIII. De ancilla rapta. 

Si quis rapuerit ancillam alienam et in curtem 
alterius duxerit, et sequens dominus aut parentes 
ejus et cui curtis est antesteterit, et non permiserit 
vindicare , conponat qui antestetit sotidos viginti , 
medietatem regi, et medietatem cni ancilla fuerit. 

CCX. 

De raplo qui in curtem regis duxerit. 
Si quis rapucrit nldiam aut ancillam alicnam et 60 



4o 



5o 



CCXII. Si quis cum oxorem suam 
alium fornigantem mvenerit. 

Si quis cum oxorem suam libemm aut servum 
fornigantem invenerit, potestatem habeat eos am- 
bos occideodi; et si eos occiserit, non requiratur. 

CCXIII. De crimen adtiUeru. 

Si quis alium de uxorem suam crimen miserit 
quod cum ea fbrnicassit, leciat ei cui crimen mit- 
titur aut per sagramentum aut per pugnam se pu- 
rifigare; et si provatum fuerit, animae suae incur- 
rat periculum. 

CCXIIIL 

Si quis liberam puellam absque consilittm pa- 
rentum aut volontatem duxerit oxorem , conponat 
anagrip solidos vigenti, et propter faida alios xx ; 
de mundium autem qualiter convenerit et lex ha- 
vet , sic tamen si ambo liberi sunt. 

CCXV. De sponsata mortua. 

Si quis puellam aut vednam sponsatam habnerit, 
et contegerit casus ut ipsa antea moriatur qnam a 
patre aut qui mundium ejus potestatem habit tra- 
dita fiiissit, tunc meta, quae data fuerat ab itlo 
sponso, reddatur ei tantum quantum in ipsa roeta 
dedit; nam alias res illius sit, qui mundium ejus 
in potestatem habere videtur, eo quod ante tradi- 
tione mortua est. 

CCXVI. Si aldius uxorem libera tolerU. 

Si aldius cujuscumque libera oxorem tolerit, id 
est fulfreal, et mundium de ea fecerit, et, postea- 
quam filius habuerit, maritus morluos fuerit: si 
mulier in ipsa casa noluerit permanere, et parentes 
eam ad se recollegere voluerent, reddant praetium 
quod pro mundio ipsius mulieris datum est illis 
quibus aldius fuit et mundium ejus fecit; tunc illa 
absque morgincap aut aiiquit de rebus roarili re- 
vertatur sibi ad parentes suos cnro rebus suis, si 
aliquid dc parentes adduxit. Et si filii de ipsa mu- 
liere Juerent, et noluerent in casa patris sederc , 
res paternas demittant , ct mundio pro se reddnnt 



Digitized by 



Google 



53 



ROTIIARJS REGIS 



34 



quantuai prtf vomprem. eorpm datuui ealj-.ct .vantut. 
sitii oIhi vo^u«feitt ;lib«#i. .... ■ >•, rL ;,,, ■, 

J.'l .tuJiMi.'!' &• i !•!•: . ''.», l : .. ...;•■» >>..i:i 



CtiijtMUy lDB aktid qm.sehnm toierit martitus. 



habeat ponteficium rdtjujrendi; quia postquam tfd 
manum regis pervenit , terminum posuit, et sine 
(kvitutn, auB ^jquauiMt^petitionem oewidjt. . < . 



^ UTjlWyj r' T! ■ ' •; i v '. >•: . n- j' rj '!", 

infcaUi«i<jntt Jiberta iu oasam alienou» ad aiarilta. 
intonweritj/et senrum tolerifc, libertatemi suara > stoit^. 
tat. £t si dominus neclexerit eam replegene* ad sejvi 
vitium , mortuo tamen maritum , vadat sibi unam 
cum filiisowiw^ e* cum.fr»uie*\rei f^ut»riWs)in tem- t« 
pore quando ad maritum intravit secum adduxit , 
u*ro> ampHua nnlla consequeUur ;i v.ltiuut suum re- 
psift^ apllserfussicoiiseosik i .-..,.').. ■,•>■,/ . 

iirsu >J-ii<: i ■ r::-. ■ '. '•,■■, ;•.<;■ ->ii i ;,> . i, I • ■• •',, 

ipGXYHI. &" aidius eddiem ' oxorem toter.il. . 

i . % • 

-i :> >'j.i J -. 'l"l ';■ ■ •;■:..; • . >i ; :■.•:.:•:•! w. i.-.i 

< Si.aldius onjttwpitsnsnie: aldiam aut liberlam tolerit 
oioi^aBk ; , et ,fibu9 ex ipso coito habuerint , pater 
scqu^BBXuruyis\nt' laldii qualk et pater, • .; 

, -!iii '<■■ ''■•;,.-' . ■ • ;<i , 00 

; , u CCXVIin. 
. ..;!.' . i i.:.; j <v, .!.,■ i > ,• . ■ :•• . ;■■»■' 
Ski aldiu* «nckb«b snam aut . alterius tolerit ad 
oxei-enty.fijii .qui ex ea<nascuntur sint sefvi cujus 
et noftter bhcilla. :. 

.•:.•,-...._ . CGXX. ' 

Si anciUa cujusbnatque in casam alterius ad ma- 
rirnm intrawerit et _ servum tolerit , nihil de ipsa 36 
easw: marito i mortuo consequantur nisi quantum 
secum addultt. 

CCXXI. 

Si servus libera muiierem aut pueliam ausus 
fuerit sibi in cbnjugio sociare, anime suae incur- 
r»t pericuiuni, et illa qui servutn fberit eonsentiens 
habeant : parentes potestatem. eam occidendi aut 
ioris provmcia transvendendi , et de rebos ipsius 46 
muiieris faciendi quod voluerit. Et si parentes ejus 
hoc facere distolerit , tunc leceat gastaldius regis 
aut sculdahis ipsam in curte regis ducere , et in 
pisele inter ancillas statuere. 

■f~f '-t»l ■ : '•'•> . . 

. .■•; CGXXII. De ancilta matrimonii gratiata. 

Si quis anciliam suam propriam matrimoniare 
voluerit adr oxorem , sit ei licentiam ; Umen de- 
veat eam libera thingare , sic libera quod est wt- 5o 
tribofa, et legetinuun fecefe per gauretiunx. Tunc 
•MrteMegatbr bbera , . et legetimam oxorem ; et filn 
qui <ek canoti fuerent legethni heredis patri efii- 
ciantur. 

CGXXIII. De eo qui sine hertdis rdaritur. 

4 

Si quis sine beredis morttius fuertt et res ipsius 
ad curtts regis pervenerit, nec donato nec preslito, 
quicumquc ipsius mortui dedit aut prestetit non 60 



■ ' ■ ' • ' 1 ' 1 1 " ' ' 1 • 1 • • . "II : , , , ' • I 1 . , I . , 

1 r.i.ii.njCGXXUHt De manoJnissiomibmu' .,, , , 

.! r. iii! uit' ••: ) ;:■> • , i ; > i ; •• ■ . r i • , : . 

§ 1. Si quis servum suum proprium aut ancillam 
suam libwos dimittere voluevit, sit ticefltja qualiter 
ei placuerit. Nam qui fttlfreae et a se extraneum , 
id^est^ainjmdjjfsiifere yohierit, «»c, de!»i* faeeare, Tna- 
d^iWm^p^wum in utaouut. alteri honie,fli6( Wk$r\y 
et., netj ,gwceUun$' ,ip4unv confirmit ; et ,iWe,^cuudi)Si 
tradat ia tei-tium iu eodem modo; et lenMns,.ti!$4at 
u> quartumj et ipge quartus dncat, eumiliv qua4r.u- 
biuntjiet tAiagat in gaidA et gisil,, et sw dje^t: D<$ 
quattupn viaS) ubi vohteris amboktre^ Ukeram ha- 
beas potestaiem. Si sic factura fuerit , tunc etit 
amund, et ei manit certa libevtas : postea nullam 
repetiiionem patnraus adversus ijtsum aul filius ejus 
habeat potestatera reqnirendi; et si sine ; hevedets 
legetimus ipse qui amund fectus est mortuos fuerit, 
curtis regia illi succidat , nam nqn Jtatronus aut 
heredis patroni. 

§ a. Item alio kapitulo. Similiter et qui inpans, 
id est in votura regis, dunittilur, ipsa kge yivat, 
sicut et qui araund fectus est. 

§ 3- Item alio kapitulo. Qui fulfreaq feeerit, et 
quattuor vias ei non dederit , et amund a se , kl 
est extraneum, non fecerit, taiem legem pationus 
cum ipsum habeat, tamquam si cum fralrem suum 
aut aiium parentem suum liberum Langobardum : 
id est si filius aut filias legetimas qui fulfreac faclus 
est non dimiserit, patronus succedat, sicut subtcr 
scriptum est. 

§ 4. Item alio hapitulo. ttem qui aldium facere 
voluerit , non illi dit quattuor vias. 

Haec sunt quattuor genera manumtssionum. Ta- 
men necesse est , propter futuri temporis memo- 
riam, ut qualibit liberum aut liberam thingaverit, 
ipsa manumissio in cartola iibertatis commemore- 
tur; et si cartolam non fecerit, taraen libertas ei 
permaneat. 

CCXXV. De fdius liberti* 

Si libertus qui fuifreae factus est fiiius dereli- 
querit legetimos, sint ilii heredis; si filias, habeant 
legem suam ; si naturales , habeant et ipsi legem 
suam: et si casum facientem sine heredis mortuos 
fuerit, et antea judicaverit se vivo res suas pro- 
prias , id est andecawere et arigawere , secundum 
legem Langobardorum, habeat cui donaveril ; • nam 
quantum de res benefactori suo per donum habuit, 
si eas non oblicavit in libertatem , ad ipsnm pa- 
tronum ant ad heredis ejus revertantur. £t si aii- 
quit in gasindio doces aut privatorum heminum 
obsequium donum conquisivit , res ad donatorem 
revertantur. Aiias veros res , sicut dirtum est , si 
heredis non dereliquerit , aut se vivo non judica- 
verit , patronus succedat sicut parenti. 



Digitized by Google 



55 



EDICTVM 



56 



■ : i ••■ ■>•: • i CCXXVI. ■ 

Omnes iibertis, qtti a dominta mfo Langobardis 
libertalem meruerunt , legibus dominorum et be- 
nefactoribmvvivere deveant , secuiieTum^qualiter a 
dominis suis propriis eis concessum fucrit. 

■-> CGXXVIIi t)e emptionibus > el ■vltidtcimMus*.*' 1 

. •) » f * i : . ■- •. ,-.• , ! • ! ; Ai :'-t. :■> 

• 8i qtfis lcenparaverit terram y id esfc «oluni he^ 
dificandttm aut casa mancipiata , et : quiuque 1 •anrios' 
inter presenles personas possederit, posteaque ipse* 
vindttur aufheredis ejus pulsaverent dicendo quod 
praestietissit ; nam non vindedissit : 'Ostendat tibel^ 
Itts scriptus ubi rogatus fuissit prestandi; Et si li- 
bellus non haboerit, nihil aliut laeiat emtbr, nisi 
preveat sagramentum secundum quatftatein ' pegu- 
niae ', quocl cum praetium ' suuin res ipsas-conpa- 
rassit, nec alteri debeat per legera dimittere; tunc 
leeeat Grmiter possedere qnod sibi conparavit. 

CCXXVm. De possessione. 

Si quis alinm de rem mobilem aut inmobilem pul- 
saverit quod malum ordine possedeat, et possessor 
negaverit, ita prespeximus, quod si per annos quin- 
que fuerit possessio, tiinc ille qui possedit aut per 
sagrainentum debeat negare , aot per pttgnam de* 
fendere;si potuerit. 

CCXXVIIII. Qui rem alienam asto vindederit. 

Si quis rein alienam , id est servo aut ancilla seu 
alias res, sciens alienas esse, non suas, ubicuraque 
transvindederit, et inventum aut provatum fuerit, 
in actogild eain restituat j et si per ignorantiam 
vindederit, tnnc preveat sagramentum quod credens 
suum vindedissit , et reddat caput crnn notrimen 
suum qualiter scit. < 

CCXXX. De mancipio lebroso. ■ • 

Si quis conparaverit mancipio, et postea lebrosus 
aut demoniosus apparuerit, tunc vinditor si pul- 
satus fuerit preveat sagramentum singolus , quod 
in conscienliam ejus de ipsam infirmitatem non 
fuissit quando eum vindedit, et amplius non ca- 
lomnietur. 

CCXXXI. De ancilla conparala. 

Si quis conparaverit ancUlam alienam, et postea 
venerit alter homo qui eam suam dicat esse , re- 
vertant pariter ad auctorem. Tunc auctor si vindi- 
gare non potuerit , preveat sagramentum qnod 
eonscius non sit fraudi , nec nullo conludio fecis- 
sit, et reddat praecium tantuin quanlum iu diae 
illa quando eam trndedit accepit, et ancillam ipsam 
proprio domino reslituatur. Et si ancilla ipsa post 
tempore filius fecerit, tunc ille qui eam prius vin- 



dedit, et vindicare non poterit, qaaliter scit filius 
ipsus per suo dispendio recanparit, et proprio do- 
mino rctradat , quatinus filii matris sequantur. Et 
si auclor mortnos raerit siae heredis le^etlmus; et 
fagultas ipsius auctori ad curtem regis cecederit, 
lmilnisit repetitio^ skc tatnen««t>dit jsognMnentam 
qhod: de ipsunv cOnparaSsit , cujui >r«s- ad curteto 
regts ceciderunt. • " •• -'■ ■»• - ; >-••' ■.<■•'. > '■> \- iA • 
«'<•!■ i .: : '■ ,.' , i-. ■•. ■• ■' . : t ,,. . •. ■■'. ' / 
■•-) ui GCXXJiH: <De cmalto cOnparato. ^ (.-;: ■-• 

.;.'/':!.] ■; i {.•!.' •>*.»•'. ',' ' ' ..;. !■;" «.j,u, :>j> -,•«• \ 

,Si'quis' cavallum emerit et auciorenv ighoraverit, 
et venerit certus homo qui ipsuaa> easalhan £*aaa; 

dicat, tunc ille qui emit, sicut dixemus,si auctorem 
non habuerit, nec Tscit de qued» conparassft:' pre- 
veat sacramentum emptor quia nec fur sit nec col- 
liga furoniy nisi simpleciter ovm prrerio sab ieonpa- 
rassit; et ansuper addnt ia ipso>sagnionen*«> si 
quoquo tempore auctorem inverierifct, nou negarr^ 
ao Tunc post prestito sagramentum reddat cavallum, 
et sit sibi contemptus. IUe diitem qui se proprius 
dotninus dicit esse , sub tali titolum eum tollat , 
Ut si eognitnm fuerit quod mahim ordine Vtndicas- 
sit, et aller certns anctor venerit qni suum fiicere 
possit ipse cavallus , sibi nonum ei reddantnr. 

CCXXXIII. Si quis de servo conparaverit. 

Servus cujuscumqne non lioeat sine permissione 
3o domini sui neqae terram neqme ntanoipia neqne 
qualemcumque rem vindere aut hbernm dimittere. 
Si quis de servo conparaverit, et praetium pendat, 
et quod de servo emit proprio domino reddatur. 

CCXXXIIII. De servo massario. 

Servus raassarius licentiam habeat de piculio soo, 
id est bove, vacca, cavallo, simul et de mmuto pe- 
culio, in socio dare aut in socio recepere; vindere 
4o autem non , nisi quod pro utilitatem casae ipsius 
est , quatinus casa proficiat , nam non depereat. 

CCXXXV. De aldius. 

Non leciat aldius cujuscuraque , qui amund fa- 
ctus non est, sine volontate patrono suo terra aut 
mancipia vindere , sed neque liberum diroettere. 

CCXXXVI. De terminus effossus. 

5o 

Si quis homo liber terminum anticum extermi- 
naverit , et provatum fuerit, s|t empavelis solidos 
octugenta, medietatem regi^ et medietatem in cu- 
jns finem terminum fuerit. 

CCXXXVIL De servus qui terminum effosserit. 

Si servus alienus terminuni anticum extermina- 
verit , morti incurrat periculum , aut emalur cum 
6o quadragenta solidis. 



Digitized by 



Google 



5? 



ROTHARIS REGIS 



58 



CGXXXVHL De arbore signato. 



Si quis liorao liher arborem, ubi teclatura inter 
fines decernindas signata est, inciderit ant delierit, 
octugenta solidos sit culpavelis, mediaetatem regi, 
et medietatem cujus arbor fuerit. Et si servum 
per jussioue» domini sui fecerit , dominus conpo- 
nat, ut supra, solidos lxxx. 

CCXXXVHII. 10 



Si servus sua auctoritatem arbore ubi teclatura 
facta est inter finis decernendas inciderit, aut mo- 
riatur, aut redemat se cum quadragenta solidis. 

CCXL. De snaida in silva alterius facta. 

Si quis propter intentionem signa nova, id est 
leclatura aut snaida , ; in silva fecerit, et sua non 
adprovaverit , conponat solidos quadragenta , me- ao 
dietajtem regi >: et raedietatem cujus siiva fuerit. 

; , , , CGXLL . Qe ■ ww <fui snaida fecerit. 

Si jservush extra jussionera doimni sui bedatura 
aut snaida, -fecerit in silvam- alterius, manus ei iu- 
cidalur; et si cum jussionem domini sui fecerit, 
domino repotetur ut supra. 



3o 



40 



, ; CCXUI. 

>'.!'•* 

Si quis sine jussionem regis aurum figuraverit 
aut moneta confixerit, manus ei incidatar. 

CCXLIIL De cartola falsa. 

Si quis qartolam falsam scripserit aut quodlevit 
mcmbranuui, manus ei incidantur. 

ccxijra. 

; Si quis per murum de castro aut civitalem sinc 
noditia judeci sui exierit foras aut intraverit , si 
liber est, sit culpavelis in curtem regis solidos vi- 
genti; si autem aldius aut servus fueril, sit culpa- 
velis solidos x in curtem regis. Et si furtum fecerit, 
sicut in hoc Edictum legitur pene furti conponat. 

CCXLV. De pignerationibus et devitas. 

Si quis devitorem habit, appeiiit eum semel, bes, 
ct usque tertio; et si devitum non reddederit aut 
non conposuerit, tunc deveat eum pignerare in his 
rebus, qui pignerare lecitum est. 

CCXLVI. $i quis ante contestationem 
pigneraberit. 



Si quis alio pro qualibit devitum aut eausam pi- 
gncrarc presumpserit antequam lertium eum pul- 60 



saverit, pignus quod ante contestationem lolit sibi 
uonum reformit in potestatem domini. 

CCXLVn. 

Nulli leciat alio pro alio pignerare, excepto illo 
qui gafan esse iuvenitur, id est heredis parens pro- 
ximior, qui illi ad hereditatem, si casus evenerit, 
venturus est 

CCXLVIII. 

Si quis per errore alio pro alio pigneraverit per 
servum aut ancillam, ita dicernimus, ut postquam 
cognovit quod male pigneravit, mox ipsum pignum 
relaxit. Et si pulsatus fuerit a domino servi, tunc 
preveat Sagramentum quia per errorem fecit, nam 
non asto, et crededit devitorem suum pignerassit, 
et tunc sit indemnis.Nam si plagas autferitas fecerit 
in ipsura pignus , conponat sicut ih hoc Edictum 
legitur. Et si sacramentum dare non presumpserit 
quod per errore pignerassit, reddat ipsum piganm 
in actogild. 

CCXLVIIII. De greges aequarum seu porcorum. 

Si quis gregis aequarum seu porcorum sine jus- 
sionem regis pigneris nomine abstulerit, ille prior 
aut raoriatur, aut conponat solidos dcccc , medie- 
tatem regis , et medietatem cui pignus abstolerit : 
et qui cura eum fuerent , si tamen liberi sunt , 
unusquisque conponat solidos oclugenta , medieta- 
tem regi , et medielatem quem pigneravcrit , ut 
supra. Et si servi dominum suum secuti fuerent, 
in conpositione domini repotetur ; culpa enim do- 
minus fecit , nam non servus qui dominum suum 
secutus est. 

CCL. 

Si quis cavallos domitos aut boves seu vaccas 
joco domitas pigneraverit sine jussionem regis, sibi 
npnum redo. 

* CCLI. 

Si homo liber qui debitor cst alias res nou lia- 
bucrit , nisi cavallos doraitus aut boves junt torios 



5o 



* [CCL«. 

Si quis alii wadia dederit, et cam recipere neclexerit 
per iidejussorem , et aput eum remanserit una nocte, aut 
tluae , vel tres , nihil conponat. Si remansei it quarta 
nocte, conponat solidos duodecim; si remanserit quinta 
nocte , conponat solidos viginli quattuor ; et si reman- 
serit sesta nocte , conponat solidos triginta sex. Et si ille 
qui eam wadiam acceperit eam reddere neglcxerit per 
fidejussorem, et apud cum remanserit, sic conponat , 
quomodo ille qui wadiam suam reciperc neglrxerit. ] 



Digitized by Google 



°9 



EDICTUM 



6» 



seli vaccas, tunc ille qui devitum querit vadat ad 
sculdahis , et intemit causam suam y quia devitor 
ipsius alias res non habit nisi quae supra leguntur. 
Tunc sculdabis tollat bobes aUt caballos ipsius, et 
ponat eos post creditorem , dum usque ei justitia 
faciat; et si sculdahis dilataverit facere, slt culpa- 
velis in palatio regis soltdos in: et, justitta facta, 
pignus restituatur. 

CCLII. 



Nulli leciat pro qualevit devitum casa ordinata 
tributaria locum pigneris tollere, nisi servtis, an- 
cillas, vaccas, pecoras; ita ut ipsum pignus quod 
tolerit per suam custodiam sabutn faciat usque ad 
prefinitum tempus , sicut supter adnexum est i id 
est inter eas personas qui intra oentutrr milia intra 
se habitant, dies vigentl; et si infra istos dies xX 
quis ille pignUm suum, justitiam facienS et devitum 
reddens, non liberaverit, et post transactos xx dies 20 
contegerit ex ipsum pignus manoipius aat quolivit 
piculium mori , aut humicidium aut damnum fk- 
cere, aut alivi transmegrare, tunc devitor in Suum 
damnum repotit, qui pignora sua liberare neglexit: 
nam si infra istos xx dies servus atat ancilla mor- 
tui fuerit, aut piculium perierit, aut humicidium 
aut damnum fecerit, ipse qui pigneraverit in suum 
damnum repotit, et proprio domino satisfaeiat. Et 



mini sui , tunc de quantum tdKt t caput tantum , 
dominus ejus in intcgrum reddat; cessante in hoc 
capitulo peto* furti, «o qttod it> fiigs fecit* 

CGLVIL 

Si mulier ltbera mlfreae super fartvm eenpr»- 
hinsa fuerit, furtum quod feeerit *ibi notttuti cott* 
ponat, nam alia culpara non requiratur pro eo 
10 quod injuria passa est; Sed vHhtm suum repotit , 
qui operam indigentem facere temptaverit 



cglvhl 

Si aldia aut ancilla super furtum tempta fuerit, 
conpotiat domintts earum furMm ipsom sibVaoilum, 
excepto pro culpam solidos xl. 

ccLvmi. 

Si liber homo poerum aut servtim sttua* fortw 
facere jusserit , et ipse furtus inventus fuerit, sibi 
nonum conpOnat , et atterttm tantum ' ad eurtem 
regis persolvat; quia inhonestum esse vedetur et 
nulli rei convonit ratidtti, ut hotrtb Kfcef se in for- 
tum debeat misceri attt consertSum prevere. ' ; 

CCLX. i-> ' • • 
si super centum milia inter se creditor et devitor 

habitaverit, tunc usque xl dierom spatia pena su-* 3o Si quis aurum aut vesttS seu qualevit rem in 
prascripta costodiatur. viam invenerit , et super geniculum levaverit , et 

non manefestaverit ftut ad jodicem fton addaxel it, 
CCLHI. De Jurtis. sibi nonum reddat. 



Si Hber homo furtum fecerit , et in ipsum fur- 
tum temptus fuerit, fegangit sit. Si usque ad de- 
cem seliquas furtum fecerit , sibi nonum reddat , 
et conponat pro tali culpa solidos lxxx, aut anime 
suae incurrat periculum. 

CCLIIII. 

Si servus furtum fecerit et tentus in ipsum fitr- 
tum fuerit usque ad decem seliquas, sibi nonum 
reddatur, excepto conponat pro culpa solidos xl, 
aut occidatur. 



cclxi. 

Si servus dum ancilla aliena habens oxoreitt fur- 
tum fecerit, et ancillam aut filius servttS alienud 
notrierit , omnem furtum quod fecerit servus con- 
ponat, nam nihil repotetur in culpam nec in dam- 
nositatem ancillae vel filiis ejus. Tantum est si an- 
cilla aut fitii sidral outo pate* fld fUYtum. fici*ndum 
non ambolaverit; nan si feeetnt, setnelis illt effi- 
oiantur. 

GCLXII. 



CCLV. Si servus dum in fiiga est posilus res aliquas 

cuilevit hominum oomwidavmt, posteaque proprius 
Si quis per proditorem , id est per certum in- 5o dominus requisiverit , et ille qui suscepit denega- 
dicatorem, furtum invenerit, sibi nonum qui furtum verit et poStea inventum fuerit, pro furtom eas 
fecit ei restituat reddat. 



CCLVI. 



Si servus dum in fuga est furtum aut damnum 
fecerlt, et in ipsa fuga foris provincia migraverit et 
non redierit, lunc dominus servi medietatem pro 
ipsam rem quam furavit aut damnum si fecerit re- 

stituat. Nam si recressus fuerit in potestatem do- 60 legibus conponat, id est rpsum fnrtum sibi notntm. 



CCLXlII. 

Si plures homines furtum in ohum feeeretot tam 
liberi quam servi , lecCat eofl si voluerent se in- 
simul adunare, et furtum ipsum in actogild red- 
dere. Si quis se ex ipsis deviderent, pro se tantum 



Digitized by 



Google 



(>l 



ROTHARIS REGIS 



62 



CCLXIHI. 

. ' < 

Si Kber aut servus voluerit foris. provincia fu-> 
gire, etjudex, aut quicumque in finis proyinciae 
resedtt, eum; preserity tetieat eum, et res quas se- 
cum dewlerit salvas feciat ; et mox/mandit ad ju« 
dicetrt d« locum' unde fugire cepit , quatinus eum 
recipiat, et dit prO unum fogaceni soKdos n , ita 
ut cum rebus ^pias sedum detolerit reddatur. Et 
si contegerit eum de legamen fugire , preveat sa- 10 
gramentum ille qui . eutrf tehhit , quod non asto 
eum laxassit, sed cum tota viritttem costodire vo- 
luissit; post datum sacramentum res quas ei tolit 
reddat, presura autem aon qucrat, et amplius non 
calomnientur. Et. si fugax ille manum ad legandum 
non dederit, et oceisus fuerit, non requiratur, nisi 
ipsas res reddantur 5 et si ille qoi ipsum fogacem 
prmdere voluerit ab ipso occisus fherit , nec ipse 
requiratur. ' ' > 

1 ao 

CCLXV. 
De portonario qui stiper Jlumen 
portiun custodit. - 

Si quis portonarium pulsaverit quod fogacem ho- 
ininem aut furem trahspbsuieisi4 , et portonarius 
negaverit, ita dicernimus, Ut preveat solus sagra- 
mentnm quod ad conscieOtiam ipshis non pcrve- 
nissit qoOd fugitibos aut fogaces transposuissit , ct 
sit exsolutus calomnia. 3o 

CCLXVI. 

Si porlonarius furonem hominem sciens trans- 
posuerit cum aliquas res fortivas , collegas sit fu- 
roni , et ipsom furtum conponat ; excepto sit cnl- 
pavelis in curtem regis solidos xx. 

CCLXVH. 4o 

Si portunarins mancipia fugitiva sciens transpo- 
suerit , si provatum fuerit, perquirat eas , et pro- 
prio domino cum rebus quas secum detolerit re- 
stiluat. Et si ipsi fogaces aiibi transmegraverit , . 
ut non inveniatur , tunc portitor ipsa mancipia , 
simul et res de quantas ausus fuerit jurare qui 
perdedil , ei ab ipso qui sciens trasposaerit red» 
dantur sub extimationem pretii, excepto pro culpa 
conponat ipsc portitor ad curtem- rcgis solidos \x. 56 

V ,. . . 

CCLXV1II. , 

. ! . ■ , • f 

Si portonarius hominem libevum fngacem • tram> 
posucrit, et cognovcril quia fugax esl, auime suac 
incurrat periculum , ant conpohat vvirigild suo ; 
quia postquam cognovit quod in fugam erat , si 
cnm tcncre non potuit, mox innotiscerc aut ante- 
currerc dcbuit. ' ' 60 



: .: CCLXVIIII. 

Si marncipios eujuscuraque post alium hominem 
ftigierit, iet dominUs secutus invhaverit in pacem 
ut reddattnr in gvatiam^ et sr in gratiam redditus 
fuerit; et m ipsa eulpa dominus in eum 'vindictam 
dederit , conponat solidos xx illi de cujtis /curtem 
eum tolit; et si dixerit quod pro ipsam culpam in 
eum vindictam nan dedis&it, preveat singolus sa- 

gramentum ad evangelia, et sit exolutus. 

♦ ... 

■ ■:'■!;■■ • .1 .GGLXX. . 

Si quis ille , pofit quem > mancipius alienus fu-i 
gterit, et nolnerit , ebm poot seoundam aut/tertiam 
cohtestalionem reddere, tunc constrictus reslituat 
ipsum mancipium , et slium setnilem sub exthna- 
tionem pretii conponat. 

CCLXXI. De curtem regis. 

Si inancipius cujuscumque in curtem regis refu- 
gium fecerit , et gastaldijus aut actor regis ipsum 
mancipinm post secundam aut tertiam contestatio- 
nem reddere dilataverit ; ita jobemus , ut reddat 
ipsum mancipium, et alium semMem ; de snis pro- 
priis rebus dominum quem dilataverit reddere co- 
gatnr. Et si ille qui de curtem regis ipsum in gratia 
reccperit, postea pro ipsa ctibpa in eum vindictam 
dederit, conponat in curtem regis unde cum tolit 
solidos xl. • ' 

CCLXXH. De ecclesia. 

Si in ccclesia aut in domtim sacerdotis manci- 
pium cujuscumque confugium fecerit, et episcopos 
aut sacerdus qui in loco ordinatus est eum red- 
dere in gratia post tertiam conlestationem dilata- 
verit, ita dccernimus, ut reddat ipsum mancipium, 
et alium semilem de suis propriis rebus, ut supra. 
Et si in gratiam redditns ftWit, posteaquae domi- 
uus in ipsum vindictat» dederit pro ipsa culpa, aut 
se edoniet ut supra , aul sit culpavelis ecclesiae 
ipstus solidos xl; ita ul per actOrem regis • exegan- 
Uir , et in sagrnm altarium ubi injuriam facta ' cst 
ponantur. 

■ • . . . CGLXXIH. 

••/Si servus; intra provincia in fuga vagatur , et 
domihus eum invenerit , et sei^vus i|>se fugiebs in 
durtem alienam et dominus ejus insequens eum , 
ndprehinsus fuerit , non repotetur culpam domini 
pro eo quod in curtem alterius, fcuoixim irt servum 
suum habens , rem suam adprehendere visus est. 
Et si Uie cujus curtis fuerit aut aliquis ex homi- 
nibus illius mancipium, ipsum de <manum tolerit 
«ut antesteterit, nuUom pemitus qui servum scqui- 
tur in curlcm ipsam scundalum faciat ; si fecerit, 
qualitcr in hoc:£dict»m lagitur. conponat. Et qui 



Digitized by Google 



C3 



EDICTUM 



64 



servum antesteterit aut de manum tolerit, in ipsius 
sit periculum ; nam si casum facientem contegerit 
mancipium ipsum mori aut alibi transmegrare, ipse 
qui eum de manu domini sui tolerit restituat ; et 
si inventus fuerit , ut reddatur n«n cogatur domi- 
nus post tali fatigationem eum in gratia recipere, 
nisi si veluerit. 

CCLXXIIII. * 

10 

Si quis mancipium fugacem in casa sua , ne- 
scientem domino, super novem noctes habuerit, et 
contegerit ipsum mancipium aliquod malum pene- 
trare, aut meri, aut aberrare, iUe qui eum suscepit 
et celavit, aut mendare neglexk, reddat ipsnm 
mancipium aut pretium ejus, et damnum qued fe- 
cerit ipse conponat qui eom po&t se babuit. 

CCLXXV. 

30 

Si mancipium alienum refugium post alium fe- 
eerit , id est infraida , mox mandit domino ipsius 
quam citius potuerit aut per scriptum aut per cer- 
tum hominem , quatenus eum in gratia recipiat; 
et si noluerit eum recipere, et dilataverit, et con- 
tegerit eum alibi translatare, nulla culpa iOi sit qui 
eum prius in casa sua suscepit. Nam si susceperit 
et non mandaverit, reddat ipsum mancipium et 
damnum cui fecerit, simul et operas. 

3o 

CCLXXVI. 

Si quis mancipium sciens fugacem susceperit aut 
anonam dederit aut viam ostenderit, et mancipius 
ipse fuga lapsus in antea fugirit, ipse eum perquirat 
qui anonam dedit aut viam ostendere presumpsit: 
et si eum non invenerit, reddat pretium mancipii, 
simul et res quas secum portavit; et si inventum 
fuerit, reddat ipsum et operas. 

46 

CCLXXVIL 
De aistant, id est furorem. 

Si quis in curte aliena irato animo ingressus 
fiierit, xx solidos illi conponat oui curtem fueriL 

CCLXXVIH. 
De oberus , id est curtis rupture. 

Mulier curtis ruptura facere non potest , quod 5o 
est oberus; absurdum videtur esse ut mulier libera 
aut anciUa quasi vir cum armis vim facere posstt. 

CCLXXVIIIL De conciUo rusticanorwn. 

Si servi , id est conciUum rusticanorum , manu 
armata in vico intraverint ad malum faciendum, 
et quicumque liber homo sub regni nostri ditio- 
netn positus cum iUis in capite fkerit, anime sue 
incurrat pericuhun, aut conponat solidos neccc, 



medietatem rcgi , et medietatem cui injuria inlatn 
fuerit. Servi enim qui cum ipso fuerint in eodem 
concilio, unusquisque xn aolidos sit culpabilis, mc- 
dietatem regi , et raedietatem cni supra. Et si H- 
ber homo in caput non faerit, iUe prior servus 
qui eos conduxk moriatur; servi vere reliqoi qui 
cnm eo fkerint ex eodem concilio , unusquisque 
servus xl sobdos pro eo conponai, medietatero regi, 
et medietatem cui injuria fketa eat 

CCLXXX.. 
De rustUumorum seditwnem. 

Si per quacuntque cauaa koknkies rusticani se 
coUegerint , id est conciUos et sedUionis facere 
presumpserint , et cuic am q ue se anteposuerint, et 
mancipium aut peculium de manu tuUerint quod 
de casa servi sui domkras toUere vohierit: tnnc iUe 
qui in caput ex ipsis rusticis fuerit aut occidatnr, 
aut redimat animam suam quantum adpretiatns fue- 
rit ; et unusquisque qui in ipsam seditionem cu- 
currerit ad malum faciendum, conponat solidos xn, 
medietatem regi, et medietatem cui injuria fecerit 
aut se anteponere presumpserit. Et si ille qui rem 
suam querere aut exegere videtur, ab ipsi» rusticis 
feritas aut plagas habuerit facta, sicut superius sta- 
tutum est ei conponatur; nsm pro presnmptione 
tantum, pena suprascripta patiantur. Et si aUquis ex 
ipsis rusticis occisus fuerit, non requiratur, quia 
ille qui eum occisit se defensandum et res suas 
vindicandum hoc egit. 

CCLXXXI. De furta et pena fenita. 

Si quis de lignario alterius iignum furaverit , 
conponat illi cujus lignarius fuerit solidos sex. 

CCLXXXII. 

Si quis de casam erectatn hgnum quodlevit aut 
scandolam furaverit , conponal solidos sex. 

CCLXXXHI. 

Si quis de Ugnamen adnoatum m eurtem aut in 
platea ad casam faciendam fkraverit, couponat so- 
Udos sex; si autetn in silvn dispersum fkerit et fn- 
raverit, conponat in aetogild. 

CCLXXXIIU. De orto. 

Si quis in orto alterius introierit aut Satierit ad 
furtum faciendum , conponat solidos sex ; nam si 
post suam rem ingreditur, et damnum non fecerit, 
non sit culpavelis. 

CCLXXXV. De iderzon. 

Si quis sepem aUenam ruperit, id est iderzon , 
cooponat soiidos sex. 



Digitizecfby Google 



65 ROTHAKIS REGIS 66 

CCLXXXVI. De axegias. CCXCVIi: De ambolatorias. 



$i qnis axegias de «epe, id est axegiato, upa aut 
dnas tolerit, conponat soiido uno. 

CCLXXXVII. De sepe stantaria. 

Si quis de sepe stantaria facta vimen tolerit, 
conponat solidus unum ; si autem; pertiga traver- 
saria , tolerit , conponat solidus trcs. : to 

GGLXXXVIH. De plovunt. . 

Si quia plovom aut aratrura alienum iniquo ani- 
mo cappellaverit , coDponat solidos tres ; et si fu- 
raverit, in actogild. 

CCLXXXVini. De tintinno. 

Si quis tintinno de super cavallo aut botem fu-i ao 
raverit, cooponat solidus sex. 

CCXC. De jugum. 

Si quis jocum furayerit , conponat soiidus sex. 

CCXCI. De sogas. 

Si quis . sogas furavorit de bovis junctorios, con- 
ponat solidos sex; et si qualeincumque rem medio- 3o 
grom , unde sex solidos aut minus in hoc Edicto 
sunt judicati, fur ipse supertentus fuerit, non sit fi- 
gangit, nisi tantum conponat . sicut constrtutum e»t. 

CCXCII. De vitem uvarum. 

Si.quis vitem expoliaverit, id est amiracula to- 
lerit supcr tres aut quattuor, conponat selidos 1 sext 



Si.quis pastoriam de cavallum alienum tolerit, 
conponat solidos sex. 

CCXCVIII. De capistro. 

Si quis capistrum de caput cavalli toterit, con- 
ponat solidus sex. 

CCXCVHII. De retis. 

Si quis retis alienas aut nassas levaverit, aut in 
piscaria aliena piscis tolerit, conponat solidos tres. 

CCC. De arbores. 

Si quis rovere , aut ceirum , seu quercio quod 
est mpdola, hisclo quod est fagia, infra agrum alie- 
num aut culturam seu clausurara vicinos ad vicinum 
inciderit, conponat per arborem tremissis duos. 
Nam eterans homo si propter utilitalem suam foris 
clausm*am capelaverit , non sit culpavelis. 

CCCI. 

Si quis .castenea , uoce , pero at*t melum alie- 
num inciderit , conpouat solido uno. 

CCCIL 

vertt aut socciserit, conponat 
CCCIII. 



Si quis ulivo ca 
solidos iii. 



cexciii. 

De palo , quod est carracio. 

Si qui* palum de vilem toleiit , conponat so- 
hdus tex. 

CCXCIIH. De vitem incisam. 

' * ' 

Si quis vitem de unam fessam asto capelaveiil , 
conponat solido uno. 

CCXCV. De travicem vitis. 

Si quis travkem de vitem inciderit , conponat 
mcdio solido. 

CCXCVI. De ubas. 

Si quis super tres uvas de vinea alienam tolerit, 
conponat solidos sex ; nam si usque tres tolerit, 
nulla sit illi culpa. 



Si homo aut quislevit peculius in sepc alterius 
texta cum vimen se inpegerit, et mortuos aut ali- 
quam lesionem passus fuerit, tunc ille qui sepem 
ipsam fecit et caput majorem aut minorem de vi- 
men foris dimisit, ipse set culpavelis humicidii aut 
lesionis. 

cccini. 

, Si cavaiius. aut quislevit peculius iu clausura al- 
terius inlus saliendum se inpalaverit, non reddatur 
ab ipso cujus sepem est ; et si ab infra in foris 
salierit et se inpalaverit, tunc ille cujus sepe esse 
iuvenitur eum conponat. Et si intra ipsam clausura 
5 0 damnum fecerit, conponatur ci cujus clausura est. 

CCCV. 

Si quis fossatum circa campum suum fecerit, et 
cavallus aut alter peculius'ibidem cecederit , aut 
homo peregritaverit, non requiratur ab ipso cujus 
fossatum invenitur esse., quia pro salvationem caropi 
sui fecit,,nam non dolose tractavit; ct si eum oc- 
culte cooperierit , damnum si factum fuerit , con- 
6o ponatur ab ipso qui occulte fccit. 



Digitized by 



Google 



67 EDICTDM 6» 

CCCVI. De puleo. CCCXIH. De flra/ceOfc} 



Si aliquit in poteo alterius cecederit, et mor tnum Si quis fera ab alio plagpla iub: fiywWB tiportua 

aut debeletatum fuerit, non requiratur cajus poteus invenerit et celaverit, Mkaponat spiidos ieat. iUi qan 

est; quia poteus aquae comunis omnium utilitatis eam plagavit 

invenitur esse. . • ' . . sJ. .u • .U 

CCCXIIII. Quamdiu fera intellegatur esse venatorL 

. :.. CCCVIL De arma. . : ; ■ ;••:'; •: i ■ ■'■ ■. .. . ■•• : af. 

j Si cervus. aut q*alevit feuamn aivialio hemeaeu» 

Si quis alii armam suam simpliciter prestaverit, t« sagittata fuerit, .tamdui itUua eese. mtetlegatur qai 

et ille qui acceperit aliquid mali cum ipsam fecerit, eam sagittavit, usque ad aliam talem oram diei 

non requiratur illi culpa qui prestetit, sed ei qui aut noctis, id eet onu> xxilri qaodleam posposuit 

malumcum ipsa penetravit. Et contrario st ille qui et se turnavit ; nam qui eam post transactas pre- 

prestetit conSensum ad malum faciendum habuit, dictae oras mvenerit, non. sit «slpwreUe, 6t babeat 

collegas illi sit ad ipsum malum sanandum. sibiipia farav; ■ '■■> • •■' > ; . J ° " 

.1 : u: . !i 1j f i: 4 

CCCVIII. CCCXV. De cervo domeslico. 

> .. vv,: \\ .•J.:ir/z/.j.:yj 

Si quis suam auctoritatem arma aUerius tollere Si quis cervum domesticum, qui tempore suo ru- 

prceumpscrit, et malum cum eam fecerit, non sit ao gwe soKt r &agiaterity oonpouat deminuni ejus sc- 
illi culpam oujus arma est, sed tlii qui cum eam lidus duodicem; nam si furaverit, in acfogidd reddati 
raalum fecit 

• gcgxvl- .) 

CCCVIIII. Defera. 

Si quis cerVum domesttoum »A\etmtct, qiri noo ru- 

Si qua fera ab homine plagata fuerit et in ipso gicrit, intrigaverit, conponat domiuum ejus solidos 
forore hominem occiderit aut quodlivit dammim sex ; nam si furaverit, conponat m actogild. 
fecerit, tunc ipse qui plagavit ipsum homicidium 

aut damnum conponat; sub ea vidilicit observatione, CGCXVIL De aues domestigas. ■ i< 

ut tamdiu intellegatur culpa Venatoris, quandio eam 3o 

secutus fuerit aut canis ipsius ; nam si ipsa fera . Si quis aceptorem» greva, aut ceomtMn nlomesti- 
postposuerit . et se ab ea turnaverit, posteaque fera cttm, altenum intrigaverit, sit culpavelis selidos se» j 
ipsa damnum fecerit, non requiratur ab eo qut nam : si tfuraverit y reddat iu aetaglld. • . 
plagavit aut incitavit. 

CCGXVIH. De apes. 

CCCX. 

De pediea. SLquis deapiclarem vas cum apis' furaverit, unum 

aut plures, couponat «otidog xil* 

Si in. peditia aut. in taliola fera tenta fuerit, et 
irt homioem. aut in picutium damnum fecerit, ipsp 49 CGGXJVllM. 
conponat qul pedica mistt* ...-..> . 

Si quts de arbore signatum in silva alterius apes 
CGCXI. tQleritj,conpojiat ; soUdus ftex., Nam ,«i Signatup jaon 

fiierit, tunc quicumque invenerit jure naturali::ha-: 
Si quis super fera ab alio plagata aut in taliola beat sibi, excepto in gagio regis; et si contegerit 
tenta aut a canibus circumdata., eter suum pospd- dominum cujus silva eH superX^tSwft, lollat mel, 
ufens, voleus eam locrari, super ipsam se miserit, et amplius culpa non requiratur. 
et ab. ipsam plagatus fuerit aut occisus , noti re- ....... . ;, - , . . • , ; 

quiratUr ab eo qui plagavit aut incitavit, sed suae CCCXX. De aceptones* .;..]•:. t ... 

culpe et audaciae repotit, qui cum auotoritatem , • 5o 

lograndi animo, se super eam misit. Si quis de silva alterius.aceptores tolerit, exccpto 

gagio regis, habeat sibi; nam si dominus silve su- 
CCCXII. pervenerit, toUat aceptores, et ampUus culpa.ad- 

De fera itwentet ab aUo vulnerata^. . versus eum non requirat Et hoc joberaus, si quis 

de gagio regis tolerit, sit culpavelis solidos xn. 
Si quis feram ab alio vulnerata aut in taliofe eenta >,/.'.'.) 
aut a canibus circumdata invenerit, aut fbrsitan CGCXXI. 
mortua, aut ipse occiderit et sarraverit, et bono ... > ....... 

ammo manefestnvarit, leceat eum de ipsa fera tol- Si qnis de arborc siguatum in. silva alterius ac- 

lere dextro armo cum septem costas. 60 ceptores de nido tolcrit , conponat.aolidos. xi. 



Digitized by 



Google 



69 



ROTllAftlS KEGIS 



70 



i>e MxrA*s> l itieidatu$ ; •'' • 

3:' ;' ,•<>• 1 . :■ '•: ,-••> 



CCGXX VHH. • -dfhl furato. 



re 



, - Si quifc ean«s aUenuB *L«»afv4f4t aM>ineitaverit, 
H damnum fecerit* itt hoteridem «ut iA pecaHttm , 
non.repdtetur im cuh* «ujus: citJfe Suut , sed itti 
qmi eo* ineitavit. .. •" '•' '••'•' 

. CCGXXIII. De hominem tvbiositnu 

Si peocatis emioentibos h4mo»rabiosus aut de- 
mmriaaibus fuctu* fiaeifit^ et danmum fecerit in bo« 
minem aut in pecuttum , non; requiratjor ab here- 
dibus et si ipse Occistis raerit , simili modo non 
reqairatur: tantum est ut sme culpa non occidatur. 

Gccxxim. 



Si canis aut cavallas aut quislibit peculius ra- 
biosus factus fuerit, et damnum fecerit in hominem 20 
aut ■ in . pecuhnm , ndn requiratur a domipo ; et qui 
ipsum : acciderit, simib modo non requiratur a do- 
inino ut supra. 

cccxxv. 

De quadrapedia, si in homkiem aut inpeculium 
damniim fecerit, ipse conponat damnum -cujus ftte- 
rit peculius. 



: Si quneqnem furavertt , stbi nonum reddat. 

cccxxx. 

. ' r/ //: r 1 v 

Si quis se vindicandum occiserit canem alienum, 
id est eum spada aut vhrga aut cum quaUbet arma 
mano tenendo y nen ei requiratur ; tantum est ut 
ipsa virga taUs inventatur esse < ut mediocres Spadai 
Nam si postiipsum jactaverttt et ewn occiderit, red± 
dat ferquidum ,. id est semilem. >■ > . 1 > 1 >u t 



36 



cccxxvi. 

Si cavatto cum pede , si boves cura eormis, si 
porcus oum dente hominem intribaverit, aut st ca- 
ues mordcrit,. excepto, ut supra, si rabiosus /fuerit, 
ipse rouponat homicidium aut damnuweujus ant- 
matett fuerit , cessante in hoc capUefa faida , id 
est miniiciiia, qnia mutam res fecit, non homenis 
studium. 

CCCXXVIL » 
De cavailo prestito aiU conducto. 

Si quis prestitum aut conductum cavallum aut 
bovem aut canem aut quolibit peculhim habuerit, 
et dum in ipsum beneGoiom aut couducituram est 
damnum fecet-it , non requiratur proprio domino ; 
sev itii, qui post sc pcestitutn habuit, ipse humi- 
cidiuhr attt damnut» conpotaat .':.'.< > 

•■...'. .r . , GCCXXVIIl. 



-' Si auimales ahfcnus ' antmaieiu occidevit aut iu- 
trigaverit, id est boves bovem aut quislevit pecu*? 
lius , tiiuc dominus qui animalem suum intrigatu 
invenerit aut forsitatt j<imi maieituiu aut minuatum, 
jobcmus consignet ipsum intrigatum illi cujus ani- 
uaale mttigavit, ut semikes, qualis iu illa diae fttit 
quntido fragiatus est , reoepiat ab ipso : cujus ani- 
malc boc feck. 6o- 



CCCXXXI. 



,1: 1 w. 



.,.1 



4» 



5o 



, Si quis canem alienum noclem aut in dtem Aam 1 
num facientem in casam suam , invenerit ^ si eum 
occiderit, non requiratnt-; et si occbus nbn foeknt^ 
damnum quod fecerit dominus ejus reddat. 

CCCXXXII. De vacca prignantem. 

Si quis percusserit vacca prignantem, et aburta- 
yerit, conponat tremisse uno; et si moi tua fuerit, 
reddat eam quaUter adpretiata mei it , simul ct 
pecus. . 

-u .. • ; 

CCCXXXIII. De.equa prignante. 

Si quis percusserit equa prignanle Ot^abortum 
fecerit, conponat soUdum unum;*et si mortua fue- 
rit, <redat eam, shnul et pecus. < 

■ - < ' ... 1 »' 

CCCXXXIIII. De ancitta prigtumte. . j ' 1 

Si quis percusserit ancUlam gravidam et avor- 
tum fecerit , conponat soUdos tres ; si autem ex 
ipsa percussura mortua fuerit, conponat eam , -si- 
mtd et quod in utero cjus mortuos est; 

CCCXXXV.. 
De animale eDccoriato. 

■ ■ ■ • •• ' ' 

- Si lofms aaimalem alienum occiderit, et aliquis 
eum nesoiente domino excoriaverit , ct celaverit ; 
et per prodjtorem inventum . ftterit , conponat so- 
lidos duodicem. 

CCCXXXVI. 

Si in flumen auimal mortuum fuerit aut ubicum- 
que, et alium hominem cujus non fuit eum exco- 
riaverit ,. conponat solidos xn. ■ 

CCCXXXVII. De cavallo piagnto. 

Si quis cavallum alienum aurem aut oculum ex- 
cusserit aut. aliquam lesionem corporis fecerit, re- 
cepiat ipsum qui lesus factus est, et reddat ei ffcr- 
quido , id est semilem. 

10 



Digitized by 



Google 



7i <•:.> mwvm, 

GCCXXXVIII. De. corfa cfivnHh Et si non venerit quii/ufft COgnuscat, jovemus ut 

ille qui eum inveni* cw«le£ifc,#. qoatodiat tamquam 

Si qois; cayallum alienura coda oeppclavent id suum proprium, et si mortous faerit signa de ipso 

est seta tantum , conponat solidus sex. cowo oOoserVftt, »t «umi yenerit c«rtus dbmiatts , 

./. / /. .) hafceflit. q^diejire^tcnderiJUl ntfm si isia negkicrit 

CCCXXXVIIII. ej; in*entum;iuexi*, sjbiiUOf«iB»,e*»i reddatj efc si 

, •hnjllt: i-A>.; . : i ■«.» k; i :i -.i '■ / ■•■■ ■ '■■■]■ >'"'■ iste cautela observaverit, erit exoli&ua acalemia* 

S»j qutei . ;oa ballum alieiuuh plagavent taut aliquo 

lesiottemifooerit;, ntunc domkius ilbus cavalli ;re- CCCXUIIL Me picuNo\asta iU^&oi&no toiisso. 

tr&dat eavallum ipsum Uli homeni qul ei lesioaem (9 

feQU,j«t;,ipse e«m sanit ;,■ et dnm ipsb sanare po- Siquis cavallosiaai bnadnta>asto anano in aies- 

tuerit, dit illi suo proprio cavaUo , qumiter nsque sem alienara ,aat ia prat» veti in quolevit daannum 

suam faciat utilitatem. Et si cavallus qui lesus fuet mieefit, coaponat pen.caputfSe-Udum unum, excepto 

ad pristinam redierifr sankateui, reddat ipsum pro- damnum sictat adjitrafcubvfuerit- et Ibci consnetudo 

prio domino ; si autem ex ipsa lesionem mortuos est: sic tamen «i pasior noaausaverit;jurare qaod 

fuerit^ireddat alium semilem. .Et si contegerit ut asto animo non misissit; et si juraverit, sit exolu- 

ipso cavaUus qui ; pigneratus est poet ipsum mou tus a culpa, damnum autem oonponat. 
riafcur,. tunc satisfaeiat Ule . qui eum pigneratum 

habuit , l s* : pulsatiis fuerifc, quia non per illius ne- '!,••!.: -CGGXLV; / t . 

glecto mortuos fuet; postea nulla sit repetitio. ao . . . , .• . , . ■ m, -• : ■■ t 

..".■/■;. i' ' Si quis. poxco aut pecoras asto.anbno tn damnnm 

CCCXL. alterius miserit, efc si noh ausaverit jurata, cenponat 

-,:».. .•■ )>, •::)]::... ' '■■>';■ } ' ' ' solido unum , excepto damnum. . u. : i 

■ • Sii quifl i cavaUum alieaam ascenderit , et infra vi<- 

cinia, tantum .'cavalegaverit, id est prope ipsnm v> CCCXLVl. 
cum , conponat solidos n ; nam si in antea euirt 

cavalegare presumpserit , et dominum non roga- Si quis peculium de damnum ad cbusurara mi- 

verit , in actogild reddat. ' -' neverit, et ille cui peoulius est ei aatesteterit, cao- 

ponat solidura unum, excepto daranum ut arbilra- 

GGCXLI. De disfigurato cavallo. 30 tum fuerit. Et si in curte permenaverit , tnnc ille 

; ; . cujus peculius est rogtt .<um, ut reddatur, sic tamen 

Si quis cavallum alienum preserit, ipsumque dis- ut dit pignus per ultimum valente seliquas tres , 

figuraverit et cercinaverit, furto pena sit culpavelis, aut certe fidejussorem sub tali titulo,,«t damnom 

id est in. actogUd sibi nonum. 1 quod arbitratum fuerit conponattur, aut fevola quod 

iater. vicinus est; et si pignus suscepere nolnerii, 

r» '■■■'. GCCXLII. et unam noetem pecuUum post se tenuerit, conp 

i. nat solido nxvo; ;Et si ille cujus peculius est tenens 

Si quis cavaUum alienum aut quislevit peculius, dwi^iank eor<Hs; eum, liberace dispfxerit » tuno ha- 

credens sunm, preserit, et dominus proprium eum beat eum ille qui in daranum invenit novem nofcti», 

cognoverit, calomniaquae generare voluerit: ita de- 49 tantum aqua ei dit, et de damnum in hoc sibi sit 

cemimus, ut preveat sagvamentum ille qui eum te- contemptus, eo quodinWem>alijctis ipsum peculium 

nuit, quia non asto .nec aliqua causa facientem eum tenuit. Et Sii.'ejv>ips»m cpftwUumValiquid tnortuum 

presit, sed crededit suum fuisse, et sit exulutus a fuerit, neglegentiae suae repotit qui dispignerare 

cujlpa .fufft, et .reddat cavajttum ptoprio donaino in- neglexit. . .r- • i:.«i-»^;..i.?>-# J 

le^jjs ; ( , t\ , autem npfl prpsumpserit jurare , reddat I : >. 

eu,m in aqtogild, quia postqiiam cognovit quod suum , .... CCGXLVII. : * . 1 

non fuit,'mox debuit proprio domino innotescere: , .,.;. ..... ». 

nam si eum, postquam cognoverit quod suos non Si hominem eterantem cavallus aut quislevit pe- 

fuit, ascinderit, sit cnlpaveHs, ut supra, solidus duo. culius secutus fuerit , et ille quem sequUur in 1U 

5o gamen aut in clattsura eum miserit, ipse eum sal- 

. CCCXLIII. De picnlio in damno, invento. . . vum faciat, sicttt supra constitutum est, et veniente 

_,..,', . . proprio domino restituat; nam si sequere cepit et 

Si quis cavallum alienum a<ut quolivit pecuhum se de via turnavit , nulla stt eulpa illi quem. se- 

damnum facientem invenerit ,. ipsumque in curtem quere cepit. 
inclauserit, et non venerit cer.tus dominus qui eum 

cognuscat: tunc ille qui eum in damnum invenit GGCXLVIIL 
ducat, eum, ad judicem qui irt loco ordinatus est , 

aut certe ante, ecclesia in convento, uaqtte quartam 8i quis ab alio hominem rogatus fuerit cavaUum 

et quintam v^cem , et omnibus vOcem pregonia in- aut qualivit peculium qnererc , signaque ei dicta- 

notiscat, quia Cavallum itwcni, et nescio cujus sit, 6o verit, et illc forsitan qui rogatns est cavallum alie- 



l: .i y.i . ::■ r ' ■ /< 5 



Digitized by 



Google 



7 3 ROT^AfllS, J\EGIS 7 4 

nuro, au^pequlium ppi; /fl»oi;eni preserit, si venerij qpera , hugjs ; et ille qqi ca.mpum suppi conpro- 

F*)^l»;«W»|Wk et : calqwtjj» ^nfirare vpl^erjtj ya^But ( ,^a|>^^ ^gig. i, ,,,„„..,, , , , ... 

>!f'«WP«WP'»»» P^.We.-qn» SW J^rwwrem tenuit , '...,,, ,., . . 

prev^,^^'ap^ep,t«jn ,quia;,c_refi}edit ipsum, esse unde CCCLV. De campo exarato. 

bw^u^wm; > ^ •••• ■» 

calomnia nOjO.generetur;, ; sj exim ; :roale ; n«u tracta^ Si quis exaraverit campum alienum seminatum, 

verit. Et si non venerit proprius dominus, reddat e|* suum. pon^pptuerit.jprqvare,.,. a,ljo tautum, .frugis 

eum illi de quein ipsura fpJH, ut ipse iterum jnxta q_upd , djev_a4tav.it p^qprjo dominp reddat, et, pro ior 

legem , sicut u supra d,ecrefro» est, conservit. cautam ; pre^moptiqnem, . coppopat solidos sex, > 

-fc i: nJiVi!, CCC^LVUtt, J)e#ffflW' 1 , • • J . ( u-CPfiJfjPi ( JBe prafp secato autexarata. .,, 

- ul gfiilil J) , . '' ,'''. -j .j,. j t, ,|i». . ■', / ; i •<{_ •;!,; I„; 'HJJ, :it •! - ■,,...; , t . ; Ji ■!. 

ii^iPPKSnfi.»»?! isca,alterius paverept et inyen#.4pe7 Sij^is.^^uin, aj^eupm segaverit aut exarpyeri», 

re^j|j,jiiyuus sunt.de, decem> non occidatpr neque el fypum rtyUjaf et, pro jn)eciia_ pre_suipptjqne co% 

upuSj^ lpsjsj^qd ille quieos inveneritj teneat pnum pop«i^.sulidp 1 s J .Sjex. . . ;•_,,,_ __ .;, / ; ; '. , .'_.. .'.,.;■, 

ex ipsis et habeat salyum , et cou^puatur ci per _, ; •■ ,j , .... ;__.. ].',,.,,; .'.!'; , , . • _: ,., 

porco seliquas tres. Nam si supra fuerent de de- , )j , ; , CCGLVlL _ 

cem et usque ad deppm , ocpidatur unuin medio- j , • , i; , ; ., ... , -, ; >.-, ■•'.-. , - 

crem, et non requiratur; nisi si minus fuerint de . . $i quis canipum aliepum astb cum piculiuro 

dec£pv, et pccjderit , reddatur ferquido. > suum delierit aut spicas manibus evellerif, con- 

t u.v: • i-, ir, • '., .-. .', , ,.. , .. ponat soli,dus sex. . ; . •, 

/•■ ; ■' .'I J. , ■-. CCCL", •. •'> 

,.:.-,.:,.,,.,.;- •.' ; •• ,.. ,. : . .,, , • cccLyui. ( -••-, 

. .(Sd, qujs ,in pratu porcus fpssas feqientem inye T . ■ 

«fjrjit uppm aut plures , ■ ocqidatpr ,up»m :tantum, Nulli sit licentia elerantibus erba negare, exceplo 

et non requiratur. ■-•>,....'■■ ,\ P ratQ . intac.tp tempore suo, aut messem. Post feoum 

aut fvugis. cplleq^us tantpm yindicit cpjps. tqrra 

. CCCLT. De ymr?. ;i est, jqUantum quip, clauspi-am suaro polest defeh- 

dere. Nam si cavallus iter. facienlibus der.sfupla , 

Si qpis verrem alienum furaverit conppnat so- aut de ipsa .pascua . ubi alia peculia pascent , mo- 

lidos. duodicem. Ipsum dicitur sonorpair, qui om- vcre presumpser.it, in actpgild ipsus. cavallus cpp : 

ues alios verres in gregis battit et vincit. Tamen ponat, prp eo quod ipsos de arvo campo>. quod 

ip nnam gregem , quamvis multitudo pprcorum est fioasaccri, movere pre^unipsit. ; 

fuorit, unus conpptetur sonorpair; pam, si minor . . . 

gret; 4 e l tfigenta. capita fuerit, non repotetur so- CCCLVIUI. De sacrqqieiitis: 
pprpair ,, , pisi sj xxx aut super fiuerent. Et si in 

dampum ipse. sonorpair occisus fueril, aut semilem Si qualiscumque cau^a inter homiqes liberos eve- 

aut roeliarem ipse qui occiderit restituat, et dam- nerit , qi sacranoentum ^a.pdum fuerent, si usque 

num ei conponatur; nam si alii venes aut porci ad vigenti solidps fuerit causa ipsa aut amplius , 

furati fuerent, io actogild reddanlur. /(o ad evangeha sancta jurit ,qum xu aidos suos , id 

est sacramentales : ita ut sex jlli uoroinentur ab 

, CCCLII. De porcario. battudo. illo qui pubat , et septirous sit iUe qui polsatur , 

et quinque quales voiuerit liberos , ut sint duodi- 

Si quis. poi*cario de homine libero baltederit,, cem. Qpod si minor fuerit causa de vigeoti solidis , 

jpse qui de curtem ipsius exit, pam.non de casa usque ad duodicem , sibi sextus jurit ad arma sa- 

massari , .conponat solidos xx : tantum est. ut poi> crata; tres ei nominit qui pulsat , et duos liberos 

carius ipse ferjta prius, non faciat aut scandalum, sibi clegat, qualis . voluerit qui pulsatur, et sexius 

coroittat ; nam si fecerjt plagas .aut feritas , arbi- sit ipse, Et si minor fuerit causa de duodiceui sp- 

tretur et conponantur. lidis, sibi tertius juret ,ad arroa; unum ei nomipit, 

5o et aUupi sibi querat, et tertius sit ipse. 

CCCLHI. , 

CCCLX. De wadia et fidejussorem. 

Si duo porcarii inter se battederent aut scan- , 

dalum comiserent, plagas aut feritas conponatur , Si quis alii wadia et fidejussorem de sacrameulom 

nam alia culpa uon requiratur. dedcrit, per omnia quod per wadia oblegavit adin- 

pleaL Et ille qui pulsat , ct ille qui puisaiuf et 

CCCLIIII. De campo alieno arato. wadia susccpit, proxiiniores sacramentalcs qui na- 

scendo sunt devcat nominare; tantum est, exceplo 

Si quis campum alienuin aravcrit. scicns non illum qui gravem inimicilia cum ipsum qui pulsal 
suum, aut semcnle spargerc prcsumpscrit, pcrdat 6o comis^am habit, idcst qui plaga ,ci fccil., aut iu 



Digitized by 



Goosle 



75 EDICTUM *6 

moitem consensit, aut res suas alii thingavit, ipse postquain prrus manefestaverit , postea ^er^sagra- 
non potest esse sagramentales qnamvis proximus mentum negare quod non sit culpaVefis, postquam 
sit, eo quod nimicus aut extraneus invenitur esse. ipse se culpavilem adsignat. Quia multos cognovi- 

mus in regno nostro toles pravas opponentes iu- 
CCCLXI. tentiones, hec nos moverurit p/resentem corregere 

legem efad melidrem statum revocare. 1 

Si qiiis alii pro quacumque causa Wadia et fidi- 
jussore de sacramento dederit, dit ei spacium usque : CCCLXV. . 

ad duodicem noctis ad ipsum sacramentum dandum; De devitum patris mortui. 

et si forsitan, propler egritudinem aut aliam causam io 

supervenientem, in praedictum cohstiiutum non po- Si quis post morlem patris filium de devitum ap- 

tuerit jurare , suspendatur causam usque ad alias pellaverit, quod pater debitor fuissit, et filius ne- 
duodechn noctis. El si nec tunc conpleverit , et gaverit, ita dicernimus, ut preveat filius sacramen- 
totum annum unum volontariae dilataverit , et sa- lum, secundum qualitatem pecuhiae unde pulsatnr, 
cramentum non dederit, lunc rem ipsam unde agi- quod pater ipsius ei debitor non fuissit , aut pev 
tur amittat, et ille adquerat qui wadia suscepit Et pugna defendere si potuerit. 
contrario si ille qui ' wadia susceperit dilataverit 

sacramentum audire, et anno toto protraxerit, post CCCLXVI. 
transacti anni spatium nulla et in posterum habeat 

fagundiam de ipsam rem loquendi , sed ille qui ao Si aliqua inter creditorem, et devitorem atque fi- 
paratus fuit sacramenlum dare firmiter possideat. dejussorem surrexerit inlentio, et dixerit creditor, 

quia In tali pretexto wadia suscepi , et fidejussor 
CCCLXII. Si post sacranientum judicatum negaverit; non est causa fidejussoris sagramentam 

aliquis moriatur. preveri, nisi devitor singolus ttattsfaciat ad evan- 

gelia aut ad arma, quia In tali capilujo nec wadia 
Si contegerit homini post datum fidejussore de dedi nec Jidejussore posui. 
sacramentum et sagramentales nominatus mori, et 

filius dimiserit, posteaque ille qui causam querit pul- CCCLXVII. De waregang. 

saverit filius, dicendo, quia Quidquid pater per wa- 

dia et fidejussorem obligavit,filius conplere debent; 3o Omnes waregang, qui de exterras firiis iti regni 
turic necesse est filius, quamvis virtutem minorem nostri finibus advenerit, sequens sub scutum po- 
habeant a patre, aut per sagrainentum negare quod testatis nostre subdederint, legibus nostris Lango- 
pater eorum non promisissit, aut certe quod pater bardorum vivere deveant , nist si aham legem ad 
eorum spopondit adinpleat. Et si aliquis de ipsos pietatem nostram meruerent. Si filius legitimus ha- 
sacramentalis mortuos fuerit, potestatem habeat ille buerint, heredes eorum existant sicut et filii Lan- 
qui pulsat in locum mortui alium semilem nominare gobardorum; si filius legitimus rion habuerint, non 
de proximos legetimos , aut de natos , aut de ga- sit illi potestas absque jussionem regis res suas cui- 
mahalos, id est confabulatus. Et si dixerit qui pul- cumque thingare, aut per quodhbit titulum alienare. 
sat quod sacramentum ruptum fuissit, preveat sa- 

gramentum qui negal, si ausus fuerit, quia neque 4o CCCLXVIII. De camphionibus. 

patri ueque ipsius sagramentom ruptus nou fuissit: 

postea jurit sicut supra constitutum est. Nullus cainphio presumat, quando ad pugnando 

contra alio vauit , herbas quod ad maleficias per- 
CCCLXIII. De sacramentum ruptum. tinit super se habere , nec alias tales semelis res, 

nisi tantum arma sua que convenit; et si suspicio 
Sacramentum lunc intellegitur ruplum , quando fuerit, quod eas occulte habeat, inquiratur ad ju- 
presentes sacrosancta evangelia ant arma sacrata dicem, et si inventas super euih fuertt, eveliantnr 
ipse qui pulsatur cum sacramentales suos conjun- et jactentur: et post ipsam inquisitionem tendat 
xerit, et non ausaverit jurare, aut ipse aut aliquis manum ipse camphio in marium parentis aut con- 
de sacramentalibus suis se subtraxerint , tunc in- 5o libertis, aut ante judicem satisfaciens dicat, quod 
tellegitur sagrameulum ruptum. nullam talem lem quod ad maleficiam pertinil su- 

per se habeat ; tunc vadat ad certamen. 

CCCLXIIII. De eo qui prius manefestaverit , 

et sagramentum promittit. CCCLXVIIII. De causas regales. 

Si pro quacumque culpa homo pulsatus fuerit Omnes vero regales causas, quae ad manum regis 

ab alio, et negaverit, leceat eum se edoniare se- perteneunt, unde conpositio expectatur aut culpa 
cuudum legein et secundum qualitatem causae. Si queritur, duplicetur secundum antiquam consuitu- 
autem manefestavcrit se fecisse, conponat secundum tinem conpositio, excepto mundio dc mulieris, aut 
qualiler in hoc Edictum icgitur; nam nylli leccat, 6o morh, aut alias que semilis sunt, unde noningenti 



Digitized by 



Google 



7 9 R0T14AfH$ RpGIS 70. 

setoU !|Mte»M»lW<p** m^smn^ v^-^m .cpns^t^ • <■, . CCkLX&>X, ; . ., , 

m*a ^n^eWk^W^tpW *e?P -.tVPN*, utjpr«dUfrr n,i -.!.{,. • •'.., r 

X§mv^-^Mfm W&$mt+u>.-. ;: : u. <.■•■■■■ u IfeHnf» jw-fwmat, aldiaw wbenap\ , anft au^UJam, 

o:-[ }>'»!.. : > }•» > ,aii-.-;j , ; r. . : . quasi.s|-fl gam, q^emjdicwi; n^G^ oqciderc 

-j s.fli'. 1 ^iCCGLXX^ ; r ..;.' •• . \ chnstianis mentibus nullatinus credendum est nec 

'•:.! 1 <r .1-.. •.j.;,';,;, <.:..'.-. i, ,;.-...•; possevilem, ut multer ppjrninem) viyum intrinsecus 

. ; Si ^rvu^ regi merbnfeqerM, itfc,<ikcrevijnw., u,t possit comedere. Si quis de cetero talem inlecitam 

cftpp«n§|i#- jpsa, pei-sqna, sjcuft ad^raetiat^ ytuer/tt,., efc pe&nfUn^, rem,. peoetrare .presumpsexit, sj, aldia 

fJi.feq^iis.ipfi^j^pftp fosjsaw.ij^iu^^TOcrtui .a^peo-i ocqiserit;, .qpppppajt. pj:g,.statum ejus solidog.ix, et 

tktfHf!.^!Mi|«m9 vi^W^eMF» Bfc «* .cftusa, W b*s»rper acjdatpro culpa s,ob>dos c, mediet^tje» reg| u 

et mer%taj^,,cui, aldia fuerij; si au,te,m jOncUla 
fuerit, conponat pro statum ejus ut supra consti- 

.CCCJ»XXJk,,,, ?, >:,;; . . ,, tutum est si mini^rjak» , ayl, rustiga fuerit, in- 



n .!**.. J |«4 vjj. t :•!.,: 'iivrt >. > ,•.£.• 
L,:r,l :.:<-i(.f .,; '■,.:'u .l ?. ,■■ .',U<-. ■, > 



OHiV • :.; 1..! -•>. 



!...: :•:..! • i:, 



supcr pro culpa solidos tx , medietatem regi , et 

• iiD^sJWp.^er?' causas^.unde Uberj aut,,servi alier mpflMetatem ^ujus ancilbt .uieri(t. Si yero,;jiid^^ bnic 

ppruin,. homjnum. uoiuqgentas/ soli^os, .fcvnt cujpa-j ppuS:P*ah>m ;pe«ejtrar,e jusse^it, ips$ de spp, pr^W 

ycli^ iJ jd>e 4 sude^m.pbere,.Ube|:a si Vt*. au,testeterit mi^ pena, ^upjfa^ftripjta.fonponati , ; . , ; , , , ,, 

W^^j^a^iW^WW i«?Mf-iMMfSQ7 " 1 > : : ! ••: ••;:«•. , Ui >>>■.: n .1; . .: . i . 

rum pignerntos , vel reliquas ; quae, sep^|S,£UM\, CCCLXXVII. 

unde et prefaii sumus nongenti solidi queruntur, de aq 

qua supra iu hoc Etbctpm ctn^ituimus, servus regt Si quis bomineip .liberurm •upnin oc»lum haben- 

si fecerit, anime sue incurrat periculum, et dcccc tem ipsum excusserit^ duas/partis, pretii ipsius quod 

S(|Hdi rt p90. ) 'i7e^U > atur a4,cnrteui ,regis«i ; ; . ;.j adpretiatus fuerit si eum occidissit ei conponat. Si 

,: -, , .!;,, : .) . ' ; I «w^pm ablium, aut s,ervum aUenrum unum o^cpbim 

« 1 : t : ,; . .CCCLXXn,, ^ , .;•; J: / : . babentem ipsum ex^usj^riJi^cooponat, em», pjco mw-i 

, :j tnVQA..., ,. .• ; , . ■, . •• .• -■ : ,. : 

Si scrvus regi furlum fecerit, reddat in actogild, < ; , 

cl non sit Ggang. ;, .;/: > . CCCLXXVlil. ; 

- . «.; t ....^C|}L^pCj|^b ,., . .{ , ; 3o , ,3i wulicr libera io sc^mcVb> p ocurrerit ubj veri 

1 1 •.: ••: , ... • .! .-;•: 1 Utigant , si plagam aut feritam facta habuerit auj( 

; Si iSeryus ^egi hobei-us , aut wacuo^; , scu ma-s forsitan inpincta fuerit aut occisam , adpretictur 

rabvvqrf r aut qualibit alia culpa mmorem feccrit^ secundum nobilitatem suam, et sic conpopatur ^ani- 

iJ^ ppuppnaty s,jcut aUornm exer^italium quae su-, quam si in fratrem ipsius mulieris perpetratum 

pra decreta sunt conponuntur. ... fuissit , nam alia culpa, pro injuriam spajuo,, upde 

nccf(\ spl'|di judioantur, conponere non reqpiran- 

, , C^CLXXIIII. Ify sciUdafrU. twv, Pft, «} tt o4 ipsam atf, litem cocurritj quod inbo- 

•. ;••;: .'■■■< ■ ;"•.••!. ! «e^Uiin, est, muUeribus fecerp. ,. 

. Si.qu.U^scpirbibis .««t Actqrem.r$gjus ;occiseril i^ti-i . 

lita^em, regw facientem> adpretiel,ur pro libero.bp^ 4o CCCLXXVIIII. 

mipem, s,icut..in hoc ^dict,um legitur, et parcntibus, • //. 

legctimi& cttnppnatur, excepto in curtem rcgis ccuj-, St quis cassinam aut tectum alicnum foris cur 

ponat qut eum occiderit solidos oclugenta. Et s,i lcm.,.ubi yir npn habitat j dpm inteQtio fperit .de 

battutus fuerit aut legatus, similiter conponatur pro terra, disturbaverit aut in terram jaclavcrit, et ter- 

liberum hominem aut secundum nationem suam , ram suam, sicut lex habit, convincere non potuerit, 
sicut in hoc Edictum constitutum est; excepto iu . , , rpstaurit ipsam cassinam, et conponat aliam talem 

curtem regis pro culpa solidos octugenta. sub extimationcm pretii; nam si casa ubi habita- 

V f ■' j |W disturbaverit , conponat sicut in hoc Edictum 

CCCLXXV. ' legitur aralraibus.^ 

5o 

Si gastaldius aut quicumque aptpt regist,; post-^j \ j \ $ | } r "■ ;■ . \ CCCLXXX. 
suscepta aut comissas ad gobernandum curtis regis 

et causas regias, si aliquit per gairethinx, id est do- Si quis peculium suum de clausuram alienam 

nationem, ab alio quemque factam conquesicrit, sit occulte tolerit , et non rogavcrit, conponat curtis 

illi stabilem si per preceptionem indulgentiae regis rupture , id est overos , solidos xx. 
in eum fuerit confirmatum ; alioquin quidquid, ut 

prediclum est, post suscepta admtnistrationem per CCCLXXXI. 
per gairelhinx adquisiverit, hoc totum rcgi adqui- 

rat, et non suum propriuin nomiuc vindicet ncc Si quis alium per fororem arga clamaverit, et 

ipsc neo hcrcdis ipsius. 60 negare non poluerit, et dixerit quod per fororem. 



Digitized by 



Google 



79 EOICTUM 80 

dixissit: tunc juratus dicat quod eum arga non co- quem , Deo propitio , cum summo studio el sirai- 
gnovissit , postea conponat pro ipsuni injuriosum mis vigiliis a celestem faborem prestetis, inquirentes 
verbum solidos xn. Et si perseveraverit, convincat et rememorantes antiquas legis j>atrum nostrorum 
per pugnam si potuerit, aut certe conponat ut supra. quae scripte non erant, condedimus; et quod pro 

commune omnium gentis nostre utilitatibus expe- 
CCCLXXXII. diunt , pari consilio conparique consensnm , cum 

primatus , judices , cunctoque felicissimum exerci- 
Si quis hominem liberum inpegerit ut cadat , tum nostrum, angentis constituimus, in hoc mem- 
conponat solidos vi, sic tamen si alteram lesionem branum scribere jnssimus pertractantes. Et Sub 
in corpore ipsius non fecerit ; si autem cum inpe- 10 hoc tamen capitulo reservanles , ttt quod adhuc, 
gerit et non ceccderit , conponat solidos 111. annuentem divinam ciementiam , per suptilem in- 

quisitionem de antiquas legis Langobardorum tam 
CCCLXXXIII. per nosmetipsos quam per antiquos memorare po- 

tueremus , in hoc Edictum subjungere deveamus 
Si quis hominem liberum, surgentcm rexa, per addentes-, quin etiam et per gairethinx secundo ri- 
barbas aut capilios traxerit , conponat solidos vi ; tus gentes nostre confirmantes, ut sit haec lex firma 
si aldium aut minisiirialem seu servo mstigano per et stabelis : quatinus noslris filicissimis et futuris 
barbas aut capillos traxerit , conponat sicut pro temporibus firmiter et inviolabiliter ab omnibus no- 
ferita una. stris subjectis costodiatur. 

20 

CCCLXXXIIII. De brachio , coxa , CCCLXXXVII. 
seu tibia rupta. 

Si quis hominem liberum casum facientem no- 

Si quis homini lihcro brachio super govito, hoc lendo occiderit, conponat eum sicut adpretiatus 
cst murioth, ruperit, conponat solidos xx ; si au- fuerit , et faida non requiratur , eo qnod nolendo 
tem subtus gomitum, quod est treno, conponat so- fecit. 
lidos xvi. Si coxa ruperit super geniculum , hoc 

est lagi, conponat solidos xx; si suhtus geniculuin, CCCLXXXVIII. 
quod est tibia, conponat solidos xvi. Si vero semus 

aut clodus fuerit, conponat, sicut in hoc Edictum 3o Et hoc addimus hac decernimus, ut causas qae 
legitur , quartam partem. fenitas sunt non revolvantur; quae autem non sunt 

fenitas, et a presente vigisima secunda die minsis 
CCCLXXXV. De mundio puelle et de devitum. hujus novembris, indictione secunda, incoatae ant 

commute fuerit, per hoc Edictum incidantur et fi- 
Si mundio de puella libera , parentis mortuos , niantur. 
ad curtem regis ceciderit , et pater vel frater de- 

vitum demiserit , in quoda portionem patri vel Et hoc generaliter damus in mandatis, ne aliqua 

fratris heredis successerit, ita et devitum persolvat. fraus per vicium scriptorum in hoc Edictum adi- 
Simili modo et si naturales fiiii fuerent. bealur , si aliqua fuerit intentio nulla alia exem- 

4o plaria credatur aut suscipiatur, nisi quod per ma- 
CCCLXXXVI. nus Ansoald notario nostro scriptum aut recognitum 

seu requisitnm fuerit , qui per nostram jussionem 
Present'19 verg dispositionis nostiae Edictum , scripsit 

, l" i nniiq (joii rt'i iiiiiviio') . lidud !n ji? ,irii;i)£ mi!'i 

EXPLICIT 

EDICTUM 

ROTHARIS REGIS. 



Digitized by 



Google 



8i 



82 



ISCIPIT 



EDICTUM 



GRIMOWALDI REGIS. 



t ,'/. Dc scivo qui tviginta aiinos seivivit. 
II. De tviginta annorum Ubcvtate. 
III. Dc culpam sevvorum. 
IIII. De tvigenta annorum possessione. 

V. De successione nepotum, qui post mortcm 
patvis in sino habi vemansevit. 



VI. De uxovibus dimittendis. 
VII. De cvimen oxovis. 
VIII. Si muliev aut puella iiotum habuevit quem- 

cumque liabevc oxovem. 
VIIII. Si ancilla fuvtum fecevit. 



11 



Digitized by 



Google 



83 



EDICTUM 



84 



i ; » : 



( Mense julio, anno DCLXVIII. ) 




fijuperiore pagina hujus Edicti legitur, ita quod 
adhuc annuente Domino memorare potueremus de 
sincolas causas que in presente non sunt adficte , 
in hoc Edictum adjungere deveamus; ita ut causas 
que judicate et fenitae sunt non revolvantur. Ideo 
ego vir exceUentissimus GntMOWALD, gens Lango- 
hardorum rex , anno , Deo propitio , sexto regni 
mei, minse julio, indictione undecima, per sucge- 
stione judicum omniumque consensu ea, quae ittis 
dura et impia in hoc Edictum visa sunt , ad me- 
liorem statum et clementiorem remedium corregere 
et revocare previdemus , id est 



\ .V 



De trigenta ahridrum ito&apione. 



dt servus aut ancilla per trigenta annis, qualiter 
rei veritas cognita fuerit per trigenta annis dominis 
suis servisse, et per supervia aut injusta patrocinia 
se voluerit de domino suo proprio per pugna vin- 
dicare, nullatinus ei permittimus, set serviat sicut 
decit servus aut ancilla proprio domino suo. Si- 
militer et si aldius fuerit, inpendat obedientia pa- 
trono suo sicut per trigenta annos fecit, et ei nova 
a domino suo amplius non inponatur, sed leciat eum 
res suas habere quas per trigenta annorum spatia 
juste possedit. 



II. 



De iiberis de quibus constat xxx annis in liber- 
tate sua permansissit, nulla per pugna patiatur vio- 
lentia, sed leciat eis in libertatem suam permanere; 
et si eos quicumque puisaverit, leceat illis cum sa- 
cramentalibus ' suis legetimis se edoniare. 

III. De culpa servorum. 

Si servus talem culpam fecerit, unde dcccc so- 
lidi, quae in boc Edictum scripti sunt, judicantur 



ut dominus pro servo deverit conponere , et hoc 
ampotare jussimus; ul si factum fuerit, uihil aliut 
conponat dominus ejus , nisi ipsa persona tradat 
ad occidendum, et conponat pro inlecita causa qaod 
servus penetravit solidos lx: amplius non requira- 
tur. Et si ipse servus fuga lapsus fuerit, et non 
potuerit dominus ejus eum invenire, dit pro ipso 
servo qui fuga petiit aut se dilatavit solidos xx; 
et preveat sacramentum dominus ejus quod non 
10 potuissit ipsum servum invenire; et si quandocum- 
que inventus fuerit , tradat eum ut supra ad mo- 
riendum , et recipiat solidos xx quos pro fugam 
ipsius dedit ; nam sexagenta solidos conponat pro 
culpa quam servus fecit. Et st servus expolia ho- 
menis sepulti de sepulturam tolerit, de quaptum 
tolit dominus ejus reddat, et conpon&t, ut dictum 
cst, solidos lx, et persona tradatur ad mori«hdum. 

IIIL 

30 De trigenta annorutn possestioftem pretiotum. 

Si quis per triginta annis possederit casas, fc- 
milias , vel terras , et cognitum fuerit quia ejus 
possessio fuit, post trigenta annorum curricula pu- 
gnam non proveniat, nisi ipse qui possedit secun- 
dum qualitatem pecuniae cum sacramentales suos 
se defendat; nam.per pugnam, ut dictum est, non 
faticetur, 

3o V. 

De successione nepotum, qui post mortem patris 
in sino habi remanserit. 

Si quis habuerit filius legetimus duos aut piu- 
res, et contegerit unum ex fiiiis vivente patre mori, 
et reliquerit filius legitimus unum aut plures, et 
contegerit habo mori : talem partem percipiat de 
substantia abi sui una cum patruis suis, quale pater 
eorum inter fratribus suis percepturus erat si vi- 
4o vus fuissit. Simtliter et si filias kgitimas unanr aut 
plures, aut filii naturales unum aut plures fuerent, 
habeant legem suam sicut in hoc Edictum legitur. 
Quia inhumanura et impium nobis vedetur, ut pvo 
tali causa exhereditentur filii nb hereditatem patris 
sui, pro eo quod pater eorum in scnu avi morluos 



Digitized by 



Google 



85 



GRIMOWALDI REGIS 



86 



est; sed ex onmibus, ut supra, aequalem cum pa- 
truis suis in locum patris post mortem avi perci- 
piant portionem. Similiter et si legitimi non fue- 
rent, et naturales inventus fuerit unum aut plures, 
habeant legem suam , id est tertiam partem ex om- 
nibus. 

VI. De oxovibus dimUtendis. 

Si quis oxorem suam absque culpam legitimam 
posposuerit , et alia in domo superinduxerit , con- 
ponat solidos quingentos, mediaetatem regi, et me- 
dietatem parentibus mulieris ; mundio vero ejus 
mulieris, quam postposuit, amittat. Et si noluerit 
ad maritum suum reverti , revertatur ad parentes 
suos cum rebus suis, et mundium [ejus sit in po- 
testatem regt, quod illi placuerit hoc faciat]. 

VII. 

De crimen oxoris. 

Si quis oxorem suam incriminaverit asto sine 
causa legetimam quasi adulterassit , aut in anima 
xxtariti sui tractassit, leceat illi mulieri per sagra- 
menta parentum aut per pugnam se mundare. Et 
si purificata fuerit, tunc maritus ejus preveat sa- 
gramentum cum parentibus suis legetimis sibi duo- 
decimus, quia non asto animo nec dolose ei crimen 



injectt ut eam deverit dimittere, nisi per certam su- 
spectionem et auditum habuissit haec verba; et si 
haec fecerit, sit exolutus a culpa. Et si non fuerit 
ausus jurare, conponat widrigild ipstus mulieris 
tamquam si fratrem ejus occidissit , medietatem 
regi, et medietatem parentibus mulieris. 

VIII. 



10 



Si mulier aut puella notum habuerit quemcum- 
que habere oxorem , et super ipsam introierit , et 
tolerit ei maritum non suum : jubemus ut omnes 
res suas perdat ipsa mulier , qui sciendo alterius 
marito volontariae consensit, et medietatem de re- 
bus ejus accipiat curtis regia, et medietatem paren- 
tibus; et illam priorem mulierem recipiat maritos 
suos, et colat eam ut decit oxorem legetimam. Illa 
autem vitium suum repotit quae super alienam oxo- 
rem introire presumpsit, et nihil ei conponatur, 
ao et faida non requiratur. 

vnii. 

Si ancilla furtum fecerit, conponat dominus ejus 
furtum ipsum sibi nonum tantum; nam quadragenta 
solidi, unde in hoc Edictum legitur pro culpa, quod 
est fegang, non requiratur ncque exegatur a do- 
mino ancillae. 



EXPLICIT 



EDICTUM 



GRIMOWALDI REGIS. 



12 



Digitized by * 



Google 



Digitized by 



Google 



9« 



INCIPIT 



EDICTUM 



LIUTPRANDI REGIS 



DE ANNO PRIMO. 

I. De successione Jiliarum. 
II. De Jilias nupto tradiias, et alias in 
casa relictas. 
III. Si quis Langobardus sorores reli- 

querit. 10 
////. Si sorores et Jilie in capiUos in casa 
relicte fuerinU 
V. De filias et sorores qui contra vo- 

luntate patris egerit. 
VI. De licentias tribuendam infirmita- 
tem de rebus suis judicandi. 

DE ANNO QVINTQ, 

20 

VII. De morgincapud muUeris. 
VIII. De causas inter colliyertos et testes. 
VIIII. De UberUs qui in manu regis tra- 
duntur. 

X. Si quis servum euit anciUam liberos 
. , •■ dimiserit. 
XI. S.i servus dum in fuga est furtum 
fecerit. 

XII. De pueUa que intra etate est. 
XIII. De occisione hominis Uberi et col- 3o 
Uberti. •, 

XIIII. De sororibus , quaUter una ad al- 
tera succedat. 



DE AHHO OCTABO. 



XV. De wadia data et fidejussore posito. 
XVI. De solidos commendatos. 
XVII. De occisione fratrum. 
XVIII. De negotiatoribus et magistris. 



DE ANNO K0NO. 

XVIIII. De quanti anni sit legidma etas. 
XX. De homicidium se defendendum fa- 
ctum. 

XXI. Si servus cum voluntate domini sui 
Uberum hominem occiderit. 

XXII. De mulieres qui res suas consen- 

tiente viro suo vendere voluerit. 

XXIII. Si quis servum vel anciUa in ec- 

clesia Uberum dimiserit. 
XXIIII. Si mulier Ubera servum tulerit. 
XXV. Si quis causa habuerit, et sculdahis 

suo eam notam fecerit. 
XXVI. Si homines de sub uno judice , de 
duobus tamen sculdahis , causa 
habuerit. 

XXVII. Si quis in aUam civitatem causam 
habuerit. 

XXVIII. Si quis causam habuerit , et scul- 
dahis ad id secundum Edicti tinore 
judicaverit. 



Digitized by Google 



EDICTUM 



XXVIIIL Si mulier res suas vendere voluerit, 
non absconso vendat. 



92 

LXIIII. De servis qui amodo in furtum 
conprehenduntur. 



DE AlfNO UNDECIM0. 

XXX. De his feminibus, qui velamen san- 

cte religionis in se accipbunt. ■ 
XXXI. De raptu feminarum secularium. 
XXXII. De eo qui inUcito matrimonio na- 
scuntur. 

XXXIII. Ut nullus presumat relicta de con- 

sobrino suo uxorem ducere. 
XXXIIII. Ut nullus presumat cummatrem 
suam uxorem ducere, nec fUias 
de fonte. 

XXXV. De eo qui contra judicem suum se- 

ditionem levaverit. 
XXXVI. De wadia data et non recepta. 
XXXVII. De wadia rapta. 
XXXVIII. De eo qui wadiam dederit, et vo- 
luerit eam per fidejussorem reci- 
pere. 

XXXVIIII. De eo qui fdemjussori antesteterit. 
XL. De wadia data et fidejussore pigne- 
rato. 

XLI. Si quis alium ante constitutum pi- 

gnoraverit. 
XLII. De trewas inter discordes tultas. 
XLIII. De donationes. 
XLIIII. De servum fugacem et advena ho- 
minem. 

XLV. De astalaria cappellata. 
•\ XLVI. Defossatu in terra alterius factum. 

XLVII. De sepe in terra alterius missa. 
XLVIIL De libero homine foris provincia 
venduto. 

XLVIIII. De servo foris provincia venduto. 

L. De servo alieno in sacramento misso. 
LL De servo alieno in manu regi dato. 
' LII. De servo alieno libero dimisso. 
LIII. De servo alieno clericato. 



DE ANNO DUODECIMO. 



10 



ao 



3o 



4o 



LIIIL 

LV. 
LVI. 
LVIL 
LVIIL 

LVIIIL 



LX. 

>>' ~\ '■ 
LXl. 
LXII. 

LXIIT. 



De cartula dotiationis per gairethinx 
. suscepto launegUd facto. 
De servum fulfreald thingatum. 
Si quis alium de furto- pulsaverit. 
De, devitd. faetb et res venundata. 
De infante infra etatem si res suas 

vendideriu 
De castaldium vel actorem regis , 

si sine ipsius voluntate aliquid 

dederit ar curte ejus. 
De aldium qui cum libera mulie- 
. rem , aut pueUa fomwaverit. 
Si wadia.de sacramento data fuerit. 
De eo qui se defertdendum homi- 

vnem oeciderit. 
De tcstibus falsis. 



5o 



DE ANNO TERTIODECIMO. 

LXV. De eo qui fdia in capillo in casa 
habuerit. 

LXVI. Si quis uxorem de servo vel al- 
dione suo , vivente ipso , tulerit. 
LXVII. De cautione facta, et nihil obligata. 
LXVIII. De aldionibus. 
LXVIIII. Si aldius cujuscumque , nesciente 
domino ejus , in casa habuerit. 



DE AlfNO QUARTODECIMO. 



LXX. 

LXXI. 
LXXII. 
LXXIII. 

LXXIIII. 



LXXV 

LXXVI. 
LXXVIL 



LXXVIII. 

LXXVIIII. 
LXXX. 

LXXXI. 
LXXXIL 
LXXXIII. 



De quadraginta annorum posses- 

sione inter fratres. 
De asto conpellato. 
Si quis consilium deder.it perjurandi. 
De donatione que sine launigild sit 

factum. 

Si infans dum intra etate est res 
suas cum fratribus aut cum pa- 
rentibus suis dividere vohterit. 

De infante dum mfra etate est causa 
habente. 

De femina religiosa. 

Si duo fratres aut pater et Jilius 
thingati, et aUquis ex ipsis mor- 
tuus sine heredes fuerit. 

De possessione qui aliquid de pu- 
blico habet. 

De caballo in mercato conparato. 

De furonibus qualiter judex hordi- 
naverit. 

De caballo aut alias res perditas. 
De boves et carro in silba alterius. 
De judicibus , quantos homines dc 
exercitu dimittat. 



I)E 4NNO QJUINTODECIMO. 



LXXXIIII. 
LXXXV. 

LXXXVI. 
LXXXVIL 



LXXXVIII. 
LXXXVIIII. 

xa 
xci. 

XCII. 
XCIII. 

xcim. 



De eos qui ad ariolos ambulaverint. 
De judice qui in loco prefuit , si 

neglexerit ariolos perquirere. 
De cabdUo in damno invento. 
De Servo aut aldione , qui res do- 

mini sui v naufragiaverU aut ve- 

nundedit. 
De servis fugucibus. 
De meta conjugis sui datam. 
De res malo ordine possessa. 
De scribis qui cartula scribunt. 
Si qtUs, liber hotnd in terra alterius 
•■ "sederit. > ■ 

Si quis mundiata alterius in sacra- 
mehtum miserit. • 

Dc frea altcrius w.ovita. 



Digitized by 



Google 



» 



93 



LIUTPRANDI 



XCV De ancilla per religktnU causa mu- 
tata. 

DE AHSO SEXTODECIMO. . 

XCVL De eo qui pro causa sua aliquid 
judici vel fideli regis dederit. 
XCVII. De eo qui pulsat quod servus aut 
. .aldius efus aliquid mali fecisset. 
XCVIII. De anciUa ttberta, si servum tulerit to 
maritum. 

XCVIIII. De puero intra etate, ut non possit 
regi donare. ' 
C. Non Uceat mulierem viduam ante 
anni spatium veiamen sancte reli- 
gionis suscipere. y 
CI. De muliere quae velamen sanctum 

susceperit. 
CII. De eo qui filias legitimas habuerit, 

ut habeat Ucentiam attquid eis ao 
conferri. 

CIIJ. NuUi sit Ucentia muUeri sue dare de 
rebus suis , nisi quantum in duf 
votorum. 

DE AHHO SEPTIMODECIMO. 

CIIII. De servo qui uxorem habet, et aliam 
superinduxerit. 
CV. De his qui de Micito matrimonio 3o 
ante tempus nati sunt , cum fra- 
tres sui eis portionem suam volon- 
tatem dederit. 
CVI. De eo qui aldiane aliena aut sua 

uxorem tulerit. 
CVIL De homines qui inter se cartulas 
convenientie faciunt. 
CVIIL De fidejussorem aut debitore pigno- 
rato. 

CVIIII. De ttcentias tributas per boves aut 4o 
caballos pignerato. 
CX. De servo aut ancilla loco pignoris 

tenendo sifurtum fecerit. 
CXI. De servo aut aldione per cuUudio 
presso. 

CXIL De pueUas, ut non ttceat ante duo- 
decim annos expletos maritum du- 
cere. 

CXIII. Ut Uceat Langobardum fiUum suum 

meliorare in aliquo. 5o 
CXIIII. De pueUa quae sine voluntate pa- 
rentum ad maritum ambulaverit. 
CXV. Si quis possiderit qualecumque rem 

per cartulam falsam. 
CXVI. De terra commendata. 



REGIS 
CXVIII. 

CXVIIII. 

CXX. 
CXXI. 

CXXII. 

CXXIIL 

CXXIIII. 

CXXV. 

CXXVI. 

CXXVII. 
CXXVIII. 
CXXVIIII. 



94 

De eo homine qui in lecto suo de- 
functus est, et parentes dicunt 
quod per venenum mortuus sit. 

Si quis fittam suam aut sororem 
sponsare voluerit, liabeat pote- 
statem. 

Si quis fream suam male tractaverit. 
Si quis umodo inventus fuerit cum 

uxore aliena turpiter conversaru 
Si )quis uxorem aUenam vivente ma- 

rito ejus sponsare voluerit. 
Si homo liber aut muUer aut puella 

per bactitura ponderosus factus 

fuerit. 

Si aldius aut aldia , servus vel an- 
cilia per bactitura ponderosifacti 
fuerit. 

Si quis mutterem aut pueUam ttbe- 
ram ad neeessitatem . corporis sui 
sedentem pungere presumpserit. 

Si aldius cujuscumque aldiam aUe- 
rius tulerit uxorem. 

Si Bomanus tulerit Langobardam. 

De wadia solvendam. 

De mutterem , qui infantem infra 
etatem tollere presumpserit. 



DE AMTO riCESIMO PRIMO. 



CXXX. Si quis conjugi sue mala licentiam 
dederit. 

CXXXI. Si quis res suas alii commendaverit. 
CXXXII. Si quis fraudulente tulerit ancillam 
attenam. 

CXXXIIL Si quis liber homo in casa alterius 
introierit ad resedendum, ut fi- 
ctum reddat. 
CXXXIIII. Si homines in uno vico habitantes ali- 
qua intentione habuerit de campo. 
CXXXV. Sifemina, dum se in Jlumine lava- 
verit, aliquid pannos eius tultum 
fuerit. 

CXXXVI. Si homo, dum aqua nauriendum de. 

puteo, et incaute tottnum dimit- 
terit ut rumpetur, et per ipsum 
tottnum hominem mortuum fueriL 

CXXXPII. De caballum prestitum ad victuram. 

CXXXVIII. Si quis dixerit ad servum attenum 
presentem domino suo: Feri eum, 
ut moriatur. 

CXXXVIHI. In nomine Domini noditia qualiter 
jubit domnus rex ad omnis acto- 
res suos, qui curtis ejus comissas 
habenL 

CXL. Si servus noster occisus fuerit. 



DE ANNO IfONODECIMO. 



CXVIL Ut infans intra etatem potestatem 

habeat sponsalia facere. 60 



DE ANN0 riCESIMO SECVSDO. 

CxIjL Si aldius aut aldia, servus vel an- 
cilla cum quo copidati fuerinty 



Digitized by 



Google 



g5 EDICTUM 

et antequam domini eorwn con- 
venientia s de eis fecerint fornica- 
verint. 

CXLII. Si dominus cum aldia sua aut an- 
cilla vivente marito ejus fornica- 
verint. 

, CXLIII. Si nudieres accepto contilio in vieo 
alieno introierint , aut hominem 
de eodem loco percusserit. 
CXLIIII. Si quis aldium aut servum, aldiam io 
vel ancUlam, sciens in casa al- 
terius eos esse, dimiseriL 

DE AltNO riCESIJUO TERTIO. 

CX.LV. Si servus aut andlla , aldius aut al- 
dia in ecclesha confugium fecerit. 
CXLVL Si quis se sciente perjuraverit. 
CXLVII. De nepte quae in capillo mortua est. 
CXLVIIL Si quis mvenerit puellam aut mu- ao 
lierem per campum stau* viam 
indicare. 

CXLVIIIL Si cufuscumque servus aut atdius, 
ancilla vel aldia in furto con- 
prehifisi fuerint. 
CL. De eo qui per se terra aliena wi- 
faveril. 



96 

CLI. De infantibus qui intra aetate sunt 

in necessitate constituti. 
CLII. Si quis fossatum in via fecerU. 
CLIII. Si quis porcos in sUw defensa mi- 
serU. 

CUIII. De naufragus qui culpa aut da- 
mnum usque ad xx solidos aut 
miruts fecerit. 
CLV. Si quis Langobardus flios aut JUias 

hafcns se ciericaverU. 
CLVI. Et hoc enim statuemus , ut nuUus 
judex neqite aator aut quH super 
furonis erH nuscuntur non pre- 
sumat servum aut aldionem alte- 
. rius conprehindere pro furto aut 

alia culpa. 

MEMORATORIO DE M ERCEDES COMACMORUM. 

CLVII. De saut. 
CLVIII. De muro. 

CLVIIII. De annonam Comacinorum. 
CLX. De opera. 
CLXI. De caminata. 
CLXII. De marmorarios. 
CLXIII. De furnum. 
CLXIIII. Deputeum. 



Digitized by Google 



97 



LIUTPRANDI HEGIS 



9» 



1 • 1 



INGIPIT DE JkNNO PRIMO. 



( Pridie kalcndu martuu , ibu DGCXHI. ) 



VOLUMEN PRDIUM. 



JLdeges quas chrisOanus ac catholicus princept 
instituere et prudenter censere disponit , hon sua 
providentia , sed Dei notu it inspiratione eas ani- 
mo conoep.it, mente pertractat, et salubriter opere 
conplit; quia cor regis in mano Dei est, atestante 
sapientissinxo Saldmonem , qui ait: « Sicut impitus 
« aquae, ita cor regis in mano Dei; si tenuerit eas, 
« omnia siccabuntitr ; si autem clementer eas emi- 
« serit , universa inrigantur, et replentur suavita- 
« tem. » Quidem et apostulus Domini Jacobus in 
epistala sua ita ededit dicens :. « Omnem donmn 30 
« optimdm et omnem datum perfectum de sursum 
« est , discendens a patre luminum. » His ergo 
expletis, recolimus, quoniam rovustissimus decessor 
noster atque emenentissimus Rotbari rex , sicut 
ipse est in. scriptis affatus suis , superius in Lan- 
gobardis Edictum renovavit atque instituit ; ubi et 
prudenter hoc inserere curavit dicens, si quis ille 
Langobardorum princeps ejus successor supcrfluum 
quid inibi reperiret ,ex eo sapienter auferret, et quod 
minus invenerit, Deo sibi inspirante adicerit. Post 
hoc enim gloriosissimus Grimowald rex, quae illi 
secundum Deo placita fuerunt, minuit et ampliavit. 
Cujus nos normam sequentes, divinitus, ut credi- 
mus , inspirati, siouli modo ea quae juxta legem 
Dei nobis congrua paruerunt subtrahere et addere 
previdemus, sicut et m presentem paginam scrivere 
jussimus. : 

Ob hoc ego in Dei omnipotentis . nomine Liut- 
prand exceUentissimus. christianus et catholicus Deo 
dilectae gentis Langobardorum rex, anno, Deo pro~ 
tegente, regni mei primo, pridie kalendarum mar- 
tiarum, indictione undeeima, una cum omnibus ju- 
dicibus meis tam de Austriae et Neustriae partibus 
nec non et .de Tusciae finibus , vel cum reliquis 
JedeUbus meis Langbbardis , et cuncto poputb ad- 



sistente, haec nobis commune consilio juxta ob Dei. 
timorem atquae amorem ac sancta conparuerunt et 
placuerunt: primum omnhan 

Gkv. I. 
De successionem JUiarum. 

I. Si quis Lsngobardns sine filib raasculinis le- 
gettmis mortuos fuerit, et filias dereliquerit , ipse 
10 ei in omnem hereditatem patris vel matris suae 
tamquam filii legetimi mascolihi heredis succedant. 



II. 



II. Si quis Langobardus se vitente filias suas 
nupto tradederit, et alias in capillo in casa reli- 
querit, tunc omnes aequaliter in ejus substantia he- 
redis succedere debeant tamquam filii masculini. 



III. 



III. Si qnis Langobardus sororis reUquerit, et 
vivente eum ad marito ambolaberit, tantum habeat 
ex fratris iacultate, si ipse filias riliquerit, quantum 
in diae votorum acceperunt quando ad maritum 
ambolaverunt. Nam st ipse frater neque filius ne- 
que filias reliquerit , aut si habuerit et ante eum 
mortui aut mortnae fnerent absqne filiis, fiUabus, 
tunc sorores ejus, tam qui in capUlo remanserunt 
3o quam que ad marttum ambobwerunt ., in omnem 
substantiam ejus ei heredis equaliter succedant. . 



IIII. 



. IIII. Si quis Langobardus sorores et filias in- ca* 
pillo in casa reliquerit , pariter atque aequaliter 
quantecumque fuerent in hereditatem ejus ei succe- 
dere debeant, tamquam fitii legetimi dereliquissit. 



4o 



V. Si filiae aut sorores contra volontatem patris 
aut fratris egerit, potestatem habeat pater aut fra- 
ter judicandi de rebus suis quomodo aut qualiter 
voluerit. 



13 



Digitized by 



Google 



99. 



EDICTUM 



i oo 



VI. 



VI. Si quislibet Lungobardus , ut habit casus 
humane fragilitatis , egrotaverit , quamquam in le- 
ctolo rejaceat, potestatem habeat dum vivit et recte 
loqui potest pro auima sua* judicandi vel dispen- 
sandi de rebus suis quid aut qualiter cui voluerit, 
et quod judicaverit stabilem debeat permanere. 



Si quae cause de suprascriptis capitulis , quae 
nuper in presenti pagina Edicti adjigi precipimus, 
antea deliberate aut per devisionem fenitae sunt, 
in eo modo maneant sicut antea sunt finitae vel 
statutae ; quae autem terminate et per divisionem 
deoise non sunt, in eo ordine deUberentur et ma- 
neant, sicut modo decrevimus , et.in koc Edictam 
a nobis facto statuere visi sumus. Que denique uni- 
versa superius a Celsitudine nostra insUtuta Potoni 



et amicos suos ostendat pcr scriptum a teslibus ro- 
voratum, et dicat quia Ecce quod conjugi meae 
morgincap dedi ; ut in futuro pro hac causa per- 
jurio non percurrat. Ipsum autem morgincap no- 
lumus ut amplius sit, nisi quarta pars de ejus suh- 
stantia qui ipsum morgincap fecit. Si quis minus 
voluerit dare dc rebus suis, quam ipsa quarta porlio 
sit, habeat in omnibus licentiam dandi quantum 
voluerit; nam super ipsam quartam porlionem dare 
10 nullatenus possit. 

II. De testibus. 

VIII. Si qualiscumque causa inter conlibertus 
aut parentis convenerit aut acta fuerit, et homines 
boni tres aut quattuor interfuerent, non feprovetur 
postea ipsa causa, nisi eorum testimonio ambe 
partes credant qui fuerent inter. Pro cujus autem 
causa testis ilii testimonium reddtderint, ipse homo 



notario sacri nostri palatii conprehendenda et or- ao causatori suo per sacramentum satisfaciat Testis 



dinanda precipimus. 

EXPUCIT DE ANKO PRIHO. 

INCIPIT DE ANNO QUINTO. 

( Kalendis martiis, anno DCCXV7I. ) 

VOLUMEN SECUNDUM. 



Ego in Dei omnipotentis nomine Lwtprahd ex- 
cellentissimus rex gentis felicissimae ac catholicae 
Deoque dilecte Langobardorum , reminiscor quo- 
niam, sicut superius a nobis pagina legitur instituta, 
anno scilicet regni nostri primo, indictione undecima , 
ea quae nobis nostrisque judidbus et reUquis Laiv- 
gobardis fedelibus nostris ob Dei timore atque amore 
recta conparuerunt, in antico Edicti corpore recto 
adicere curavimus moderamine, Nunc iterum , an- 
nuente Dei omnipotentis misericordia , diae calen- 
darum martiarum, anno regni nostri, Deo propitio, 
quinto , indicuone quintadecima , simiU modo cum 
omnibus judicibus nostris de partibus Augtriae et 
Neustriae nec non et de Tusciae finibus , seu ce- 
teris nostris Langobardis, adhuc previdemus adau- 
gere illa que Deo credimus placita esse: ut in multis 
causis et locis proibeantur perjuria, et cause, quae 
a quibusquae hominibus misericorditer disponuntur, 
in peccati honus deinceps nequaquam procedant ; 
et UUu quod forsitan antea videvatur obscuro, nune 
omnibus Utoe ciarius enetiscat: primum omnium 

Cap. I. 
De morgincap mulierum. 

VII. Si quis Langobardus morgincap conjogi 
suae dare vohiertt quando eam sibi in conjugio so- 
ciaverit, ita dicernimus, ut alia diae ante parentes 



vero ipsi tales sint, quorum opinio in bonis pre- 
cellat operibus, et quibus fides amittitur, vel qui- 
bus princeps aut ejus judices credere possent. Et 
si forsitan rememorati testes veritatem ipsam ce- 
ktre voluerent, tnnc per sacramentam satisf&ciant 
prinoepi aut a missom ejus, ut ipsa veritas non 
obfuscetur. Si quidem per wadia oblicatio fecta 
raerit , et intentio pro hoc fyerit excitata , in eo 
judicio maneat, sicut in anteriori Edicto legitur , 
3o quod gloriosissimo Rothaai rex instituit 

III. De Ubertis. 

VIIII. Si quis servum sarnn aut anciUam in ma- 
ntnn regis dederit, et ipse prmoeps eos per manos 
sacerdotis circa sacrum altarem liberos dhniserit , 
sic permaneant liberi, sicttt illi qai fulfreal tbingati 
sunt; et qui mundium de ipsa libera a principe 
expetierit, sic eum habeat sicut de fulfreal mu- 
liere, nam amplius ei nolla condkiene debeat ne- 
4o que ipsa neque filia ejus. Et hoe est statntmn , ut 
masculi, qui de ipsa libera nati fuerent , absqae 
mnndium sint ; femine autem habeant mundium 
Bicut et mater earum , et ipse mundius non sit 
amplius quam solidos tres. 

IIII. Item de Ubertis. 

X. Si quis servum suum aut ancHlam Iiberum 
dimiserit, et posuerit ei mnndium aut unum soli- 
5o dum, aut duo, aut tres, aut scx , tantum haheat 
mundium , quantum ei in cartola adfixerit ; et qui 
postea ex ipsa liberta noti fnerent, sibe maseuli 
sibe femine , non habeant amplius mundtum nisi 
qnantum et mater earum. \ 



V. De servo fugacem. 

XI. . Si servus dum in fuga est' furtum fecerit , 
et in ipsa fuga foris provincia exierit, sic exinde 



Digitized by 



Google 



101 



MUTPRANDI REGIS 



103 



procedat judicium, sicut gloriosissimus Rothari re\ 
instituit. Et si ipse servus intra provincia dilata- 
verit , tunc dominus ejus habeat spatinm ad eum 
requirendum per menses tres; et si eum invenerit 
aut non invenerit, et causa furti manefestata fuerit 
quod isdem servus furtum ipsum fecissit, tunc do- 
minus ejus conponat furtum ipsum sicut lex est. 
Et si forsitans manefestus non fuerit , et dominus 
ejusdem servi vetaverit quod ipsum furtum non fe- 
cissit servus ejus , tunc per pugnam aut per sa- 10 
cramentum se defendat si poluerit. 

VI. De puella quae intra etate est. 

XII. St quis puetla ante duodecim annos aut 
spunsaverit aut tolerit, tunc ille qui eam tolit aut 
spunsavit eonponat sicut Edictum de raptum con- 
tenit, hoc est solidos nongenti , medietatem regi , 
et medietatem eidem ihfantole ; et ipsa revertatur 

in casa et in pecuniam suam, et sit quieta usque 20 
ad suprascriptum tempus: postea autem elegat ipsa 
sibi, et nubat cui voluerit. Si autem mundoald ejus 
consentiens fuerit aut tradederit eam ante supra- 
scriptos xii annos, conponat in sagro palalio sdlidos 
ccc, et mundium ejus amiltat; et sit ipsa cum re- 
bus suis in mundio palatii. Pater autem aut fraler 
potestatem habeant cui aut in quali etate voluerit 
dandum aut spunsandum filiam aut sororem suam: 
quoniam ista licentia ideo dedimus, eo quod cre- 
dimus quod pater filiam aut frater sororem suam 3o 
doloso animo aut contra rationem cuiquam homini 
dare non debeant. 

VII. De occisionem hominis liberi , 

et conpositionem ejus. 

XIII. Si quis Langobardus ab alio homine, quod 
Deus avertat, interemtus fiierit, et oausa secundum 
legem ad conpositionem venerit , et ipse qui occi- 
sus fuerit fiKum masculinum non reliquerit: quam- 4° 
quam filias instituissimus heredis sicut masculus in 
omni subsiantia patris et matris , ipsam conposi- i 
tionem volumus ut accipiant propinqui parentis 
ejusdem qui oocisus fuerit, illi qui per caput «uc- 
cedere potuerunt; quia fiUae ejus, eo quod fimeneo 
■sexu esse provatur, non possunt faidam ipsam le- 
vare. Ideo prospeximus ut ipsaro conpositionem 
non recipiant, riisi, ut diximus/suprafati propinqut 
parentis; et si propinqui parentis non fiierint, tunc 
medietatem de.ipsa conpositione suscipiant filiae 5o 
ipsius si una aut plures fuerent , et medietatem 
curtis regia. x 

VIII. De sororibiis, qualiter una alterius 
succedere debeant. 

XIIII. Si sorores in casa patris remanserint aut 
a maritum arobolaveriut, succedant palri suo et 
matri suae in omnibus substantia eorum,sicut antea 
statuimus. Et si contegerit una ex eisdem sororibus 60 



mori, tunc et qnae in capillo remanserent, et quae ' 
ad mnritum ambolaverint , in omni portioni sorori 
suae defunctae, quamyis puella mortua fuerit, suc- 
cedant; parentis autem propinqui aut mundoald 
earum tantum mundinm earum suscipiant, nam de 
rebus ejus aliud nihil percipiant. Si autem conte- \ 
gerit illa mori quae jam nupto tradita est, tunc ille 
ei succedat, qui eam per mundium suam fecit. 

Si autem qualiscumque cause amodo emerserent 
de his capitulis, quae nunc Excellentia nostra sta* 
tuit, a presenti diae kalendarum martiarum , hoc 
est quintadecima indictione , et anno regni nostri 
in Dei nomine quinto, volumus ut sic termmentur, 
sicut Celsitudo nostra cum judicibus et reliquis 
Langobardis decrevit , ut supra leguntur ; quae 
vero antea de talibus capitulis provenerunt, et jam 
finitae aut statutae sunt, sic permaneant, sicut prius 
cognuscuntur esse decisae. 

EXPLICIT DE ANNO QUINTO. 

INCIPIT DE ANNO OCTABO. 

( Kalendis martiis , anno DCCXX. ) 

VOLUMEN TERTIUM. 

Ego in Dei omnipotentis nomine excellentissimus 
Liutprand resc JiUcissime gentis Langobardorum , 
annb, Deo propitio, regni mei octabo, diae halen- 
darum martiarum, indictione tertia, una cum in- 
lustribus veris obtimatibus meis Neustriae, Austriae 
et Tusciae partibus , vel universis nobilibus Lan- 
gobai 4 dis, dum singula quae in anterioribus titulis 
Jutjus Edieti legunfur studiosae hac subtiliter per- 
sevutassemus > assistente omni populo , presentem , 
quam sequens sermo monstraverit , addere , eluci- 
dare , sibe statuere previdemus legem : primum 
omnium 

Caf. I. 

; XV. Qutcumque homo sub regni nostri dicione 
cuicumque amodo wadia dederit et fidejussore po- 
suerit presentia duorum vel trium testium quorum 
fides amittilur, in omnibus conplere debeat; et si 
dtstolerit, et pigneratus fuerit in his rebus in qui- 
bas lecitum est pignerandi, nulla calomnia qui pi- 
gneraverit patiatur. Nam qui sine hac manefesta- 
tionem pignerare presumpserit, juvemus ut dublum 
pignum restituat. Si vero inter creditorem et de- 
vitorem et fidejussorem orta fuerit intentio, qualiter 
in anteriore Edicto legitur et a gloriosae memoriae 
Rotharene rege instituere , per sacramentum de- 
terminentur; nam si in presentia duorum vel trium 
testiura stipolatio ipsa facta fuerit, eorum testimo- 
nium, ut sacramentum inter dantes et accipientes 

14 



Digitized by Google 



io3 



EDICTUM 



104 



raenime proveniat , credaiur. Et si debuerent ipsi 
testes suura testunonium Braiare, nobts, vel qui iu 
tempore priuceps fuerit, vel judici finnare deveant. 
Et si horainis inter non fuereot quando wadiatur, 
quieumque quasi fidejussorem pigneraverit conpo- 
nat sicut supra legitur. 



II. 



XVI. Si quis mutuaverit solidos cuicnmque ho- 
miui per cautione, si intra quinque annos creditor 
pulsaverit , et devitor non habuerit unde solvere , 
renovetur cautio ipsa usque ad annos decem ; et si 
intra decem annos pulsatus fuerit, et non reddcrit, 
et dilataverit usque ad xx anuos , et fuerit pulsa- 
tus aut per prineipem , aut per judicem civitatis , 
et provatum fuerit, ipsa cautionem devitor et here- 
dis ejus persolvant. Nam si nec cautio fuerit intra 
decem annos bes renovata , neque principem vel 
judicem ostensa sibe manefestata usque ad xx an- 
nos , juvemus ut creditor posmodum taceat , et 
nullam habeat facundia devitoribus suis requiren- 
dum; excepto si ei captivitas evenerit. De cautio- 
nibus autem quae usque modo in presente indi- 
ctione tertia facta sunt, intra quinque annos istos 
advenientes jovemus ut renobintnr aut exegantur ; 
nam si distolerent intra quinque annos devitores 
suos pulsare , ut aut cautiones renovintur aut de- 
vita reddant, et neclegentia fecerint, non habeant 
posmodum fagundia ipsa devita requirendum. De 3o 
his autem cautionibus quae amodo facte fuerint, 
sic finiant, sicut supra preraisemus et statuiraus. 



III. 



XVII. Si frater fratrera in peccalis occiderit , 
quamquam hoc anterior Edictus contenit, ut pro- 
xemi parentes huraicidae succedout , nos proximos 
fratres appellamus. Si frater relictus fuerit, in res 
humicidae frater succedat: ita ut, secuudum qua- 
Utatein persone , de ipsa suhstantiu humicide , si 
ille qui occisus est-filius reliquerit, conpositionera 
dare deveat; reliquum autem quod fuerit, sibi ha- 
beat : et si pecunia ipsius humicidae in tantum 
fuerit sub extimatione , quantum ipsa conpositio 
est, aut forte minus, habeant eum fijii ipsius qui 
occisus est. Quod si non reliquerit fratrem unum 
vel plures his qui occisus est, quantulacumque sit 
substantia humicide, filii ipsius qui occisus est in 
ea succedere deveant; quod si non habuerit filius, 
proxirai succedant ei parentes per gratos ; qued 
si nec parentes fuerent qui ei. legitime succedere 
possent , succedant ei curtis regia. De aniraa au- 
tem humioide illius sit in polestatem regis , sicut 
in anteriore Edicto legitur. 

IUI. De negotiatoribus vel magistros. 

XVIII. Si quis negotium peragendum vel pro 
qualicumque artificio intra provincia vel eatra pro- 



vincia ambolaverit, et ia tnss annos regressus n«on 
fuerit, et fbrsitan infirmttas et eraerserit , faciat 
scire per jndicem, aui per nussum sunm; nam si 
hoe distolerit mandare, si filims reliquerit, habeaot 
res ipsius in suo jure ; et ouicumque filios , posft 
transacto constitudo, cautionis, vinditionis aut qua- 
licumque oblegationes de rebus patris sui fecerent, 
stabilem permaneat , e* devita patris vel sua per- 
solvat. Et si ipse postea recrcssus fuerit , jubemns 
io ut nec a filiis suis recipiatnr, nec res snas in po- 
testatem habeat ; quod si filius ipsius sine nodilia 
vel jussione regis eum recollegere presurapserit , 
oranes res ipsorora, et patris substantia, ad curtem 
regia devolvantur. Et si filios non habuerit, et ha- 
bnerit fratres, ipst res ejus habeant; et si nec fra- 
tris habueret, habeant proximi parentes; et si nee 
parentis proximi non fuerent qui ei legibus sue- 
cedere possent, post predictos tres annos curtis 
regiae snccedant. Quod si habuerit oxorem , et 
30 intra suprascripto constituto , hoc est tres annos, 
menime regressus fuerit, veniat ipsam ad palatium 
regis qni in tempore fuerit, et qualiter ei ipse ma- 
ritandi licentia dederit aut causa ipsius ordinaverit 
vel tractaverit, ita facere debeat; uam sine per- 
missum regis non presumat marituin ducere. Et 
si ipsi post tres annos ihventi fuerent, potestatem 
iiabeat rex de eis judieare qualiler volucrit. 



EXPLICIT DE ANNO OCTABO. 



INCIPIT DE ANNO NONO. 



( Kaleo^s mArtii», »*w DCCXXI. ) 

VOLUMEN QUARTUM. 



Ego in Dei omnipotentis nomine Livtprjkd ejc 
cellentissimus rex Deo dilecta el catholice gentis 
Langobardorum reminiscor quoniam jafn in supe- 

4o riore Edicti corpore adicere curavimus , licet in 
parvo, tamen in volumiriibus tribus> id est in primo, 
in quinto, in octabo regni nostri anno, indictione 
undecima, quintadecima, et tertia , ea quae recta 
et. secundum Deum tranquilla nobis conparuerunt. 
Nunc autem anno reghi nostri , Deo protegente , 
nono, die kalendarum mdrtiarum, indictione quarta, 
pertractantes omnia et reourrentes antiquiorts Edicti 
capituia una cum judicibus et reliquis Langobardis 
fidelibus nostris , Uerantes inquarto volumine sup- 

5o plere et augere previdimus que nobis juxta Deo 
recta conparuerunt. 

Cap. I. De aetaUt , 
in quantis annis deveat esse legitima etas. 

XVIHI. Hoc prospeximus , ul intra deeetn el 
octo annos non sit legitimus homo res suas alie- 
nandum: excepto, si pater ejus debitnm dimiserii, 



Digitized by 



Google 



i<»5 



LIUTPRANDI REGIS 



i-od» 



10 



ao 



habeat polesUtem * um» cum notitia priucipis terre 
istiuSjtanUw derebussuis dandum, quantum ipsum 
debitum fuerit, ut ei major damnietas propter onera 
solidorum non adcrescat; et ipse prinoeps qui pro 
tempore fiierit, propter Deum et animse suae mer- 
cedem dirigat personam Deum timentem de sui 
presentia, qui hoc ipsum sapienter consideret: ut 
ad ipsum tnfantulum aliqua damnietas contra ratio- 
nem aut per negligentia menime proveniat. Et in* 
npnodecuno anno sit homini Langobardo legitima 
etas, et quodcumque fecerit vel judicaverit de rebus 
«uis, stabili ordine debeat permanere. Et hoc sta- 
tuitnus adque definimus, ut si cuicumque ante ipsos 
decera et. octo annos evenerit egritudo, et se viderit 
ad mortis pericukun tendere, habeat licentiam de 
rebus suis pro animam suam in sanctrs lot-is causa 
pietatis, vel in senodochio, judicare quod voluerit, 
et quod judicaverit pro animam suam , stabilem 
deveat permanere. 

II. 

De homicidium. 



XX. Si quis liber hpmo , se defendendum , li- 
berum bominem occident , etsi provatum fuerit 
quod se defendendum ipsmn homjnem occisessit, 
sic eum conponat, sirut in anteriore Edicto contenit, 
qupd gloriosac memoriae Rothabi rex facere visus 
.est. Nam qui super alium ambolaverit, et sic eum 
pro quacumque causa occiserit, omnem suhstan- 3o 
tiam suam amittat, et. habeant heredis ipsius qui 
occisus fuerit: in hoc ordine, ita sane ut si minus 
fuerit ipsa substantia humicidae, quam anterior con- 
positio erat, aut nisi tantum, tunc et res suas per- 
dat ipse humicida , et persona ejus tradatur ad 
propinquos defuncti; nam si amplius habuerit ipse 
hurniakta substantia, quam ipsa conposttio- artterior 
erat, amittat omnes res suas, et accipiant beredis 
ipsius qui occisus fuerit in antea tantum , quantum 
conpositio autiqua fuit, et quod superfuerit medie- 4° 
Utem habeaj curtis regia , ct n>edietatem heredis 
defuncti: et ipse humicidam animam suam liberit. 



III. 



« . XXI. Si servnfl cum voldntetem domini sui ho- 
-uMoem liberum occiserit, «t provatutn fuerit, tanc 
4pse deminus orouyes res ftuas aimttat, in eo ordirie 
sicrit supra adne*um est. Et ai tlominos ejus negav 
verit quod per ipsius consiUum fixctum non fuissit, ,56 
-pueificet se ad legem Dei, ftt-eonponat ipsum mor- 
-tuuin .sicut antea^ fuit consuitudo, et. insuper ipsum 
.servum tradat in manum parentibus defurioti.* 



IIII. 



XXII. Si mulier. res suas 4onsentiente viro suo 
aut communiter venundari voluerit, ipse qui emere 
violt, vel illi <qni Ivindunt , faciant noditiarix att duos 
vel tres pareutesi ipsins mnlieris, qui prapinqawwes 6o 



suut. Et si iu presentia de ipsis parentibus auis 
mulier illa violentias aliouas se duerit pati , nou 
sit stabilem quod vindederit ; nam si in. presentia 
parcntuum suorum vel judici qui in loco fuerit vio- 
ientias se pati non reclamoverit, nisi vplontate sua 
ipsas res se dixerit venundare , tunc ab illo diae 
omni tempore quod vindederit stabile deveat per» 
manere : ita tamen ut ipsi parentes qui interfue- 
rent aut judex in cartola ipsa manum ponant; et 
si contegerit casus ut ille maritus moriatur, et ad 
alium ambolaverit, stabilis permaneat ipsa vinditio. 
Scriva antem qui cartoia ipsa scripserit, non aliter 
presumat scrivere nisi cum notitia parentum vei 
judicis, sicut supra dictum est; et si aliter fecerit, 
sit ipsa vinditio vacua , et prefatus scriva sit cul- 
pavelis sicut qui cartula falsa scrivit 



V. 



XXIII. Si quis servum aut ancillam suam in ec- 
clesia circa altare amodo liberum vel liberam di- 
miserit, sic ei maneat libertas, sicut illi qui fulfreal 
in quarta manus traditus et amund factus est. Nam 
qui aldione facere voluerit, non cum ducat in ec- 
clesia, nisi aUo modo faciat qualiter voluerit, sibi 
per cartola, sibi qualiter ei placuerit. 



VI. 



XXIIII. Si mulier libera servum tolerit, et pa- 
rentes ejus intra anni spatium in ea vindicta darc 
neglexerit sicut in anteriore Edicto contenit, tunc, 
quandocumque p6st ipsum anni spatium inVenta 
fucrit, sit anciUa palatii, et ipse servus ad puplicum 
replecelur , et filii qui ex eis nati fiaerent curtis 
regiae omnino deserviant. Nam si parentis ipshis 
muliei-is vel dominus servi conpleverent intra *o- 
prascriptum anni spatium quod anterior Edictus 
conleuit ,' sic permaaeat. 



VII. 



XXV. Si quis causam habuerit, et staldahis sao 

causam suam dixerit, et ipse sculdahis ei justitiam 
intra quattuor dies facere neclexerit, si ambo cau- 
satores de sub ipso sculdahis sunt, tunc conponat 
ei qui oausam suam reclamavit ipse scuMahis so- 
lidos numero sex , : et judici suo similiter solidos 
sex. Et si forsitan ille super quem recbmavit m- 
firmus est, aut pro utUitatem suam ju aUa civita- 
tem esse nuscitur 7 expectit eum dum revertitur 
aut de jnfirmitate sua cdnvaUscit; et dum regressus 
fiierit aut de infirmitate convaluerit, si iutra sta<v 
tutos quattuor dies menime eum ad justitiam fe^ 
ciendum distrinxerit, conponat fpse scuiduhis, siotrt 
jam dictum est, oujus causa est sohdos ntimerp 
sex, et judici suo solidos sex. Si verej talisc eaosu 
fuerit, cjuod ipse sculdahis deUberare roenittie pos- 
sit , diregat ambas partes- ad judicem • suum ; et pi 
judet ejus causarn ipsam dilataverit , et intra scx 



Digitized by 



Google 



107 EDlCtUM 108 

dies inter eos per legem non judicaverit, conponat conparuissit , et sit absolutus ; nam si jurare non 
illi qui reclamavit solidos rtumero duodicem. Et si presumpserit , conponat ut supra dictum est. 
nec judex ipse deliberare non potuerit, diregat 

intra duodicem dies ambas partes in presentia re- Et hoc statuimus adque difinimus , ut si de su- 

gis; nam si aliter fecerit ipse judex, et intra duo- prascriptis capitulis quae modo adfixemus quati- 
dicem dies, ut dictum est, justitiam non invenerit cumque causae antea emerserunt aut facte sunt , 
qui proclamavit, tunc conponat ei ipse judex so- in eo ordine finiantur et maneant sicut anterior 
lidos numero xn, et regi sit culpavelis solidos xx. fuit consuitudo , vel qualiter in antiquo Edicti cor- 

' ' pore contenetur; quae amodo vero, id est a diae 
VIII. io isto kalendarum martiarum, indictione quarta, eve- 

nerint vel fieri contegerit , sic terminentur et fi- 

XXVI. Si homenis de sub uno judice, de duobus nem accipiant , sicut in presenti pagina statuere 
tamen sculdahis , causam habuerit, ille qui pulsat visi sumus: excepto de muttere libera quae servum 
vadat cum misso atit epistola de suo sculdahis ad tolit, et secundum anteriorem Edicto condemnata 
illum alium sculdahis de sub quem ipse est cum non est , ubicumque inventa fuerit sit ancUla pa- 
quo causam habit ; et si intra quattuor dies me- latii , et filii ejus servi regis. 

nime justitiam fecerit, conponat ipse sculdahis qui 

distringere neglexit ei qui reclamavit solidos sex , XI. 
et judici suo solidos numero sex. Et si talis causa 

fuerit quem deliberare non possit, dirigat eos intra 20 XXVIIII. Si qua mulier res suas venundare vo- 
sex dies ad judicem suum , secundum anteriorem luerit , non absconse , nisi in presentia principis 
capitulo ; nam si , qualiter in superiore capitulo aut judicis vel sculdahis , seu duo aut tres paren- 
constitutum est, sibe sculdahis sibe judex non in tes suos secum habeant, et sic judicem roget, quia 
omnibus conpleverent , conponat , qualiter supra Res meas volo vindere; et ipsi parentes in ipsam 
adfixum est, illi qui causam suam reclamavit soli- vinditionem manum ponant, et ipsa se vinditricem 
dos sex , et judici suo solidos numero sex ; et ju- faciat , sic et mundoald ei consentiat , et quod 
dex conponat illi cujus causa est solidos numero vendiderit stabilem sit. Scriba autem qui cartul» 
duodecim , et regi solidos numero xx. ipsa scripserit non aliter presumat scribere , nisi 

cum notitia parentum aut judicis qui in loco fue- 
VIIII. 3o rit; et si aliter fecerit, ipsa venditio vacua sit, et 

prefatus scriba sit culpavilis sicut qui cartula falsa 

XXVII. Si quis in aliam civitatem causam ha- scripsit, sicut supra. 
buerit, vadat cum epistola de judice suo ad judicem 

qui in loco est; et si ipse judex ei justitia intra octo explicit de anno Viiii. 

dies menime facere distrinxerit , aut non conple- 
verent , conponat illi qui causam suam reclamavit 

solidos xx^ et regi alius xx. Et si talis causa foerit INCIPIT DE ANNO UNDECIMO. 

quam deliberare menime possit, ponat constituto, 

et distringat hominem illum d* sub sua judiciaria in- ( Kalendis martiU , aano DCCXXm. ) 

tra duodecim dies in presentiam regis venire; nam /\o 

si aliter fecerit, et distringere neglexerit, conpo- VOLUMEN QUINTUM. 

nat, sicut supra dictum est, solidos xl, medietatem 

•negi, et medietatem ei qui causam suam reclamavit. Quoniam quidem superius in hoc EdicA corpore 

ea, quae nobis et nostris judicibus vel ceteris Lan- 
1 X. gobardis congrua paruerunt , in quattuor volumi- 

i ■ nibus adjungere curavimus : et nunc si aliquit pro 

XXVIII. Si quis causam habuerit , et sculdahis gentis nostre satvatione adhuc adicere possumus, < 



aut judex ei secundum Edicti tinore et per Iegem demus pro his Dei misericordia adipisci, et retribu- 

judicaverit, et ipse stare in eodem judicio menime tiqnem aeternam ab ipso DominoJESU CHRISTO 
volnerit, conponat illi qui judicavit solidos xx; nam 5o nUulominus promererU Ergo in Dei omnipotentis 

de. ea causa quae per arbitrium judicata fuerit, et nomine ego qui supra LiHtprahd gentis Langobar- 

.ipse sibi noh credederit legem judicassit, et ad dorum rex , anno regni mei, Deo prbtegente, unde- 

regem reclamaverit, non sit cnlpavelis. Et si ju- cimo, die kalendarum martiarum, indictione sexta, 

dex contra legem judicaverit, conponat soiidos xl, hoc iterum in quinto volumine adjungere curavi- 

medietatem regi, et medietatem cujus causam fuerit. mus , id est 
Et si focsitans judex causam per afbitrium judica- 

.verit, et judicium ejus rectam non conparuerit, Kap. primo. 

non sit culpavelis, nisi pfeveat sacraiilentum regi, ' •. 

quod non iniquo animo aut corruptus a premio XXX. De his feminis quae velamen sancte reii- 

causam ipsam non judicassit, nisi sic et legem 60 gionis suscipiunt, aut quae a parentibus suis Deo 



Digitized by 



Google 



i»9 



LIUTPHiVNtH REGIS 



1 10 



vovintur, aut ipse se elegunt religiouis habitu, aut 
vestem monastiga induere vedentur quamquam a 
sacerdotc coueegrate non smtj.sir nobis justum pa- 
ruit esse pro Dej *more,, u,t ,ifl ipso habitu in omui- 
bus pcrsevcrent, nec sit «xcusatio mali hominibus 
dicendo , quod sacrate non sunt ; idco si copolan- 
tur culpa non habent; sed, ut supra premisemus, 
quae talem signum super se , id est velamen et 
veste sancte Dei GeneUices MAIUAE, quocumque 



IH. 



XXXII. De Ws qui de inlicito mairimonto uati 
sunt vel nascuntur, id est de maUtnia, filiastra, vei 
eognataj quod est yxor fratris ;aut soror uxoris ; 
quia et canones sic habent de duabus soreribus 
sicut et de duobus fratribus : qui de tale matri- 
monio natus fuerit heredes legitimus patrt suo non 
sit , nisi habeant ipsas res parentes propinqui ; et 



genio in se suscipiunt,.et, pfstea ad saecularem vU 10 si parentes propinqui non fuerint, succedat curtis 
tam vel habitu transire nullaUnus presumat. Quia regia. 
con&iderare devit omnes crisUanus', ,qupd si quis- 
cumque secularis parentem npstram saecularem 
disponsat cum solo anoto , , eam snbarrat et suam 
facit, et si postea alteif , eam. oxprpm ducit, culpa- 
viles inyeni^ur solidos nc: quaatu raagis devit causa 
Dei et sanctae MAJUAE applerior esse, ut quae 
ipsum velamen vel habitu in se suscipiunt, in eo- 
dem deveant perseverare? Si qua vero femina contra 



UII. .; • 1 

1 

XXXIII. Hoc autem, Deo jobanle, slatuere pre- 
videmus , ut amodo nullus homp presumat relicta 
de consoprino aut insoprino suo uxorem ducere. 
Si quis autem hoc, quod inlicitum est, amodo facere 
presumpserit , amittat omnem substantiam suam : 



hanc, quod nostra instituit excelientia, aegerit, aut ao et qui.de tale conjugio procreali fuerint, legitimi 



maritum se copolaverit, perdat. omnem substantiam 
&uam, et deveniat ipsa substantia ad potestatem par 
latii; de persona autem ejusdem femine, quae talem 
malum comiserit, judecit rex qui pro terapore fiierit 
qualiter illi placuexit, aut in monasterio mittendo, 
aut qualiter secuudum Deuin melius previderit: 
simili modo et de victU vel vestimentu ejus ipse 
princeps ordinet qualiter ei placuerit. Si autem 
ille, in cujus mundio taiis femina est, consentiens 
fuerit in suprascripto malo, et provatum fuerit , 3o 
conponat widrigild suum , et ille qui eam tollere 
presumpserit , conponat in palatio solidos dc ; si 
autem mundoald iu ipso malo consentiens non fue- , 
rit, medietatem de- jpsis nc solidis accipiat ipse , 
etj medietatem rex. Qui autem talcm feminam ra- 
puerit, conponat soUdos miUe, ut precedat causa 
Dei solidis <?; quoniam.de raptus secularis femine 
conpositio bcccc solidorum in Edicto leguntur. Ipsa 
yerp quae npn conservaverit ea quae superius le*r 



heredes. non existant . nisi parentes propinqui ; et 
si parentes propjnqui non fuerint, curtis regia suc- 
cedat. Hoc autem ideo adfiximus, quia, Deo Leste, 
papa Urbis Romae, qui in omni mundo caput ec- 
clesiarum Dei «t sacerdotum est , per siiam epLt 
stolam nos adortavit , ut talem conjugium fieri 
nullatinus permitteremus. 



XXXIIIL Item hoc censemus atque prccipimus, 
ut nullus presumat cummatrem suam uxorem du- 
cere, sed nec filiam quam de sacro fonle levavit, 
neque filius ejus presumat filiam illius uxorcm du- 
cere qui eum de fonte suscepit, quia spiritalis ger- 
mani esse noscuntur: et qui.hoc malum fecere tem- 
ptaverit perdat omnem substantiam suam, et filii qui 
de tali inlicitp. matriraonio nascuntur heredes esse 
non deveant , uisi parentes . propinqui , et si pa- 



gitur, et malo suprascriptp cpnsenserit, poene su-r 40 rentes propinqui non fuerint, curtis regia succcdat. 



prascriptae subjaceat. 



II. 



XXXI. Si quis rapuerit qualemcumque femina 
libera saecularem , uude in anteriore Edicto legitur 
conpositio solidorum dcccc, ita volumus, ut de iltis 
quadrigentis quinquageuta splidis qui perteneunt 
ad parentes vel mundoald, »t accipiat ex ipsis so- 5o 
lidis roundoald qui fuerit pro latigio suo et exa? 
ctione de ipsa ppena solidos numero cl; reliquos 
vero ccc habeit ipsa.femina, cui talis injuria aut 
detractio fiicta est. Si , autem patrem aut fratrem 
ipsa femina habuerit, et in eorum mundium fuerit, 
tunc pater aut frater de ipsam conpositionem, quod 
suut splidi ccccl, faciant cum filia aut sorore sua 
qualiter voliieriut ; nam alter mundoald aut pa- 
rentes sic dividant ipsam conpositionem, sicut su-i 
pra statuimus. 60 



Ubi aUlem inventi fuerint qui suprascripla inli-< 
cita conjugia contraxerint, de presenti separcntur, 
et penae suprascriptae subjaccaut. 



VI. 



XXXV. Si. quis sine volontate regis in qualicum- 
que civitatem contra judicem suum seditionem le- 
vaberit attt afiquod malum fecerit, vel eum sinc 
jussione regis expeUere quesierit, aut alteri homi- 
nes de altera civilate conlra aliam civitatem vel 
alium judicem, ut supra sine jussionem regis, sedi- 
tionem fecerint, aut eum expellere sine regis volun- 
tate quesierint: tunc ille qui in capud fuerit anime 
sue incurrat periculo , ct omnes res suas ad pu- 
plico deveniant ; reliqui autem qui cum ipso ' fue- 
rint in malo consentientes, unusquisque cpnponat in 
palatio regi widrigitd suum. Et si casa cujuscum- 
que blultaverint , aut res eorum tolerint qui cum 
palatio aut cum rcge tenent, ct fidein suam cum 



Digitized by 



Google 



1 1 1 



EDICTUM 



1 13 



judicem in palatio conservent: conponat omnes res 
ipsas cui eas tolerit in actogild, et widrigild suunT, 
ut supra diximus, conponat in, paiatio. Hoc autem 
ideo prtevidimus ■ in presenle pagiiwt ' Edicti : scribere , 
nt malom vitium not» crescaty set> ampntemte^-ut 
omnes in pace, et irt gratia Dei *et regis vivere 
valeant. ' -» f ; irp : -rM :'l ;:t':'u,-i\, ■>'» }-> >ii:m- 

Uiiil <»jj's 1 ' ' ? ■ ''■ JlliOi ' / •• '• - ; ,- : • ! ''- ' 1 ' 1 • • ' '' • • ■ 
i » : i.-lUiii- '•'•! ' :JiJ'»'l' 'jVIIi "• '" • ! ; 
'!::..■ ) i'L ,.»• . j ! l - : J(: ■ . ''•■'' • ! >; • ' 

XXXVI. Si quis dederit wadiam, et eam reoe- 
pere neglexerit, conponat sicut in anteriore Edicto 
legitur. Et si ille qui ipsa wadiam acceperit red- 
dere neglexerit per fidejussores, et aput eom re- 
manserit y sic conponat, quomedo et ille quf Iva- 
diartv sU»m> recipere neglexerit. * : ; ' • 

.■)J'Ji|Ji> I . • > •• >''■• ''. ■ i •'' fii !'••'•• '• 

» :'<•••• ! <••:.• • ■ ' 

vra. 

itlVi»'. :• .•'•••' .••:.• • • • • • •' i 

mcii^.i <it.:.' • J 

XXXVII. Si^quts alteri homini wadiam ded«rk> 
et aoteqnam eam per fidejussorem liberit ▼iolenter 
de manu illius abstraxerit cui ea dedit, conp^onat ei 
cui ipsam wadiam «bstraxerit solidos xxinF. Hec 
autem ideo adfigere preeipimus, *e pre utli e»usa 
scandakam oriatur aut anima peveat. '-'" 

VIIII. 

XXXVIII. Si quis alii wadiam dederit, et vo- 
luerit eam per fidejussores suos recipere, et ad- 
duxerit ad eum qui wadiam recepit fidejussores 
unum, duo, vel tres, et ipse dixerit, quia Nescio 
qui sint, ut damno ei facere possit: tunc adducere 
ei deveat fidejussorem aut de illa civitate unde ipse 
est qui wadiam dedit, aut de illa unde ipse est qui 
suscepit; et si minime ita inventi fuerint, tunc su- 
scipere deveat ipse qni wadiam accepit fidejussorem 
hominem liberum quem colltvertus ejus cognitum 
habet, et dicit ei, quod Ego scio quia ei credere 
potes; et homo ille qui wadiam dedit damnum non 
patiatur. 

X. . 

XXXVIIII. Si quis alii homini wadiam dederit 
pro quacumque causa, et fidejussorem posuerit, et 
postea ad ipsum fidejussorem antesteterit aut pi- 
gous ■■ de manu tolerit , et provatum fuerit , con- 
ponat solidos xx. 

XI. 

XL. Si quis alii homini wadiam dederit et fide^ 
jussorem posuerit, et ipse fidejnssor eum pignera- 
verit, et pignera ipsa ad creditorem ejus dederit, 
et postea ei ipse cujus pignera fuerit per virtutc 
tolerit , conponat ipsa pignera in actogtld. 



xn. 

XLL Si quis alium ante constitutum pignera- 
verit, et provatum fiierit quod ante constituto pi- 
gnerasset, conponat ipsum pignum in actogild. 

XIII. 

XLII. Si quis judex aut actor puplicus in quali- 
cumque civitatem aut locum inter homenis qui ali- 
! o quam discordiatn habent trewas tolerit , et unus 
ex ipsis hominibus inter quos ipsas trewas tulta 
sunt eas ruperit: medietatem de ipsas trewas con- 
ponat in puplico , el medietatem illi cujus causa 
est. Et ipsas trewas non smt minos quam solidi cc; 
. qui autem amplius forsitans pro majoribus causis 
ponere voluerit , sit ei Ucentiam. 

XIIII. De donatione. 

XLIII. Si quis alii homini qualiscumque rem do- 
naverit, et launegild susciperit, et postea defendere 
ao minime potuerit : tunc aliam talem rem qualem do- 
navit, qualis in Ula die invenitur esse, reddat cut 
donavit, et amplius non calomnietur. Et si de con- 
ludio pulsatus fuerit, satisfaciat ad evangelia quod 
nullum conludium cum alium hominem de ipsa 
causa faclum habeat, et sit solutus de culpa : sic 
tamen ut suprascriptam rem consimilem reddat cui 
donavit. 

XV. 

3o 

XLIIII. De servus fugace et advena homine, si 
in alia judiciaria inventuS fuerit, tunc deganus ant 
saltarius qui in loco est conprehendere deveat, et 
ad sculdahis suum perducat, et ipse sculdahis judici 
suo consignet. Et ipse judex potestatem habeat eum 
inquirendum unde ipse est; et si inventus ftterit 
quod servus sit aut fur, mox mandet ad judicem 
aut ad dominum ejus unde ipse fuerit, et habeat 
pro presura de ipso servo per caput solidos duos: 
4o si autem post inquisitam causam ipse homo qui 
conprehensus aut inquisitus fuerit liber aparuerit, 
nulla sil culpa ei qui eum presit aut inqttisivit. Si 
vero deganus aul saltarms hoc facere distulerit, 
conponat solidos nn, medietatem sculdahis suo, et 
medietatem cujus causa est ; et si sculdahis ne- 
clectum posuerit, conpoitat solidos vm, medieta- 
tem judici suo, et medietatem cujus causa est; si 
vero juddx ad eum inquirendum vel mandatum fa- 
ciendum unde ipse home est distulerit, conponat 
5o in palatio solidos xn. Et si ille judex cui manda- 
tum venerit neclectum fecerit ad ipsum hominem 
recollegendum , aut arimanno suo mandatum fa- 
ciendum, quia In tale loco homo tuo conprehensus 
est, et hoc neclexerit, conponat in palatio solidos 
xu. Et sit spatiutn de ipso mandato facienduro, in 
istis partibus in uno mense ; trans Alpes vcro in 
partibus Tuscie in menses duo. 



Digitized by 



Google 



i.3 



LIUTPRANDI REGIS 



XVI. 



XLV. SL«rais astalaria alterius capekverit, con- 
ponat ei cujus astalaria faerit solidos vi; 

XVII. 

XLVI. Si quis fossatum in terra alterius fecerit, 
et suam non potuerit provare, conponat ei cujus 
terra est solidos vi. 

xvin. 

XLVII. Si quis sepe in terra alterins miserit ,. 
et suam 'provare non potuerit, conponat ei cujus 
terra est sohdos vi. 

xvini. 

XLVIIL Si quis lihenum horamem foris provincia 
vindederit,eouponat widrigild ejus tamquam si eum 
occisisset. ;-i:t ' .'. • •» ; <• * 

':•...; XX. ■ 

. XLVim. Si quis servum aiienum foris provincia 
vindederit, et provatum fuerit, «n quadruplum eum 
conponat sient appretiata faerit ipsa persona. 

■ ■ ' .... . i ' •» • . • ■' ' 

.XXI. : \ - :. '• • 
De servo in sagramento misso. . 

L. Si quis servum alienum sine volnntate domim 
sui in sacramento miserit, aut mano in caldaria 
mittere fecerit , conponat domino ejus solidos xx. 

, xxn. , ■. . 

- LI. Si quis servum alienum. in manu regis de- 
derit, et provatum faerit quod non suo servo de- 
disset, conponat regi qui pro tempore faerit saiidos 
c, et ipse servus revertatur ad proprio domino suo, 
et sit servuS sicUt avtea faerat; et insuperl .qui eum 
tn manu regis dederit , cooponat dommq ejus so* 
lidos viginti. • ' ' ! ■ 

xxm. 

LII. Si quis servum alienum sine volontatem 
domini sui liberum dimiserit aut per se aut qua- 
litercumque, excepto per mantt regis, et provatum 
fuerit quod servum alienum libertasset, tunc ipse 
servus revertatur ad proprio domino suo , et sit 
servus sicut antea fuit; et ille qui eum inlicite li- 
bertavit conponat domino ejus solidos xz. 

xxim. 

..... y 

LIII. Si quis servum alienum sine volontatem 
domini sui clerigaverit, cohponat domino ejus pro 



1.4 

iulicita presumptione solidos xx; et ipse servus re- 
vertatur ad proprio domino suo, et ipse dorainus 
ejus habeat eum sicut voluerit. 

EXPLICIT DE ANNO LNDECIMO. 



INCIPIT DE ANNO DUODECIMO. 

( Kaleadis martiis , anno DCCXXIllI. ) 

io VOLUMEN SEXTUM. 



•! Scimus enim et Jirmiter retinemus , quoniam qui 
per gradus et tempora in bono proficit opere , et, 
setnper ad meliora tendere videtur, quod Dei in eo 
operatur pietas, et ejus misericordia eum illustrat, 
« qui omnes vult salvos fieri, et ad agnitionem suae 
« veritatis venire ». Ergo si pro gentis nostrae sal- 
vatione aut pauperum fatigatione aliquid possumus 
conieere quod in Edicti cdrpore adjungamus, quam 

20 quam iri quinque voluminibus adjunximus , credi- 
mus quod misericordia Dei in bono nobis pro hac 
causa retribuat ; eo quod pro solo Dei timore et 
athore hoc fachnus , ut omnes cause per 'rationem 
et justitiam terminentur, nec sit aliquis error, sed 
magis clarescat omnibus sua justitia , unde sine in- 
termissione nomen Domini benedicalur. 

Ideoque ego Lwtprard in Dei nomine excel- 
lentissimus gentis Langobardorum christianae et ca- 
tholicae rex, amto regni mei, CHRISTO protegente, 

3o duodecimo , die kalendarum martiarum , indwtione^ 
septima, una cum judicibus et reliquis Langobardis 
fideUbus nostris hoc adjungere in Edicti curavimus 
pagina , in vohumne quidem sexto , quod anted 
fuerai multis supervenienlibus causis omissum: id 
est in primis 

, • - Cap. I. De possessione. 

- LIHLSi quis caitolam donationis per garethinx 
4o facta aut per susceptlum launegild vel forte conpa- 
ratione ostenderit , et res ipsas uude legitur non 
possederit, et dixerit quod ei monimen suum ab- 
sentatum faisset : si per triginta annos et super 
possessio ipsa faerit, non habeat adversus eum qui 
possedit facundia loquendi cum monimen ipsum 
quod ostendere videtur, nisi ipse firmiter possedeat 
qui per triginta annos possedit; quia jam gloriose 
memorie Grimowald rege per xxx annorum possessio 
institutum est: nam si intra xxx annos possessio 
5o ipsa faerit, pontificium habeat cum monimen suo 
dicendum quod voluerit, et ipse qui possederit se- 
cundum Edictum ei respondeat. 



II. 



- LV. Si quis servum suum fulfrealem thingaverit 
et amund a se fecerit, vel quocumqne modo eum 

.5 



Digitized by Google 



1 1: 



EDICTUM 



116 



a se absolserit, in manu regis dandum, aut in ec- 
clesia circa altare ducendum, et postea ipse liber- 
tus voluntatem patroni sui feoerit, manifestare de- 
veat libertus ipse libertatem suam sepius judici et 
ad vicinos suos, quod liber et absolutus e,sse vide- 
tur; et postea nullo tempore ipse patronus aut he- 
redes ejus contra eum qui libertatus est quereUas 
possint movere, dicendo quod ei deveat obedire, 
pro eo quod sua sponte pro beneficium de domino 
suo volunlatem ejus fecerat , set firmis et in sua 
permaneat libertas. 



in. 



LVI. Si quis alium de furto palsaverit, et per 
pugnam eum. vicerit aut forte per districtione a 
puptico facta manefestata fberit , et conpositio, fa- 
cta fuerit, et postea ipse furtus aput alium homi- 
nem inventus fuerit, et certa veritas apparuerrt, 
qood ipse qui prius conposuerat rem ipsam non 
furavk: omnia quidquid ipse cooposuit recipiat ab 
eo cui conposuerat , et ipse coopooat aput qmem 
furtus ipse postea inventus fnerit ; nam si aliquit 
pro sagramentum suum dederit, habeat ipee eui 
dederit. Nam si certa verita* non apparuerit qood 
alter homo furtum ipsum fecissit, et per districtio- 
nem manefestaverit y et conposoerit,. habeat sibi 
ipsam conpositionem cut conposutt. ..■>■'. 

mi. 

LVII. Si quis devitum fecerit et res suas vin- 
^dederit , et talis fuerit ipse devitum quod sanare 
nOn possit, et fitius ejus per uxorem suam aiiquid 
conquisierife» vel postea sibi per quocumque genio 
laboraverit posteus genitor ejus omoes res suas ve- 
nundavit, vel pro devito suo creditoribus suis de- 
derit, aut a puptico intromissi fuerentr non ha- 
beant licentiam creditores ejus res quas filius de 
conjuge sua habere vedetur, vel quod postea con- 
quisivit aut lavoravit, repetendum aut distrahen- 
dum , sed habeat sibi filius ejus jure quieto. Sic 
tamen ut si a creditoribus pulsatus fuerit , pre- 
veat sacraraentum quod de rebus patris; aut matria 
suae, si ipsa in mundio patris ejus mortua fuerit, 
nihil aput se habeat, nec alicubi commendassit aut 
abscoadissit , et sit absolutus ; et, si postea aput 
eum inventum fuerit de rebus paternis, conponat 
in actogild. 



V. 



LVIII. Si infans dum intra aetate est res suas 
cuicumque vindederit aut infiduciaverit, et postea 
cum in legitima aetate venerit secundum legem 
cartolam ipsam inrumpere voluerit, et in rebus 
ipsis introire : non habeat ponteGcium qui emit 
aut infiduciavit quod dederat requirendum ; quia 
quando conparavit aut infiduciavit tunc debuit per- 
spicere quia puer ipse intra etatem erat, et contra 



legem faciebat: et posteus constitutum esl, ut qui 
intra etatem fuerit inenime vindere aut infiduciare 
possit, talem causam ; eum habere dicemus qui emit 
aut infiduciavit, qualem et iDe habere vedetur qui 
de servo aut aldione emere aut infiduciare dignu- 
scitur. 

VI. 

■ ••• e - -. ■■ >•'•'_'■■; • : . ! 

i o LVIIII. Si quis gastaldius vel. actor, curtem re- 
giam habens ad gobernandum, ex ipsa curte alicui 
sine jussionem regis casa tributaria vel terram, sil- 
vam , vitis , vel prata ausus fuerit donare , aut si 
amplius quam jussionem fuerit dare presumpserit, 
vel si requirere neglexerit quod per fraudem tul- 
tum est: omnia ipse qui hoc contra jussionem regis 
facere ausus fuerit in dublum actogild conponat , 
sicut qui res regias furavit; et si ipse antea mor- 
tuus fuerit quam fraus ipsa appareat, heredis ejus 

30 conponant sicut supra legitur. Nam si per actorem 
fraus facta fuerit, et antea quam ad nostram per- 
veniat noditiam fraus ipsa per gastaldiom inventam 
fuerit, habeat ipse gastaldius de conpositione quam 
actor conponere devit ■ partem tertiam , et duas 
partes sint in curtis regia. Et si per qualicumque 
hominem prius ad nestram pervenerit notitiam r 
quam per gastaldio inventa sit , tanc conpositio 
ipsa in integrum nobis et curd nostre pertmeat. 
Quod si judex aut actor vel heredis eorum pulsati 

3o a nobis fuerint quod neglectum fecissint ad exqui- 
rendas res nostras, et ipai dixerewt quod ipsam 
fraudem hescissent et nuUum neclictum fecissent, 
preveant in tali ordine sacramentuin, et dipant, qoia 
Pater noster fraudem istati» numqwAm svivit, nec con* 
sensit, nec neglictum postat afl eocquirmikwi; nec 
nos per legem culpavelis esse devemus; et sint postea 
absoluti. Hoc enim capludum amodo statuimus ut 
firmis sit; nam quidquid antea actum est in nostro 
arbitrio reservarous. >Et: hbc prxrrnde ■ statueTe pre- 

4o videmus, pro. eo quori multas fraudes a gastaldn» 
vei aetoribos nostrts : faotas inveoimns y , vnde; jstm 
multas fatigationb habuimoa. Nam qood « nostria 
decessoribus cuirumque datuOk est, stavili ordioe 
volumus permanere, skut et iUum quod nos dedi- 
mus aut in antea dederemus. 



m 



LX. Si aldius cujuscumque cum libera muliere 
5o aut pueUa fbrnigatus fuerit, conponat sotidos i. ei 
in cujus mundium ipsa fuerit; et illo repotit vitium 
suum, pro. eo quod aldioni consensit. 

vm. 

LXI. Si quis alii wadia de sacramentum dederit, 
et sacramentalis dicti fuerent, et postea ipse qui 
nominatus est cum ad sacramentum venerit, et evan- 
gelia posita fuerit, se subtraere quesierit, ut sacra- 
60 mentum rumpatur, sicut in anteriore Edictum est 



Digitized by 



Google 



H7 



MUTPfl.VHDt RKGIS 



118 



cohatitutiun; tuuo preveat prius ilte' qwi jurare devit 
«d itioS 1 saoramentalis suos saeramentum, quod cum 
eo munditer jurent. Et si sacramentalis ipdi audire 
noluerent, et se aliquis in omnibus subtrahere 
quesierit, ut ipse causam suam qui jurare debuerit 
perdat, jobemus ut manefestare deveat ipse sacra- 
meniaiea qui se subtrahere volueri* certam verita- 
tem, proiqua causa jurare menime presumit : et 
sl manefestare menime potuerk, preveat saciamen- 



antevibre Edtcto legittrr quod aut occidatur aut re- 1 
demat eum dominus suus cum solidis quadraginta: 
utsiaraodo cujuscuraque servus conprehensus fuerit 
hi ed tinore ut mori debeat, aut redimat eum do- 
nuiras; shusy ut dictum est, cum solidis xl, aut si 
minime eum redemere voluerit, ipse dominus ejus 
eum occidat; et si dominus ejus eum noluerit oc- 
cidere , occidat eum ille qui eum conprehensum 
tenet ; et si nec ille voluerit , tunc accipiat eum 



tum quod nallum conludium habeat cum bominem to curtis nbstra , et quomodo nostra jttssio fuerit de 



illnm quk sacramentum audire deveat , '. nisi quod 
auimam spam timeado npn presumat sacraxnentales 
esse ; et ipse postea qui jurare devit habeat spa- 
tlunj noctis xu qui prope sunt, etqui de louginquo 
suntjlquemodo sunt de Tuscia vel de Austria, nocfcrs 
xxiui, et querat alium sacramentalem quem in looo 
ipsius ■ ponat , et sic sacramentum deducat - sicut 
vradia dediu . Et si • jurare ausus noh fuerit, a«t 
maaefestare nenpotuerit, quidquid ipse caisacra> 
mentum hi terra dederit damnum passus fuerit j 30 
de proprits rebns suis restitnat. > 



eo' debeat 'ordinare. Ipse vero deutinus 'ejus con- 
ponat sicnt Edictum cbntinet ei cui ipsutii fhrtura' 
factum fuerit 1 ' ; 1 

ESPLICIT DE ANNO XII. 

INCIPIT DE ANNO TERTIODECIMO. 

( Kalendis raartiis , anno DGCXX V. ) 

VOLUMEN SEPTIMUM. 



vmi. 

LXII. Reminiscimur enim qualiter jam statuimus, 
qui hominem liberum occiserit ut res suas in inte- 
grum. perdat; et qui se defendendum houunem oc- 
ciserit, conponat secundnm qualitatem persone;: 
nune antena statuere preyidearus> qaotaodo 'sit ipsa 
quaiitas .consideranda. Consuitudo . enim est , ut 
raiuima pesrsona qui exevcitatis bomo esse invent- 
turd. solidis conponatur; et qui prhnus est, ccc 
solidis. De gasindiis vero nostris veluraus, ut qui- 
cumque rainimissimus in tali ordine occisus foerit, 
pro eo quod nobis deservire vedetur, cc solidis fiat 
conpositus; majoris vero secundum qualis persdna 
fuerit, ut in nostra consideratione vel successorum 
nostrorum debeat permanere , quomodo usque ad 
ccc solidos ipsa debeat ascendere conposilio. 



Ego Livtprasd in CHRISTI homine rex gentis 
Langobardorum, anno regni mei tertiodeeimo , diae 
calendarum marUarum, indictione Qctaba , dum re- 
memorassem quod venientis homenis in presentia 
nostra adduxerunt causas inter se altercantes, que 
nec per usum fuimus certi ad terminandum , nec 
3o in Edicti corpore ante insertae ; proinde providi- 
mus eas usque ad dient suprascriptum kalendarum 
martiarum suspendere , dum usque nostri ad nos 
conjungerint judecis , et una cum ipsis certum ibi 
terminum deveremus inponere , unde postea nulla 
esset intentio, sicttt et factum est, et subter legun- 
tur capitula : primum omnium 



'.■. LXIII. Si qnts testimoninm felsum contra quem- 
cumque redderit, aut in cartola faka se scientetn 
manom posuerit , et ipsa fraus manefestata fuerit, 
conpenat vridrigild suura , mediaetatem regi, et me- 
chaetatem cujns cansa fuerit. Et si talis persona 
fuerit, qui non habeat unde conpositio facere, tunc 
pupticus debeat eum dare pro servo in manu ejus 
cni oulpam fecit, et ipse ei deServiat sicnt servus. 
£t Uie qoi alium rogat testimonium falsum dicere 
aut ipro causa sua manu in cartola falsa ponere, sie 
conponat sicht et ipsos falsos testis jusshnus con- 
ponere>,.pro eo quod ipsum malum per ipsuni fiet 
inquoatum. . 



XI. 



LXIIII. Hoc enim rectum nobis paruit esse de 
his servis qui in fiirtum couprehenduntur, unde in 



Gip. I. 

LXV. De eo qui ftitam in capillo in casa habue- 
rit, et fitium non reliquerit legetimum, ut de rebus 
suis amplius per nullum tttolum cuiqnam per dona- 
tionem aut pro anima sua facere possit, nisi partis 
duas ; tertia vero relinquat filiae suae , sicut jam 
gloriosae memoriae Rothari rex instituit. Quia qui 
thinx facit, et postea fiiiam nascitur, in tertiam 
partem ipsam thinx rumpit, seeundum anteriorem 
Edictum; et si duas aut amplius, in mediaetate: ideo 
nos, dum in ipso Edicto legitur de thinx, quod est 
donatio, nobis eonparit quod per nuliam donationem 
5o »ec per launegild possit fitiam suam de ipsam ter- 
tiam portionem substantiae suae exherede facere , 
et si duas aut amplius fuerent , de mediaetatem. 



II. 



LXVI. De liberum hominem qui oxorem de servo 
aut de aldione suo , vivente ipso marito , tolerit, 
et fiiius aut Gtias exinde nati fuerent, nullatinus ei 

16 



Digitized by Google 



i<9 



EWCTUM 



1 80 



beredis succedant,sed nec libertatem suam habeant, 
nec, per nuUum genio ei 4e rebuS suis aiiquil < fth 
eere possit; quia in ; dovium > venit-.c aB s am . ipsani , 
cujus. filjus aut frlia sit , qnaidonambo, rvivent, et 
dominus et «ervni, qui •ntenbabniti et quv pestea 

tqlif.^- 1 . i ;.|i: ; :, [''.;: ; ; ■ »» t 1 r . / •:■;■). !!••!' Ti ••••«•> ymtiiMH 

'•i'ir!ii liii.'-' 



sentaliter juissent capitula ista relecta , omnibus 
placuerunt , et preventis adsensum statuerunt nobis- 
cum, ut ndulominus per ordinem scribcrentur. 

Cap. L 



eudirtmo 



'rr>.i 



•l liW 



if||IKH->l! >'l: jllo-) III.'! i 
l!!U'; 't tiit 1 1 ■>" -»» lllllJ 



!■> ■' iWiMV.V ■ ■ '. ■ 
i;|J)IIXl{( im.;i 
, .)/!■) Ili' 1 .' •: ll 



••( :.n 
IiJ.wt; 



LXX. Si inber fratres per xl annos possessto> 
faerit de rebus sen de casis vel de terris quae in- 
divisa sunt, vel per parentes , qui per xl annos 
..I.LiSVjj. ,S*^i* lalifc-cautionem iecerit^einoni ei io possedit, qualiter presumit dioere per sagrameutum 



!•) 



: l 



obbgayerit ^ rebus suis, nidi dixerit in ipsa cau- 
tipnem in quibuscumque rvbus ipsius invenire po- 
tuerit, et postea vindederit alii homini de rebus 
suis , habeat ipse qui eas emit ; nam si obligatae 
fuerit nominativiae , nonneaa ■ possit vindere dum 
ipsam cautionem non sanaverit. Et qui cautionem 
facere voluerit, aut nominatibae oblicet de rebus 
suis quahter' inter e*a eoAvfefterit!, iautl faciat in 
ipsa cautionem de tantis rebus, quantum in Ula 
diae solidi ipsi fuerit- > 

.;./ l 1 ; ; •jan.-'.-'.' • 

LXVIII. De aldionibus, qui de persona sua al- 
dionis Rwot^ ai aliqua conpellatio facta faerit^ pa- 
trouq ,ej«s eu» defendat, amt per sagramentom uut 
per pugnam , qualis causa fnerit, v 

\Sw u\ ••'w 'w •' ■>;\-. ■: . ••• »v •■'>'' •' -*v • 

• ■• ,\ , V. . '•••V. •• • •• Y<W> •■>■'■ 



\ 



• >.V, ,\ x -\ 



<:V.\ 



- , LvX.VIHL .Su aldws cujuscoaoque m oasa alterius 
neseifcatt domino suo fuerit y s oum inventua fuertt 
sic deveat dare homo ipse qul eum hafouerifc operas, 
qnomodo et de/ servo. ■■■."<. ■ \ .•..-, \ w<\ « . . 

•.,\Y>\\\ w.\"X\ i 1 ... • ••> • x w '•••••••>« • •'•■' • <»\ 4 ■•«' • 

iW •.••', \,\V.v BXPU61T 0E ANMO XUIi . \ 1 M\ '■> 



ad sancta Dei evangelia, quod de avio aut de patre 
aut de fratre, aut qualis parens fkerit, quod ipsas 
res suas factas habuit, aut per donatione, aut com* 
mutatione, aut conparatiene, aut de exttmatio, ant 
quomodo presumpserLt dicere aut firmare i, , lebeat 
eum postea ipsas res habere et possedere-f alias 
vero res quae divisae fuerunt mter> fratres • aut ne- 
potes , vel ubi measura tracta est , • sortes stantes 
adaequentur. Nam ubi per xl annos minsura me- 
ao nime ambolavit , et causa provata fuerit quod in 
jure quieto possedissit , siout superius legitur per 
sagramentum finiatur, excepto si communiter ali- 
quit possedent. 



IL 



LXXI. Si quis abo asto conpellaverit de pngna, 
quod soht fieri per pravas personas, preveat sa- 
gramentum ipse qui conpeUat solus, et dicat ju- 
3o ratus, quia non asto animo eum per pugna faticare 
querat, nisi quod certam habeat suspitione, sibe 
de furto fuerit , sibe de incendio , aut unde ipsa 
conpeUatio agitur: et si hoc juraverit, postea va- 
dat exinde pugna ; si autem menime jurare pre- 
sumpserit, non fiat ipsa causa per pugna judieata 
aut finita. 



<..<:, \ ',>■ 



INCIPIT DE ANNO QUARTODECIMO. 



III. 



-iiuIi;m i; 



i ■>(> in . ;ni 



flHMll 



VOLUMEN OCTAVUM- 



; t .( j i^' 



til /miqtwto*l\#iptie6 in antico Edicti corpore alir 
Aucmentore capitula, quae nobir et 
notfrfe ^u^itfibm \^ue\ ^d&Libm secitndum Deum 
recta cwtpAtiuerunt, NuniCx quidem, eo quod multae 
causae, #d , dlftniendum mcognitae erant, qma aiii 
per consuitutinem alii per arbitrium judicare esti- 5o 
mabant , ita . previdemus, ut nullus error isse debe- 
rit> sed omnibus manifesta ciariscere lex: ideoquae 
haec statuimus adnotare capitula, anno scilicit regni 
nostri, Deo largiente, quartodecimo , diae kalenda- 
rum martiarum , indictione nona. Quin etiam et 
judicis atque fedelis nostri de partibus Justriae et 
Neustriae nobiscum adfuerunt, et Jiaec amhie inter 
se coniocuti sunt, et nobis renuntiantes nobiscum 
pariter statuerunt atquae definierunt; et cum pre- 



>{..J«:»<X'£k iijgripnjujB , 

LXXII. Si quis liber houio «ul iiUiun libcrum 
bominem consilium dederit perjurare, aut casa al- 
terius incentlere uhi homo cum rebus suis inha- 
hitat, aut tnulierem alienam vel puelia tolierc vel 
rapere, et causa nrovata fuerit, conponat pro ipso 
inlecito consilio quod contra rationem ministravit 
solidos c : ita sane ut inter ista capitula quae di- 
ximus, unde conpositio dalur per ipsum qui ipsut 
maluni agit solidi dcccc, ipse consiliator conponat 
solidos c; et unde conpositio fiet de solidos Co , 
consiliator conponat solitlos l; et si n.inus de tri- 
oentus solidis fuerit ipsa conpositio, censiiiator 
conponat aolidos xl, minus non : raediaetatem ex 
emnibus suprascriplis capitubs iu paiatro regjs, et 
mediaetatem cujus causa fuerit. Et si ipse,, de <juo 
dicitur quod suprascripta mala consiliassit , vetare 
voluerit quod talem consilium non dedissit, preveat 
sagramentuin cum legetimis sagramentalibus suis 
juxta qualis causa fuerit, et sit absolutus a culpa; 
nam per pugna non fatigetur :. nam si rei verilas 
manifestata fuerit , conpenat ut supra^ 



Digitized by 



Google 



jai 



LIUTPRANW IVEGIS 



liil, 

0 - . 



ipsa 'sahcte*noiiiiderti' feittuiam' ariulferavcrit conpo- 
nat sdlidos oo v quia de siecuiaribus femmrs Edi- 
etus contenet ut 1 conpottatar pro aduJterium solitji 
c ; et nds prospeximus veram esse justiiiam ut in 
Bei omnipoteutis causam vel sancte ejns geriltrrci* 
MARIAE, cnjus vestemsasciplunt, duptieentur. De 
autem pecumam ejusdeni religiose feroine, quaej 
quod, absit , votontariae adoiterium penelraverit\ 
-sic fiat, sicut jam antea de rdigiosis feminifc 'sta/ 



i LXXIII: • De donatidne quae 'srae latraechifd «ut 
einO tiingatione facta est , menime stat*e deveat \ 
qdia etsri jpecialiter in Edictom sie won fitit insti* 
tutnaa, tamen usque mod» sic est judicatnm. Ideo, 
aaro error» eatiendom j hoc swribere in Edicti pagi*- 
narm jirtsimos, et qui fueritv prepinquus parens ipse 
suceidat^ «t st aie supraestis faerit qui ipsam do^ 

nationem $me feunethild dedit , possit eam a se 10 tuimus , quae se maritu copolaverit. 
recollegere* i excepto si( in ecclesiam , aut in loca 

sjmctorum, aut in ejxeneodochio pro anima islua ali- VIII. 
quit quiscuaaque donaverit, s^hile deveat pernaa- .,).///' 
nere; qoia tn dog* sanctortmi attt frn exeneodochio LXXVIL 'Si dwe> fratreg , • eut si pater et "filins 
nec thinx nec launechild inpedire devit, eo quod taingatt fcerent, si unts ex ipsw sine fiJtis, filiabusi, 
pro anima tactum est. mortuosf fiwrit, curtas regia «i succedar. fdeb aw 

tem hoc scripsemtts, quia etsi adfictutti in Edietum 
V. • < • propriae' non fuit , tamen ortwes judiefes et fidelis 

••'■•"* ' nostri sic drterurrt; q«od cadatfeda antiqua usqoe 

LXXIIH. Si infaro dum intraaet*te est res sudS 20 Aunc sic fuis^it. 
cum fratribus aut cum parenlibus suis devidere - 1 .••>• -.•:■!• . 



ViHJ. ' • 
fie possessione. '■;''• 

LXXVIII. Qui aliquit de puplico habit, et per 
sexagenta annos quietos possedit , leceat enm ia 
antea sme aliqua molestatione habere et possedere. 
Hoc autem ideo statuimus, quia possessio aliorum 
hominum secundum Langobardorum legem in xxx 
3u annos finitur; causas quidem regalis undc coopositio 
expectatur dublicatas statuit decessor nosier Rothari 
u rex Oonponere: propterea nobis reetuto cUm nostris 
judicibus conparuit esse, ut et in ista eausa de pos- 
tessione duplioentur ipsi anni , ut iiant Lx. Et si 
aut judex aut actor noster ipsum quae possessio- 
nem talem habit pulsaverit quod ipsam rem injuste 
possedissit aut mvasissit, et non sint conpleti lx 
anni: tunc ille cujus possessio est dicat jnratus ad 
sancta evangelia aut de se aut de patre aut de avio, 
Htfitns intra aetate esse vedetur. Judex autem quo- 40 qnod- ipsam rem per principem, qualern aususfuerit 



voluerit, aut si ipsi cum ipsd iilfiiMe dividere vo- 
luerint, faciat judici noditiam, et ipse judex faciat 
venire parentb ipsius , et una cum ipsis aut per 
se ipsum aut per missum suum b^onam personam 
Deum timentem res ipsas dividant, sic tamen ut 
omni tempore sortis stare debeant, et adaequatio 
percurrat. 



VI. 



LXXV. Si infans dum intra aetatem est causam 
habuerit cum qualemcumque hommem , simiiiter 
faciat judex parentis ipsius propinqubs venire , et 
aoeedat aput locum cum ipsis parentibus, et deKberit 
causam ipsam per justitiam, et faciat noditiara itt 
quorum presentiam eaosam ipsam deliberaverit, ti 
judroatum suum emittat, ut ipse qtti causam suam 
querit non perdat justitiam suam pro eo quod ipse 



tsode ordinaverit aut qualiter fecerit causam in his 
«apitulis de eo qui intra aetate est, habeat retri* 
botorem Deum omnipotentem sibe in bono sibe in 
malo; et missus iUe quem judex direxerit pro dif- 
&Daeudam causi» quae supra precipemos, si in ali^ 
qua parte our suum ht fraude declinaverit , aut 
fecerit ea quae oportuna non snnt, Ut ipSe intans 
daounum habeat quae intra aetatem est, et non fe- 
cerit aequalkatem, et provatttm fiterit quod fraudem 
fecissit, aut conludium contra ipsum irifantem sta^ 
tuissit, de propido suo. restaurit qued fraudolenter 
divisit. Hoc ideo proinde dicimns, ut infans ilfe, 
qui causam suam nescit legitime procurare , da- 
mnum non habeat. 

. VII . 

LXXVI. De religiosa femina quae vestem et ha- 
bitum sanrte religionis in se. suscepit, si cotilegerit 



nominare , lpse aut parentes . lpsius per lx annos 
■ possedissit , nec eam per legem dimittere deveat , 
et sit postea securus. Et si hoc farere ausus non 
fuerit, aut forte gastaldins aut actor provare po- 
tuerit quod conpleti lx anni possessio ipsa non sit, 
etj veritas apparuerit quod de puplico fuissit , aut 
ostendftt • preceptum , aut.amittat ipsam rem si lx 
anni' in ipsa 'possessione -non fuerit conpleti. Et si 
fdfsrtans aiiqtiis de sjervo aut de aldione doinnb 

5o regis eonparavit, et' provata cansa fuerit , reraxit 
ipsam rem in puplico : quia de servo aut de al- 

< " dione regis possessio vinditionis esse non devit , 
sicut nec de aliorum servis' vel aldionibus. 



X 



LXSJvifll. De eo homine qui eavalto ih mercato 
conparare Voluerit, ut ante duoS aut tres homine^ 
emn emere deveat, «ram non segretej et si afiqnts 



ex perrato ut aduherium volontariae comittat, qui 60 poStea ipsum cavaUttm rognovcrit, habeat testinloniu 



Digitized by Google 



123 



in cujus presentia couparavit, et ei postea furti ca- 
lomnia non fiat. Et si ad ipsbs testes non credederit 
qui furtum querit , firraent ipai lestes per sagra- 
mentum, excepto si tales hominis fuerent, quibus 
rex aut judex, sine sagraraento credere possit. Et si 
homenis non habuerit in quoruuv presentia conpa- 
ravit, nisi simpliciter dixerit, quod Conparavi de 
Franco, aut Nescio de qualem hominem, conponat 
ipsum cavallum pfo furtum. 



XI. De furonibus. 

LXXX. Ut unusquisque judex in civitatem suam 
feciat carcirem sub terra; et cura inventus fuerit, 
ipsum furtum conponat, et conpraehindat eum, et 
mittat in ipso earcire ad annos duo vel tres , et 
postea dimittat eum sanum. Et si talis persona 
fuerit , ut non habeat unde ipsum furtum conpo- 
nere, debeat eum dare in manus illius cui ipsum 
furtum fecit , et ipse de eo faciat quod voluerit» 
Et si postea iterum ipse in furto tentus fuerit, 
decalvit eum et cedat per disciplinam, sicut devit 
furonem , et ponat ei signum in fronte et faciae ; 
et si nec sic emendare voluerit, et post ipsas di- 
strictiones in furtum tentus fuerit, vindat eum foris 
provincia , et habeat sibi judex praetium ipsius ; 
verumtamen ut provata causa sit, et non eum sine 
vera provatione deveat vindere. 

XII. 

LXXXI. Si quis homo cavallum perdederit aut 
aliam qualemcuraque rem , vadat ad judicem qui 
in loco positus est ubi furtum factum fuerit, et 
dical ei omnia qualiter ei contegit; el. si judex 
neclectum fecerit ad inquirendum ipsum furtum , 
conponat de proprio suo furtum ipsum. Et si di- 
xerit quod nullum neclictum fecissit, preveat sa- 
cramentum quod neclictum ad inquirendum non 
fecissit , nisi quod invenire non potuissit , et sit 
absolutus ; quod si jurare ausus non fuerit, con- 
ponat ut supra ipsum furtum de proprio suo. 

XIII. 

LXXXn. Si quis carrum et.boves in silva sua 
invenerit, et lignamen superposito aut cum qualem- 
cumque rem honerato , et ipsos boves aut; carro 
conprehenderit et ad propriam suam duxerit , 
non sit culpavelis, pro eo quod in rebus suis eum 
invenit. 

XIIII. 

LXXXni. De omnibus judicibus, quando in exer- 
cito ambolare necessitas fuerit, non dimittant alios 
homenis, nist tantumodo qui unum cavalJo habent, 
hoc est homines sex, et tollant ad saumas suas 
ipsos cavallos sex ; et de minimis hominibus , qui 
nec casas nec terras suas habent, dimittant homenis 



I-MCTUi! ia4 

decem , et ipsi homenis ad ipsum judicem faciant 
per ebdomata una operas tres , usque dum ipse ju- 
dex de exercito revertilur. Soddahis vero dimittat 
homenis tres qui oavaUus babeht^ et uUant ad 
sauma$ Suas ipsos cavallos tres; et de minoribua ho- 
ininibus dimittant borocnis quioque, qui Jbciant ei 
operas dum ipse revawas fuerit, 8icu* ad judieeaa 
dixemus, per ebdouaata ma,a opems , tnes, Saltarius 
quidem totlat cavallo uno, et de minoribus qui ei 
io operas faciat tojlat homirie! Uno v et fociat ei operas 
sicut snpra legitur. Etsi awplius judex vel sculdahis 
ant saltarius dimittere presuwpserit homines sine 
regis permisSo aut jussiDue, qui in.exercito ambo- 
lai-e devit, conponat wirigild «uo iri spgro palatio. 

Haec omnia superius conpraehinsa , quae antea 
per judicium finita et statuta sunt et terminum po- 
situm est , sic maneant sicut antea sunt statuta ; 
quae autem amodo emerserent sic terminentur, sicut 
30 nunc in presenti Edicti paginam adftximus. 

EXPLICIT DB ATJNO XIIU. 



INCIPIT DE ANNO QUINTODECITMO. 



{ Kaleudis raartiis , anno DCCXXVIL ) 



VOLUMEN NONUM. 



3o 



Jam enim octo vicibus illa in antioo Edicti cor> 
pore aucmentare preyidemus , quae credimus Deo 
et bonis hominibus placita esse. Modo ouidem una 
cum nostris judicibus et feiiquis Langobardis fide- 
libus nostris , diae kaJendarum martiarum, anno , 
Deo protegente, regni nostri quintodecimo , indi- 
ctione decima,, Uerum pro quietudine pauperum ei 
omnium Langobardoi um fidelium nostrorum tran- 
quillitatem prospexanus in Edicti corpore illa ad~ 

4o jungere, unde antea erat incerta dUtnitio, quoniam 
alu volebant per usum, alii per arbUrium judicare. 
Sed melius nunc est ut iUe inponatur termiaus unde 
nostri subjecti non fatigenatr , et quafUer omnuan 
unus fuU una nobiscum consensus ■, ita amodo et 
in futuro deveat permanere. 

Primum omnium statuere previdemus pro chri- 
stianae et cathoUcae legis defensione, quatinus nul- 
hts a fide Christi oberrare presumat , sed firmiter 
in ea permanentis Deum possemus habene defenso- 

5o rem atque propUium. 

Cap. I. 

LXXXIIII. Si quis timoris Dei immemor ad ario- 
los aut ad ariolas pro aruspicis aut qualibuscuinque 
responsis ab ipsis accipiendis ambolaverit, conponat 
in sagro palatio medietatem pretii sui sicut adpre- 
tialus fuerit lamquam si eum aliquis occisissit, et 



Digitized by 



Google 



LIUTPRANM REGIS 



1 a6 



m$uper agat peliitentiam secunduin canonis instituta. 
Sinliii modo et qui ad arbore quam rustici sancti- 
vum Tocant atque ad fontanas adoraverit , aut sa- 
grilegium vel incantationis fecerit, similiter mediae- 
tatem pretii sui conponat in sagro paiatio. Et si 
quiciimque sciens ariolum aut ariolam , non eos ma- 
nefestaverit, aut illos celaverit qui ad ipsos vadent 
« non manefestaverit , suprascriptae poene subja- 
eeat. Qui autem servum suum aut ancillam ad ipsos 
ariolus aut ariolas transmiserit ad aliqua responsa 
ab eis recipienda, et provatum fuerit, suprascripta 
poenam conponat. Si vero servus aut ancilla sine 
Volontate dominorum suorum, et tantum ex sua 
auctoritatem , ad ariolum aut ariolam ambolaverit 
similiter ad aiiqua responsa accipienda , tunc do- 
minus eorum venundare eos deveant foris provincia; 
et si neglexerit dominus eorum hoc facere, supra- 
scriptae poene subjaceat. 



IIF. 



LXXXVI. Si quis cavalium alienum in damnum 
suum invenerit, et juxta anteriore Edictum ad 
clausura minaverit, et illam rattonem fecerit quam 
Edictus anterior cernit, sic exinde procedat judi- 
cium , sicut gloriosae memoriae Rothamt rex in- 
stituit ; nam si ampiius aliquid in ipso cavailo fa- 
cere presumpserit quam Edictus anterior legitur , 
10 si ipse cavallus nihil mali passus fuerit , conponat 
pro ipsa inlecita presumptione , juxta quaiis ipse- 
cavallus fuerit, medietatem praetii quantum ipse ca- 
vallus appretiatus fuerit, pro ipsa inleeita presum- 
tione, et ipsum cavallum sanum restituat domi- 
num ejus. Nam si ipse cavallus mortuus aut lesus 
fuerit, sic cdnponatur, sicut in anteriorte Edietum 
legitur , et insuper pro ipsa inlecita presumptione ; 
conponat ut supra. 



II. 



30 



LXXXV. Si quis judex aut sculdahis atque sal- 
tarius vel deganus de loco ubi arioli aut ariolas 
fuerit neglexerit amodo in tres mensis eos exqui- 
rere et invenire, et per alios boraines inventi fiie- 
rent, tunc conponat unusquis de locum suum me- 
diaetatem praetii sui , sicut supra legitur. Et si 
manefestatum fuerit quod sciat judex aut sculdahis 
vel saltarius aut deganus ubi ipsi arioli ant ariolas 
sunt, et eos non condemnaverit, aut premium to- 3o 
lerit, aut quasi causa piaetatis vel pro qualicumque 
genio eos absoWrit, tunc integro wirigild suo in 
Sttgro palatio' conponat. Nain si per judtcim inquisiti 
aut inventi fuerent sine noditia de sculdahis, tunc 
habeat' ipse judex potestatem foris provmeia v eos- 
vindendum, et praetium sibi tollendura atque ha-» 
bendum. Nam si per sculdahis inventi fuerent, me- 
diaetatem de ipsa praetio tollat judex et mediae- 
tatem sculdahis ; et si deganus aut saltarius ipsos 
ariolus aut ariolas vel suprascriptus sacrilecus in- 4° 
venerit, et sculdahis suo, manefestaverit, tune ter- 
tiam partem ipse saltarius aut deganus de ipso 
pretio per quem inventi fuerent habeat sibi , et 
duas partis tollat ipse sculdahis. Et ita prospexi- 
mus, ut unusquis judex et sculdahis faciat mittere 
preconem , ut qui • usque modo ipsa nec dicenda 
opera egerunt, sibe masculus sibe femina, ut amodo 
non faciant; et si amodo non fecerent, non vadant 
venales: nam si post ipsum preconem in talibus 
malis operibus jnventi fuerent, poenae suprascri- 5o 
ptae subjaceant. Et ita volumus atque precepimus, 
ut unusquis sculdahis et saltarius atque deganus 
jurare debeat judici suo ad sancta Dei evangelia , 
quod in ista causa nullum neclictum ponant; quia 
justum est ut, dum in nostra causa neclictum po- 
nere non presument, nec nobis celare qui contra 
nos agent aut consiliant, quantum magis non de- 
bent neclictum in Dei causa poncre , <piae plus 
est , ad inquirendum ? 



nn. 

LXXXVII. Si quis cum servo aut aldione vel 
cum pertenentem alieno de qualiscumque rem cOn- 
venerit sine noditia domini ejus, quae in anteriore 
Edicto non contenetur , et provatum fuerit quod 
res domini sui naufragassit, tunc reddat ipsam rem 
qui eam suscepit absquae praetio domino ejus, ita 
ut satisfaciat per sagramentum quod ampiius exinde 
non tolissit. Postea dominus ejus faciat de servo 
aut de aldione suo quod illi placuerit. 



V. 



LXXXVTII. De servis fugacibus, quia jam antea 
capitulum istum adfiximus, sed non est specialiter 
dictum in quaii spatium dominus ejus eiim per- 
quirere debeat, u\ justitiam faciat qui eum cOnpel- 
lM. Slodo vero ita prOspeximus, ut si fuerit in Be^ 
nevenlutn aut in Spoliti> habeat spacium dominus 
ejus hi mensis tres ; quod si fuerit idtra Tuscia , 
habeat spatium mensis duo; et si fuerit ista' parte 
Alpe, habeat spatium perquirendum in mense uno, 
et faeiat justitiam ei qui eum de servo suo con- 
peliat. 



VI. 



LXXXVnil. Si quis conjogi suae metam dare 
voluerit , ita nobis justum esse conparuit , ut ille 
qui est judex debeat dare, si voluerit, in solidos 
cccc, amplius non, minus quomodo convenerit; et 
reliqui novelis homenis deveant dare in soiidos ccc, 
amplius non; et si quiscumque alter homo minus 
voluerit , quomodo convenerit. Et ipsa nieta sub 
aestimatione fiat datp et adpraetiata, ut nullo tem- 
pore exinde intentionis aut causationis procedant. 



VII. 



XC. Si quis res aiienas, casas , aut tcrras, aut 



Digitized by Google 



12' 



EDICrUM 



128 



pecunia , aut familias malo ordine possederit , et 
per legem et justitiam et per judiciutn exinde vi- 
ctus et expulsus fuerit, aliud exinde non conponat, 
nisi retro tempos reddat frugis et laboris sub sa- 
gramento ab illo diae quod exinde conpellatio Facta 
et manefestata est. . > 

VIII. 

XCI. De scrivis hoc pfospeximus , ut qui car- 
tolas scribent sibe a •legem Langobardorum, quo- 
niam apertissima et pene omnibus nota est, sibe ad 
Roroanorum , non aliter faciat , nisi quomodo in 
ipsis legibus contenetur ; nam contra legem Lan- 
gobardorum aut Romanorum non scribant. Quod 
si non sciunt , interrogent alteros ; et si non po- 
tuerent ipsas leges pleniter scire , non scribant 
ipsas cartolas: et qui aliter facere presumpserent, 
conponat widrigild suum. Exceptd si aliquit inter 



10 



presumpserit , et alibi duxerit , conponat ille qui 
in caput est pro inlecita presumptione ad mnn- 
doald ejus solidos numero lxxx ; et si liberi ho- 
menis cum ipso fuerent , conponat unusquis per 
caput solidos xx : servi autem in conpositione do- 
mini sui conpotentur. Nam si forte ille homo liber 
fuerit, qui ipsam fream de casa ubi est tolerit, et 
sibi uxorem duXerit, sic conponat, sicut gloriosae 
memoriaeRoTHARiT.rex in anteriore Edicto instituiu 

XII. 

XCV. Si quiscumque liber homo ancillam suam 
pro religionis et munditiae causa vestem religiosam 
induerit, ut ei, sicut consuitudo terrae aestius est, 
inferehdam aut oblationem per loga sanctorum de- 
veat deportare , et contegerit ex peccatis ut quis- 
piam homo eam oxorem ducat, ubicumque inventi 
fuerent separentur, et conponat ipse qui eam tolit 



conlibertus convenerit, et quiscumque de lege sua 20 oxorem domino ejus solidos xl , et illa revertatur 



subdiscendere voluerit, et pactionis aut convenen- 
tias inter se fecerent, et ambe partis consenserent, 
isto non inpotetur contra legem, quia ambe partis 
volontariae faciunt ; et illi qui tales cartolas scri- 
bent, culpavelis non inveniantur esse. Nam quod 
ad hereditandum pertinet, per legem scribant. Et 
quia de cartola falsa in anteriore Edictum adfixum 
est , et sic permaneat. 

VIIII. 



XCII. Si quis liber homo in terra aliena rese- 
dens livellario nomine humicidium fecerit, et fugam 
lapsus fuerit , tunc ille in cujus terra ipse humi- 
cida habitavit habeat spatium in mense uno ipsum 
hominem perquirendum ; et si eum invenerit , U- 
centiam habeat ipsum hominem, quamvis liber sit, 
conpraehindendum , et tradendum in manus illius 
cui humicidium fecit. Et si hoc non fecerit, dare 
deveat mediaetatem de omnebus rebus movilibus , 40 
excepto tectoras , quas in ipsa casa ipse humicida 
habuit; quod si nec hoc voluerit facere ipse cujus 
terra est, dare deveat livellario nomine ipsa terra 
ei cui humicidium factum est, ut reddat ei exinde 
sicut ille reddebat qui ipsum humicidium fecit. Ta- 
men de his trebus capitulis in illius sit potestatem 
elegendi cujus terra est , ut faciat exinde unam 
qualem voluerit. 



in pristinum habitum. Quod si aliquis eam , quod 
absit, adulteraverit , simili modo conponat domino 
ejus solidos nutnero xl : quia Edictus anterior de 
gentile ancilla aduiterata xx solidos contenit ut con- 
ponatur, de Dei quidem anciUa justum est ut con- 
positio dublicetur. Verumtamen sic statuimus , ut 
si provata causa fuerit per presveterum aut alium 
sacerdotem, quomodo ipsa vestem religiosa induta 
est, ut non fiat alicui homini calomnia pro figmento, 
3o sed pro certa veritate ; et dum provatio vera facta 
fuerit, sic ipsa conpositio fieri deveat. 



Haec autem omnia , quae modo in presente Edicti 
corpore adfixemus, si deinceps causa emefserit sic 
deveat fieri terminata, sicut nunc statuete visi su- 
musj quae autem antea emerserunt sic determinen- 
tur, sicut anterior institutio fuit. 

EXPLKXT DE ABWO XV. 



INCIPIT DE ANNO SEXTODECIMO. 



( Kalendis martiis , anno DCCXXVm. ) 



VOLUMEN DECIMUM. 



X. 



XCD3. St quis. mulierem aut puellam aut reli- 
giosa femina, quae in alterius mundium est, in sa- 
cramenta mittere presumpserit, conponat mundoald 
ejus solidos numero l, et in palatio numero l. 



XI. 



xcnn. Si quis fream alienam sine volontatem 
de mundoald ejus movere de casa ubi inhabitat 



Pluribus jam quidem vicibus in antiquo Edicti 
5o corpore ea adjungere curavimus , quae pro salute 
animae et gentis nostrae salvatione esse prospexi- 
mus. Nunc alia , quae simili modo , ea conside- 
rantes, secundum Deum recte esse cognovimus, ut 
nec perjuria nec jurgia inter nostros emergant Ji- 
deles, praevidentes una cum nostris judicibus atque 
fidelibus Langobardis , et modo presenti tempore , 
die kalendarum martiarum, anno, CHRISTO pro- 
tegente, regni nostri xri, indictione undecima, ite- 
rwn adjungere: Deum invocamus testem, non pro 



Digitized by 



Google 



Cap. L,- 



iai> LIUTPRAflDI RKGIS i3o 

aliqua vana gloria ant lattde humana quereudum y , . < . MI. 

sed Dei pmnipotenti placendo, et nostros de errore* i . 

tollendo subfectosi XCVIIII, ;De puero intra aetatem decrevit cle- 

mentiam nostram cum nostris judicibus vel reliquis 
Langobardis, ut sicufc in alium hominem de rebus 
suis dum intra aetatem est donare non potest, ita 
nec regi doriare possit antequam ad legitimam per- 
XGVI. Si quis pro causam suam aliquid judici veniat aetatem ; quia de causam istam multe in- 
aut ad qualemcumque locopositus vel fidelis regi tentionis fiuerunt. 
dederit, et viventem eum requisierit dicendo quod 10 

liberatum hon sit, faciat illi justitiam post quan- V. 
tuscumque annos requisierit. Nam si post mortem 

ejus filius aut heredis pulsaverit, sic statuimus, ut C. NulH sit licentiam qualevit mulierem, mun- 

si viventem patrem pulsatit proclamando ad regem, diumejus habens in potestatem, post mortem mariti 
aut conpellandam per tales homines quorum fedis sui ante aoni spacium eam velare aut monachico ha- 
ammittitur, et veritas apparuerit quod pulsavit et bito induere. Et si ipsa, sua volontatem, ante anni 
justitiara invenire non potuit, faciat ei filii aut he-< spacium hqc fecere disposuerit, veniat ad palatium 
redes justitiam sicut lex est, si intra anni spatium' regi, et dicat clementiae ejus volontatem suam ; et 
post mortem patris sui repetitionem suam osten- interrogata vel inquisita diligenter a rege, per ejus 
dere potuerit; natn si suam reclamationem iOsten-i 20 permissum accipiat religiones velamen. Si vero ante 
dere non potuerit, et anni spatium . preterierit , anni spacium sine permissum regis quis hoc facere 
aetiamsi pulsassit non habeat fagundiam filius aut <■■■ presumpserit, conponat regi widrigild suum; mun- 
heretis repetendo, nisi sit sibi contemptus: quia et dio vero mulieris vel res ejus propriae sint in po- 
de wadia. et fidejussore de sagramento ita Rothari testatem paiatii. Quia qui hoc ante anni spacium 
decessor noster in anteriore Edicto *sic statuit , ui facere querit, propter logrum pecuniae vel saeculi 
post anni spacium cujus pars neglexerit -amittat hujus cupiditatem hoc facere querit, nam non ob 
causam suam; ideoque nobis eongruum paruit, ut amorem Dei, aut animae ejus salvandam; quia post 
ipse qui sine wadia et fidejussorem repetire querit, mortem viri sui , dum dolor recens est , in quale 
post anni spacium facundiam non habeat repeden- partem voluerit animum ejus inclinare potest: nam 
dum. 3o cum in se revertitur , et carnis delictationis eis 

obvenerit, quod pejus est, in adulterium cadit, et 
II. , nec monacha esse invenitur nec laiga esse potest. 

Et si alter quiscumque homo in cujus mundium 
XCVII. Si quis alium pulsaverit de servo suo non est hoc facere presumserit, conponat widrigild 
aut aldionem, quod furtum aut humicidium aut ali- suum in sagro palatium, et ipsa cum rebus suis 
quod malum fecissit, si viventem ipso servo aut al- sit in potestatem mundoaldi sui. 
dionem eum pulsavit et conpellationem fecit, faoiat 

ei justitiam quandoque pulsatus fuerit. Nam si dum VI. 
ipse servus advixerit dominum ejus non pulsaverit, . 

nisi post mortem servi aut aldionis ipsius quesierit CI. Si qua mulier religionis velamen indula fue-- 

a domino ejus ut ei justitiam faciat , decrevimus rit, vel observata omnia qualiter in superiore ca- 
ut nulkun facundiam habeat requirendi, si vivente . pitulo adfixa sunt in monasterio intrare voluerit : 
servo. aut aldionem non pukavit . dominum ejus : si filius aut filias habuerit in quorum mundium 
quia injuste nobis apparuit , ut posleus servo aut esse inveniatur, cum tertiam portionem de propriis 
aldionejn ipsum inquirere non potest, ut ei aliquam rebus suis intrit in monasterium , et post ovitum 
justitiam faciat ejus remaneat in ipso monasterium ubi ipsa intra- 

verit ; si vero filius aut filias non habuerit , cum 
in. medietatem de rebus suis in monasterio intrare 

possit, si voluerit, et post ejus decessum maneat 
XCVIII. Si servus cujuscumque ancillam alterius 5o ipsam medietas in potestatem monasterii. Nam si 
tolerit, et dominus ancillae eam libertaverit et in domum permanserit, potestatem habeat de rebus 
amund fecerit , aut si eam vindederit et qui eam suis judicare pro animam suam , aut cui voluerit , 
emit doloso animo libertaverit , et servus ipse in tertiam portionem ; duas vero portionis sint in po- 
servicium permanserit , amittat ipsa libertatem testatem ipsius ad quem mundium eius pertinet. 
suam, et sit ancillam regis; et ipse qui eam liber- 

taverit conponat regi aliam talem , aut precium VII. 
quantum ipsa valuerit, eo quod conludium fecit. 

Servus vero ipse sit in polestatem domini sui, et Cll. Si quis Langobardus faabuerit filium mascu- 

ancillam ipsam faciat dominus servi suam cum pre- linum legetimum unum, aut filia legetimam unam 
tiuin , . aut qualiter regi optinere potuerit. 60 aut plures, et, antea quam eas ad maritum tradat, 

17 



Digitized by 



Google 



i3i 



EUICTUM 



i3a 



ad moi-tem venerit , potestatem habeat ad filias 
suas per cartola donationis , si voluerit , usque ad 
quartam portionem de rebus suis judicare, et si 
judicaverit, stabilem permaneat ; si vero duos fi- 
lius legetimus habuerit , et filia una aut plures , 
septima portionem earum de rebus suis judicet, 
si voluerit ; nam si vero amplius fuerit filii , per 
hanc rationein conpotetur. Si vero pater viventem 
eas ad maritum dederit , ordinet eas juxta legem 
qualiter voluerit. 

VIII. 

-jijwi ,'nwraib'm SirAnup mslUtsnH Siz illuVL .L) 

CIII. Nulli sit licentiam conjugi suae de rebus 
suis amplius dare per qualemcumque ingenio, nisi 
quod ei in diem votorum in mepfio et morgincap 
dederit , secundum antcriorim Edicti pagina ; et 
quod super dederit, non sit stabilem. 



permanere , et eos exhereditare menime deveant ; 
nam pater non possit illos inlecitus neqne per thinx 
vel per qualicumque conludium heredis iustituere. 
Hoc antem ideo statuere previdemus, nt omnes 
homo qui vult accipiat oxorem legetimam, non in- 
lecitas contraat nuptias. Si autem fratres non sunt, 
et parentis propinqui fuerent qui potuerunt lege- 
time ad hereditatem venire, et usque modo tacue- 
runt, taoeant et in antea: et nuilam habeant contra 
10 eos qui possedit per xxx annos fagundiam loquendi, 
dicendo quod exherede esse debeant, nisi quod per 
xxx annos possederunt, possedeant. 



III. 



CVI. Si quis aldiane alienam aut suam ad oxo- 
tollere voluerit, faciat ear 



Edictus 



nam qui sine 



EXPLICIT DE AN.VO XVI. 



INCIPIT DE ANNO SEPTIMODECIMO. 

( Kalendis marliis , anno DCCXXYTIII. ) 



VOLUMEN TJNDECIMUM. 



ordinatione eam quasi oxorem habuerit, filii qui ex 
ea nati fuerent non sint legetimi sed naturalis. 

30 rai. 

CVII. Si plures homenis cartolam convenientiae 
inter se fecerent, et poena posuerent, et postea 
unus, duos, aut tres, vel amplius se de ipsa con- 
venientiam subtraere se voluerent aut poena rup- 
perent: unusquisque per caput conponat ipsa poena 
quam posuerunt in integrum , quia omnes nniani- 
miter consenserunt , et nullus eos imperavit talis 
causam facere; ideo per caput conponant qui ru- 



Vicibus jam decem in volumina in antiquo Edicti 
covpore illa adicere curavimus , que Deo placita 
et genti nostre expedivilia esse cognovimus ; et nunc 3o perunt ipsa poena, sicut per caput volontariae con- 
quidem, propter singulas -vexationes que inler ho- senserunt. 

mines oriuntur, perspeximus etiarn et modo adjun- . • 

gere que oportuna esse probanlur. Et ita statuimus V. 
atque censuimus, ut a die isto kalendarum martia- 
rum , anno regni nostri , Deo propitio, seplimode- 
cimo, indictione duodecimu , sic debeat de istis causis 
judicium procedere ; nam quod antea statuta sunt, 
modo menime revolvantur. Quia nobis sic constiut 
cum nostris judicibus tam de Austria et Neustria, 



CVIII. Si quis fedejussorem aut devitorem snum 
pigneraverit , et ipsum pignum recoliegere negle- 
xerit, et eum per duodicem dies dimiserit, tunc 
ille qui pignum ipsum aput se habit, si servus aut 
ancilla est costodiat eum, ut ei fatiga non faeiat, 
et de Tusciae partibus , vel cum ceteris Lango- 40 et faciat sibi enm operas facere sicut suum pro- 

prium servum aut anciUam; et super habeat licen- 
tiam repinerare usque in secundam vicem , ut smt 
ipsa pignera in dubblo qnantum devitum ipse esi. 
Et si per xxx dies pignera ipsa debitor ant fide- 
jussor recoilegere neclexerit, si in Neustria aut in 
Austria fuerent, amittat ipsa pignera, et non habeant 
facundiam requirendum; si vero in Tusciae partibus 
fuerit , habeat spatium in dies lx , nam si super 
sexagenta dies fuerit, similiter amittat pignera ipsa. 



bardis fidelibus nostris : id est in primis 



Cap. I. 



CIIII. Si servus cujuscumque habens legitimam 
oxorem et aliam ancillam supcr eam duxerit, con- 
ponat dominus servi sicut Ediclo de adulterio con- 
tenit ei cujus ancillam postea tolit ; ancilla vero 
ipsa pro inlecita presumptione accipiat talem di- 



sciplinam a domino suo in presentia de domino 5o Insuper potestatem habeat qui pigneravit causam 
servi, ut aliam ancillam hoc facere non presumat. suam per legem agere et procurare. 



II. 



VI. 



CV. De his qui de inlecito matrimonio ante tempo 
nati sunt, et eis legetimi fratris sui volontariae par- 
tem dederunt, ita statuimus, ut si ei fratris sui le- 

getinii volontariae partcm dederunt, in ipso deveant 



CVIIII. Si quis permissum habuerit de devito- 
torem aut fidejussorem suum, ut per bove aut ca- 
vallus domitus pignerare possit, et pigneraverit , 

et intra duodicem noctis jiiynera sua 



Digitized by 



Google 



i33 



LIUTPAAKDI REGIS 



134 



10 



fidejnssor recollegere neglexerit, potestatem habeat 
eas menare sicut suas proprias et goyernare; et 
si mortui fnerit, non requiratur. Nam si pnkatus 
fuerit quod iniquo auimo plus quam suam animalia 
minassit, satisfaciat ei solus ad evangelias. Si vero 
per xxx dies ista parte Alpe, autper lx dies illa 
parte Alpis dilataverent, et non recollexerent, sicut 
supcrius de servo aut ancillam statuimus , ita et 
de cavailus vel boves , anrum vel argentnm , ve- 
stimenta, aeramenta, ferramenta, aut animalia mi* 
nuta i vel qnolevit pignus fuerit , esse censimus. 



VII. 



CX. Si quis servum alienum aut ancillam loco 
pigneris tenuerit, et furtum aut humicidium vel 
quolevit malum fecerit, non repotetur proprio do- 
mino, nisi ei qni eum tenuit; quia posteus eum pro 
devitum suum conpraehindit, sic custodire devit, 
ut aliquo malo facere non possit. Si vero ancil- ao 
lam fuerit, et cum eam ipse qui pigneravit aut ser- • 
vns ejus adulteraverit ante prcfinitum constitutum 
quod superius posuimus de xxx et lx dies , con- 
ponat adulterium ipsum domino ejus cujus fuerit 
ancillam ; post constitutum vero xxx vel lx dierum 
spatium sit in potestatem ejus qui pigneravit, si 
ipse cujus fuerit recollegere neglexerit. 



vni. 



3o 



CXI. Si quis servum aut aldionem alterius per 
conludium conprehindere presumpserit , dicendo 
quod snper furtum suum eum praesissit, aut tacito 
in curtem suam noctis tempore invenissit, et con- 
ludius ipse apparuerit, et certa fuerit veritas ad- 
provata: conponat ipse qui eum adpraehindere . per 
talem ingenio presumpserit ei cujus fuerit servus 
aut aldius quantum ipse conponere debuit, si abs- 
que conludium aut fi-audem eum presissit , id est 
furtum ipsum quod querebat in actogild , et pro 4o 
inlecita presumptione solidos quadragenta ; et si 
furtum nen repetierit, nisi de tacito iti curtem 
suam conpraehinsus dixerit, conponat solidos qua- 
dragenta , si ipse conliidius apparuerit. 

vira. 

CXII. De puella unde antea dixemus, ut in duo» 
decimo anno legitima sit ad maritandum, sic modo 
statnimus, ut non intrantem ipso dnodecimo anno, 5o 
*ed expleto, sic stt legetimam ad maritandum. Ideo < 
nunc hoc dicimus, quia multe intentionis de cau- 
sam istam cognovimus; et apparit nobis, quod in- 
matura causa sit ante expletus duodicem annos. * 



CXIII. Si quis Langobardus vohierit in filios suos 
sibi bene servientibns aliquid largiri, habeat licen- 
tiam in hoc modo: ut si fuerint duo filii, tertiam 60 



pertem sapstantiae suae possit meliorare eum, qui 
ei bene et secundum Deo ovediens fuerit et ser- 
vierit ; et si tres fuerent , habeat licentiam quar- 
tam partem meliorare quem voluerit; et si fuerent 
quattuor filii , tribuat quintam partem ; et si fue- 
rent quinque filii , sextam partem ; et si fuerent 
sex, septimam ; et si arnphus fuerent, per hoc no- 
miro percurrat: ut semper qui pater est vicorem 
habeat, qualiter ei filii sui recte, ut diximus, obe- 
diant ct serviant; et si ei todi bene servierint, 
habeant aequalitatem substantiae patris. Quod si 
forsitans quiscumque secundam aut tertiam mulie- 
rem duxerit , et habuerit filius et de anteriorem 
conjoge et de sequentem : non habeat potestatem 
illos posteriores , quorum mater vivit , meliorem 
facere dum ipsa advixerit , ne dicat aUquis quod 
per ipsa muiierem talis soasio facta fuissit; de- 
fiincta autem mulierem pater lkentiam habeat fa- 
cere sicut supra legitur. Quia credimus secundnm 
Deum esse, ut dum servus qui bene serviunt me- 
lioratus vidimus et remuneratus a dominis suis , 
quam illos qui recte non serviunt: quantu magis de- 
bent fieri recta causa, ut homo fiUum suum melio- 
rare et remunerai-e possit, qui ei melius servierit ? 



XI. 



CXmi. Si puella sine volontate parenlum abscon- 
se ad maritum ambolaverit, et ei meta nec data nee 
promissa fuerit, et contegerit ut maritus ipse antea 
moriatur quam mundium de eam faciat : contenta 
sit ipsa mulier, nec possit postea metam querere 
ab heretibus ejus qui defunctus est; pro eo quod 
neclegenter sine volontate parentum suorum ad 
maritum ambolavit, nec fiiit qui justitiam ejus ex- 
quireret. 



XII. 



CXV. Si quis possederit qualiscunque rem mo- 
vilem aut inmovilem per cartolam falsam , et ad- 
provatum fuerit quod per ipso monime falsum rem 
ipsain possederit, non eum defendat possessio sua, 
hoc est xxx annorum , nec excludat illum cujus res 
legibus fuit, sed amittat ipsam rem quam per car- 
tolam falsam possidet, si tamen, ut diximus, ad- 
provatum fuerit, et ille ipsam rccipiat, cui antea 
per legem pertinere debuerat. 

XIII. 

CXVI. Si quis commutaverit terram aut pratutn 
vel silvam , et inibi laboraverit , et aedificium >fe- 
cerit , ant clausura - aut vinea posuerit , et postea 
surrexerit tertius homo qui ipsum locum suum fe- 
ciat, et eum iUe qui dedit defendere non potuerit, 
recipiat rem suam quam dedit; et insuper itle qui 
dedit, et menime potit defendere, ipsum damnum ei 
restituat, quantum adpreliatus fuerit quqd ibidem 
postea huoravit vel edificavil. Sed et de conpara- 

18 



Digitized by 



Google 



i35 KDICTUM 

tionem statuimus sicul de cummutationem. Hoc 
autem de his causis dicimus, unde cartolam com- 
mutationis aut vinditionis homenis inter se non fa- 
ciunt; nam unde cartolam faciunt et ostenduntur, 
sic deveat esse sicut in ipsa cartolam legitur. 

EXPLICIT UE ANNO XVII. 

INCIPIT DE ANNO NONODECIMO. 

h »M)u$Ji .th*h Miiiuttdai oi lifwjvjH jneotfwl 

( Kalcndis martiis , anno DCCXXXJ. ) 



i36 



VOLUMEN DUODECIMUM. 



observata ea que in anteriorein Edicto scripsemus, 
ut per evangelia afirmit quod non asto animo cau- 
sain ipsam querat, nisi quod certa ei sit suspectio, 
potestatem habeat querere per pugnam, sicut anti- 
qua fuit consuiludo. Et si ei ferita venerit cui crimen 
ipsum inmettitur, aut ad camphionem ipsius quem 
conductum habuit, non amittat omnem substantiam 
suam, sed conponat eum secundum qualitatem per- 
sonae, sicut antea fuit lex conponendum. Quia in- 
10 certi sumus de judicio Dei , et multos audivimus 
pcr pugnam sine justitia causani suam perdere ; 
sed propter consuitutinem gentis nostre Langobar- 
dorum legem ipsam vetare non possumus. 



II 1 i v 



ltl ' •!).) , 



l'i|<l:l tl 



III. 



(III v: 



Superstitiosae ct vanae contentiones assidue no- 
stram inpulsare clementiam non cessant. Et dum 
ad resecandas intentiones inproborum noster inten- 
derit animus, quicquid nobis cum nostris judicibus 
■vel reliquis Langobardis recta conparuerunt, sicut 
XI jam vicibus a nobis alia staluta sunt, ita et nunc 
in presente nonodecimo anno regni nostri , die ka- 
lendarum martiarum, indictione quartadecima , de- 
cidere et confirmare in hujus Edicti pagina previ- 
dimus ; ut si amodo de his capitolis quac subter 
adncxa sunt aliqua intentio excreverit , sicut sta- 
tuimus ita fmiantur atque determinentur. 

Cap. I. 

CXVII. Si infans aute decem et octo annos, quod 
nos instiluimus ut sit legelima etas , spunsalia fi- 
cere voluerit , aut sibi muliere copolaverit, ha- 
beat potestatem et metam facere , et morgiiu ap 
dare, juxta Edicti tinore, et oblicalionem facere, 
et fidejussoi-c ponere , et carta , si voluerit , pro 
causa ista scrivere ; et qui fidjussoris stederent , 
aut scriva qui pro causa ista cartam scripserit , 
nulla exinde habeat daninalioncm : quia nos ideo 
usque ad illam etatem perduximus causam de in- 
fantibus , ut ipsi res suas non deveant naufragare 
aut disperdere; nam pro ista conjuuctio quam Deus 
precepit , absolvimus ut fiat. 

II. 

CXVIII. Recolimus enim quotl statuimus cum 
nostris judicibus , ut qui hominem liberum occi- 
serit omnem substantiam suam amittat. Modo vero, 
dum repetirent singolis horaenis, cui forte aliquam 
duritiam detenebant, quod parentis ejus qui in le- 
ctulum suum mortuos fuerat per veninum occisissit, 
et dum per pugnam ipsam causam , sicut antiqua 
fuerat consuitudo, querere disponebat: gravis causa 
nobis esse conparuit, ut sub uno scuto per pugnam 
omnem substantiam suam hoino amitterit. Ideoque 
statuere previdemus, ut si amodo talis causa emer- 
serent, quis ille mortem parenlis sui querere per 
pugnam voluerit, quod eum per veninum occisissit, 



CXVIIII. Si quis filiam suam aut sororem spon- 
sare voluerit, habeat potestatem cui volueril , li- 
bero tamen hominem, sicut anterior conteuit Edi- 
ctus ; nam posteus eain sponsaverit , non habeat 
20 potcstatem alteri homeni eam ad maritum daudi 
ante bienni tempus : et si dare cuilevit presum- 
pserit, aut ipsa spunsalia inrumpere voluerit, con- 
ponat sponso ipsius sicut inter se poena posueruDt, 
quabter in anteriorein Edicto legilur pagina; insu- 
per in palatium regis conponat widrigild suum , et 
ille qui eam lolleri presuinpserit conponat simi- 
liter in palatio witlrigild suum. Si vero sine volon- 
tatem patris aut frattis eam tollcre presumpserit 
qui jam alteri est disponsata , conponat sponso 
3o ejus dubbla meta, sicut Etlictus anlerior contenit, 
et in palatium regis conponat a> idrigild suum; pater 
vero aut frater , qui in tali causa non ronsciise- 
runt, sint soluli. Puella vero ipsa qui suam volon- 
tatem hoc facere presumpserit, si aliqua ei porlio 
€X parentum succcssionem develur, ainittat ipsain 
portionem suam , et nuta et vacua de rebus paren- 
tum suorum vadat, et ipsi succedaut qui per kgcin 
succedere possent ; nec possit ei pater aut fralci 
per quolevit genium aliquid dare, aut hereditatem 
^o relinqucre. Quia excrevit vicium hoc in gentem no- 
stram pro cupiditatem pecuniae, et ideo eum rese- 
gare voluinus, ut inimicidias cessent et faida non 
habeant. Si autem, quod absit, post sponsalia fa- 
cta talis inter parentis ipsius excreverit inimicilias, 
qualiscumque causam intervenientis, ut humicidium 
de parentem ipsorum proveniat, unde duritiam in- 
ter se teneant : si dare aut tollere voluerit, conponat 
pars qui neclexerit sicut statutum inter se habue- 
ruut, et sint absoluti; quia non est bonum ut ibi 
5o quispiam deveat dare filiam aut sororem vel paren- 
i vera inimicitiam humicidii < 



vatur. 



jJiii: 114 tWMV) s-iulr.ai 



nir. 



CXX. Contenit aulein anterior Edictus de fream 
suam , qui eam male tractaverit ut amittat mun- 
dium ipsius; et non dicit qualis sit ipsa mala tra- 
ctatio. Proinde providimus dicere , qualis sit ipsa 



Digitized by 



Google 



1 >7 



UUTPKANDI KEGIS 



i33 



lnata. traclatiu : j<l esl si eum fauie negawrit, aut 
vestiirieutum vel calciamentum secuadum. quahtar 
tem poeunhie: non dederit, aut ad sertutn Vel ab- 
dionem nlterwa eam osorem dare presumserjt, aut 
eam baltederit^turpiter, excepto si infans fuerit pro 
hone&ka. disciplina , ■ ostendendum muliebre opera 
»ut ad yiciurili iflaJin» emendaudum, sicut de prot- 
priain fiUam! suwrn, e*, gi eam in indicebilem ■ ope- 
mm quoadta -minaverit, aut isi ipsa i adiilteraverit ; 
omniu haep qui facere. presuiripserifcj inale tractata 10 
esse . edicunus.: Insuper ■ et addimus ^ ut nec ad li- 
berus homenis eam ad maritum absque ejus vo- 
luntatem dare presumat ; quia pejus tractata esse 
non polest, $i. ilhtm vermu tollit^ .quem ipsa non 
vult. Ideo statuimus, ut propter plagas et feritas, 
si fecerit, vel de adulterium , conponat eidem fe- 
ir.iue sicut Edictus contenit , et mundium eius 



pscrit spoasare mulierem Jbabentem vero, sibi ipse 
vir ejus egrotus sit sibi sanus, sLcut modo et nobis 
talem causam adriuntiatam est, et prorvatujn fuerit, 
conponat ipse qui hoc fecerit widrigild suum ad 
maritum ejus ; et ipsa suseipiat iri se talem con- 
demnationem ,j qualem superius diximus de illam 
mulierem, qui se turpiter adtractare permittit. 

vn. 



amittat. 



CXXT. Si quis admodum iuventus fuerit cum uxo- 
rem alienam turpiter ennversarl, id est si .'manos 
in seno aut ad pectum ejus miserit, vel ad alium 
locum unde turpe esse potest, cum cpnsensum ipsius 
mulieris , et provatum fuerit , conponat qui hoc 
malum penetravit widrigild suum ad maritum ipsius 
mulieris ; si aulem causa non fuerit provata, ni$i 
tantummodo quispiam de suspecto alium de oxorem 
suam c.onpellaverit, habeat licentiam ipse qui con- 
pella» aut ad pugna aut ad sagramentum ipsum 
hominem querere qualiter voluerit. Si vero ipsa mu- 
lier iri hac inlecita causain consentiens fuerit, po- 
testatem habeat maritus ejus in eam vindicta dare, 
sibi in disciplina, sibi in viridicionem ubi voluerit; 
verumtamen non dccidatur, nec ei sematio corpori6 
liat. Si quidem forsitans talis ipse ftierit liber homoi, 
qui noo habeat unde conpositionem faeial, tunc 
puplicus dcveat euna dare in manuin mariti ejus, et 
ipse in eum faciat vindicta in disoiplinam et in vin- 
dioionem , nkrn non in occbionem aut in sematkt- 
nem. Si autem aldius aut servos afienus hoc malum 
in libera mulierein facere presumpserit, tunc patro- 
uus ejus conponat ad marito ipsius mulieris solidos 
xx, el ipsa persona dit ei in manu. Si vero servus 
aut aldius alienus per volontatem domini sui lioc 
mahun fecerit quod supra scriptum est, et prova- 
tum fuerit quod ipse dominus consensit, conponat, 
sicut supra, vridrigild suum, sic tamen ut ipse ser- 
vns aut aldius m ipsa conpositionem tradatur. Et 
si provata causa non fuerit de domini ejus volon- 
tatem , ronc ipse dominus servi aut aldioni pure- 
iicet se per sagramenlum cum legetimis sagramen- 
.talibns, ut in ipsum malum consentiens non fuissit, 
et sit absolutus ; et tantum fiat sicut supra pre- 
misinras vel statuimus de servo vel de aldionem. 



VI. 



CXXtl. Si quis miser et insipiens hoino presum- 



CXXHI. Si quis fororem accepto battederit ho- 
minem liberum aut muiierem tiberam aat puellam, 
qui .in sceudalam nhi vei-i Htigant venirent,, et per 
ipsas feritas ponderosus vel ponderosas effecti fuft- 
i^ent, sicrit et modo factufn audivimus, conponat 
raedietatent pretii ipsius masculi» tamquam si eum 
oecidissit ; de, feminfts semilem. modo ; medjetatem 
■pretii tamquam si fratrem ejus' occidissit: easeepto 
si plagas aiit fcmtas fecerit, conponat sicut anterior 
»o Edicto legHur./ , . . .., . . • ; , 

■ . .. 

viil. ■ ; • 

CXXIIII. Si quis' aldium vel aldiam, sei-Vus vel 
aucillam battederit, et per ipsnm batleturam pon- 
derosi facti fuerent , medictatem pretiii conponat 
domino vel patrono eoruin tamquam si eum . occi- 
dissit; excepto piagas aut feritas sic conponat>' si- 
cut in anteriorem Edicto legitur. . 



3o 



VIIIJ. 



CXXV. Si quis nialitiose et per superva , sicut 
et modo factum esse coguovimus , mulierem aut 
pueliam liberam sedentem ad necessitatem corporis 
sui , vel in alium locum ubi ipsa femina pro sua 
riecessitatem nnda esse vedetur , pungere vel per- 
cutere presumpserit , conponat ad mundoald ejus 
solidos octuacenta ; et si aldius aut servus fuerit 
qui hoc facere presumpserit , conponat dominus 
/\o ejus solidos lx, et ipsam personam qui hoc malum 
feeerit tradere deveat in manu de mundoald ejus- 
dem femine. 



X. 



CXXVI. Si aldius cujuscumque aldia alterius to- 
lerit ad : oxorem , et filii de ea procreati fuerent , 
ct mundium ex ea non fecerent, sint fiiii ejus al- 
dionis cujus et mater fuerit. Nam posteus mundinm 
5o fecerit, et filii nati fnerent, sicut anterior Edictus 
contenit patre sequantur; et talem legem habeant 
cnin patrono suo , qualem et pater eorum habuit. 



XI. 



CXXVII. Si quis Romanus homo mulierem Lan- 
gobardam tolerit , et mundium ex ea fecerit, et 
post ejus decessum ad alium ambolaverit maritum 
sine voluntate heredes prioris mariti, faida et anagrip 



Digitized by Google 



i3 9 

non requiratur; quia posteus Romanum maritum se 
copolavit, et ipse ex ea mundium fecit, Romana ef- 
fecta est, et filii qui de lale matrimonio nascuntur 
secundum legem patris Romani fiunt, et secundum 
legein patris sui vivunt. Ideo faida et anagrip me- 
nime conponere devit qui eam postea tolit , sicut 
nec de alia Romana. 



XII. 



CXXVin. In anteriore Edicti nostri capilula ad- 
fixemus, si wadiam suam solvendam quispiam liber 
homo tres fidejussoris habuerit liberos homines, et 
ipse qui -wadiam suscepit reddere neclexerit , sic 
conponat sicut ille qui non habuerit fidejussores 
paratus. Modo vero , dum pravus homines cogno- 
vissimus talis fidiussores velle statuere qui nihil 
habuerent, nisi sulumodo personam suam, ut per 
eos justiliam suam creditur ipse invenire menime 
possit : statuimus , ut talis esse deveant fidiussoris ao 
ipsi, ut si amplius non habuerit quomodo eum pi- 
gnerare possint quam ipsa oblicatio sit, vel tantum 
habeant , quantum , ut diximus, ipsa oblicatio est 
unde fidiussores intervcnire debeant; nam si minus 
habuerit, non sit culpavelis ille qui eum recepere 
noluerit, nec ipse qui dare devit possit sc excusare 
a culpam dicendo quod fidejussores paratus ha- 
buissit: quia inpossebilem est , ut talis fidiussoris 
homo recipiat, qui non habent, etsi amplius non, 
vel quantum ipsum devitum fuerit, quod tollere lo- 3o 
cum pigneris possit. Et si de presenti habuerit 
unde dare talis fidiussoris qui recipiendi sunt, ecce 
bene; si autem ipsa ora non habuerit, sit spacium 
de ipsam wadiam tres dies sine culpam, et postea 
debeat dare talis fidiussores qui habeant unde per- 
solvant quod devitor dare debuit; si vero amplius 
dilataverit fidejussoris dandum , sicut anlea statui- 
mus sic conponat. 



FDICTUM l4° 

ad aelatem suprascripta pervenerit: si quidem, ipsa 
inpleta etatem, puer ipse sibi eam oxorem habere 
voluerit , habeat licentiam ; et si eam noluerit, tollat 
sibi alteram qualem voluerit aut potaerit. IUa vero, 
si ad alium maritum ambolaveril et ipse puerulus 
eam habere noluerit, non ei possit vero suo qui eam 
iollit pleniter mefio dare sicut ad aliam pueUam , 
<ed tantummodo mediaetatem sicut ad viduam mu- 
lierem. Qui vero puerum ipsum suaserit, sibe pa- 
io rentis ejus sint , sibe extraneos homo , conponat 
solidus centum , medietatem regi , medietatetn ad 
ipsum puerolum. 



xm. 

iid» 'Min iiinnWl^i/ irr- jt' ■ i !•),/.! ?.oi>i\i ?. 

CXXVIIII. Intervenientem vanissima et supersti- 
liosa vel cupida soasionem et perversionem, appa- 
ruit modo in his temporibus, quae inlecita nobis vel 
cunctis nostris judicibus conjunctio esse paruit, quam 
adulte et jam mature aetate femine copolabant sibe 
puerolus parvolus et intra etatem legetimam, et di- 
cebant quod vir ejus legetimus esse deverit, dum 
adhuc se cum ipsa miscere meniine valerit. Nunc 



4o 



EXPLICIT DE ANNO XVUII. 



INCIPIT DE ANNO VICESIMO PRIMO. 



( Kalendi» martiis , anno DCCXXXIII. ) 



VOLUMEN DECIMUM TERTIUM. 

Haec sunt leges quas gloriosissimus Lwtprjhd 
addidit princeps. 

Incipit capituli de anno xxi , kalendis martiis , 
indictione i , domni Lwtprahdi Regis. 

Cap. I. • 

CXXX. Si quis dixerit conjugi suae malam li- 
centiam dandum, quia: Vade, cumgumbe cum talenx 
hommem\ aut si dixerit ad hominem: Veni, et fitc 
cum muUerem meam carnis comLctionem ; et talem 
malum factum fnerit , et causam provatam quod 
per ipsum maritum factum sit : ita statuimus , ut 
illa mulier, qui hoc malum fecerit et consenserit, 
moriatur , secundum anteriorem Edicto , quia ta- 
lem cansam nec facere debuit nec celare ; quia si 
vir ejus cum anciUam suam aut cum alia femins 
adulterassit, mulier ipsa ad palatium et ad judicis 
habuit proclamare: ideo tacere hoc nequaquam de- 
buit , quando ei primo fuerat dictum ; propterea , 
ut diximus, moriatur, secundum anteriorem Edicti 
pagina. IUe autem vir ejns, qui ei tam malam li- 
centiam dedit, aut alteri homeni dixit et auctori- 
tatem tribuit in mulierem suam talem malum per- 



itaque statuere previdimus, ut nulia amodo femina 5o petrandum , conponat ad parentis ipsius mulieris 



facere presumat, nisi si pater aut avius pueri cum 
legetimi parentis puelle hoc facere previderit; nam 
si puer post mortem patris aut avii sui intra aeta- 
tem remanserit, et ei se qualiscumque femina, an- 
tequam ipse puer tertiodecimo anno conpleat, co» 
polare presumpserit , dicendo quod legitimus ma- 
ritus ejus esse debeat , inrita sit ipsa conjunctio , 
et separentur ab invicem. Femina vero ipsa rever- 
tatur vacua cum obproprium suum, et non habeat 



suae tamquam si in scandalum occisa fuissk; quia 
et ipsa ex peccatis in scandalum cucurrere visa 
est quaudum ad hoc malum penitrandum accessit, 
quia in majorem scandalum currere non potuit , 
quandum se ad mortem traxit : ideo, ut premise- 
mus , conponat vir ejus sicut supra statnimus. Et 
res ejusdem mulieris , si filius habuerit , ipsi ha- 
beant ; et si filios non habuerit , revertatur ad 
parenlis ipsius mulieris ; eo quod credimus qiiod 



potestatem alio viro se copolare dum ipse puerolus 6o talem malum ideo querat rriser homo facere , ut 



Digitized by Google 



i4« 



lpsnm mulierem perdat et res ejus haberft. Ille au- 
tertt' hortto qui ipsam malierem alienam adulterave- 
rit 1 , quauiquam ctttn vir ejus consilium,,fiat traditus 
itt manus ad parentls ipsius mulieris, nam nen in 
mantt veri stti qui ialem malum consensit vel con- 
srliam jnlecitum dedit. Item de causam istam quem 
supra premisemus, si consilium aut licentiatn datft 
fuerit ad mulierem , et ipsa non consenserit , et 
manefestaverit , et causam ipsam et ipsam operam 



LIUTPRAWDI REGIS i 1a. 

sitans hdbuerit res de ttittlierci» suam et cxinde 



emerit, et provatum fuerit : tunc ipsura negotium 
dimittat im ipsam caaam, et recipiat pretium suum. 
Et ipsa provatio va hoc ordine deveat fieri , ut 
quaiido de rebus mulieris suae aliquid conparave- 
rit 7 adducat homeuis qui sciattt quod ipsum pre- 
qium de rebus mulieris suae sit; ut causam ipsatti 
hoh veni&t ad perjurium, sed quando voluCrit ju- 
rare quod de rebus mulieris suae conparationem 



malam facta non fuerit: tunc ipse vir ejus, qui ei 10 facta fuissift, et ilU testis firmiter sciant et jurent, 



talem licentiam et consilium dederit, conponat si- 
cttt antea itt Edictnm adfiximns quomodo qui alii 
mahtm consilium dat, id est solidos l; quiaadhuc 
iriajor malitia est quando homo ad molierem suam> 
intecitum cOnsifium tribuit, quara si ad alterum bo- 
mmem malum consilium dedissit. 



GXXXI. 



II. 



quia InterfuimuS' tquando ipsa conparatio de re- 
bus mulieris ipsius facta est: et sic postea recipiat 
pretium suum, et ipso negotium remaneat >n ipsa 
casa. Nam si de illo labovem conparaverit qu6d 
postea laboravit aut fecit posteus in ipsam casam 
ad censum reddendum introibit, in ipso cespite 
dimittat ubi laboravit. Hoc autem ideo nuuc ad^ 
fiximus, quia tantumodo causa ista in hoc roodo 



semper et antecessorum nostrorum tcmpore et no^ 
Si quis comendaverit res suas in cu- *o stro per cawarfida sic judicatam est, nam in Edicto 



juscumqte casa de conlibertos suos libero homtnem, 
et contegerit ^ut advqniens fur res ipsas furaverit , 
et ipse in cujus casa ipsas res fuerunt reddederit, 
aut si non fedderent tamen reddere debit. Et nos 
Ita statttimus et dimnimus , ut qui res alienas co- 
mendatas susceperit, et eas perdederit, restituat 
res ipsas cui fuerent ; et si postea ipse furtus in- 
ventus fuerit, ei conponat ipse furtus de cuius 
casam ipsas res rapuit aut furavit. Quia ideo hoc 



scripta non fuit. 



V. 



CXXXIIII. Si homenis in uno vico babitanii» 
aliqua intentionis habuerit de campo , aut vinea , 
prado, aut sitva, vel de alias res, et collexerent se 
una pars cum virtutem , et dixerent , quia Wi- 
Jamus et expellimus eos de ipsum locum per <vir~ 



prospeximus , quoniam si illi conponat ipsum fur- 36 tute foras; et ambolaverint, et scandalum ibi co- 



tttnt cui res ipsas fuerit , postea ille cujus casam 
rupit quereret rupturam case suae; et non possu- 
Inus in • unam causam duas calomnias inputare. 
Ideoque sic nobis justum fuit, ut ille qui res suas 
comettdavit reoepiat eas ab ipso, de cujus casa pe- 
rienmt; et ipse de cujus casa perjerunt aut ipsum 
fortam exivit querat ab ipso fiirone conpositionem, 
et tollat sknt lex est: et ipse fur, lecit malefactor 
sit , non habeat de- una causa duas calomnias. 



m. 



. CXXXII. Si quis (raudolettter tolerit ancillam alie- 
nam, et dixerit quod eam servus aut aldius ipsius 
tolissit ad oxorem, et postea veritas clarificata fue- 
rit quod non eam ipse servus aut aldius tolissit : 
tunc , primum omnium , reddat ipsum mancipium 
cujus fuit et sit ejus ancillam cujus antea fuerat ; 
et ille qui hanc fraudem fecerit dit insuper aliam 



missum fuerit, et plagas aut feritas factas vel homo 
occisus fuerit: ita decernimus, ut plagas et feritas 
aut hominem mortuum conponant secundum ante- 
riorem Edicto, quod gloriosus Rothari rex vel nos 
instituimus ; pro autem inlecita presumptioncm de 
ipsa collectionem conponat solidos xx ad illam par- 
tem , qui in campum , vel in vitis , vel in prado y 
aut in silvam suum laborem faciebat. Hoc autem 
ideo statuimus , ut nullus presumat malas causas 
46 in qualiscumque locum excitare aut facere. Et non 
potuimus causam istam adsimilare neque ad ari- 
schild, neque ad consilium rustiganorum , neque 
ad rusticanorum seditione ; et plus congruum no- 
bis paruit esse de consilium malum , id est de 
consilio mortis: quia quando se collegunt, et super 
alius vadunt pro peccatis, ad ipsum vadunt ut ma- 
lum faciant, aut, si casus evenerit, hominem oc- 
cidaot , et plagas aut feritas faciant ; ideo , ut diri 
Xemus , adsimilavimus causam istam ad cousilium 



talem ancillam aut aldianem eidem homeni cui 56 mortis, quod sunt, sicut supra premisemus, solidi 



fraudem fecit , et reddat operas de ipsa ancillam 
quam fraudolenter tolit , quamdiu eam habuit 
aput se. 



IIII. 



CXXXni. Si quis liber homo in casam alienam 
introierit ad resedendum et ei censum reddendum, 
et postea aliquid emerit de illis rebus quas secum 
adduxit quando in ipsam casam introivit, aut for- 



vigenti. 



VL 



CXXXV. Adnuntiatum est quidem nobis, quod 
aliquis perversus hotr.o , dum se queta femina iu 
iluvio lavarit , pannus ejus , quos hibi babuit ad 
operimentum corporis sui , totus tolissit , et ipsa 
remansissit nuda ; et qui. ibant et transibant per 
locum illum , pro peccatis vedebant turpitutmem 



Digitized by 



Google 



j 43 EDtCTUM »44 

ejus: ipsa atttem in ipso fluvio semper siare non « doririnus ejus: oohponat ipsom dammtri), sed 

potuebat : revertere aoiem ad casam suam nuda. quia istfe caballus prestitum fuit, et ipse qui eum 

erubisciebat. Proinde statuimus, qui talcm mlecita suscepit in prestitum rationalis homo fuit, et po- 

presumptiohem fecerit, conponat eidem feminey cui tuit dicere , si hetilictum uoh habuissit, ad ipsum 

talem turpitutmem fecit, ipse widrigild suum. Ideo infantem ut se custodjret, utbpc malum non pro- 

hoc dicemus, quia si invenissit eam pater aut frater veniret: ideoquae pro ipsam oeclegeutiam ejus di- 

aut vir aut propinquus parentis ejusdem fiemine , ximus uttertiam partem pretii coupouaL 
scandalum cum eum comittere habuit, et qui su- 

perare pOtriissit, unus alterom iriterfioere habuit; VIIII ' 

propterea melius est tit se vivO cbnponat widrigild 10 ' . '■ '■ > ': 

suum, quam de mortuo crescat faida inter pareutis» ■•;••;{'.. . 

et conpositio major. , > . \ CXXXVIII. Hec autem rei veritafi pervenit a4. 

nos, quod: quidaha homo;, di.abolum Ihstigantem ,, 

VII. dixissit ad servrum abennm :■ Femi, et ocGide ebJja*- 

num tuum;et ego iibi.facere^habeo boniUUemtfu^m- 

CXXXVI. Item adnuritiatum est nobis, quod qui- volueris. Ilie autgjn ,'puer auasus ab jpso ; i&trarfit. 

dam homo habebat puteum in curtem suam, et se-> in causam ipsam malam; et hisdem qui eum sua- 

Cundum consuitudinem furca et tolenum ad. auricn- serat in tantam maliciam perductus est, ut aetiam 

dum aquam. Veniens autem alter homo stetit sub presentaliter diceret eidem puero : Feri dominum 

ipsum tolenum ; cum autem venissit quidam ad ao tuum; et ipse ei pro. peccat'i6 fefitam fec|t/ Er ite- 

hauriendam aquam de ipsum poteum, et incaute rum dtx.it ei: Feri eum adhuc ; ham si non eunt 

ipsum tolenum dimisissit, venit super eum qui sub feris , ego te ferire habeo ; ipse autem : puer con- 

ipso stabat, et mortuos est. Cum autem requisitio verstis fecit eidem domino sUo alterarii feritam, et 

ejusdem mortui fierit, quis eum deberit conponere, mortuos est. Dum autem requisitiode merten&ejus 

et nobis relatum fuissit: ita nobis etnostris judicibus et de conpositiobem fieret , volebat aliquis dicere 

rectum paruit esse, ut ipse homo qui hibi mortuos quod tantum deverit conponere his qui ipsum pue- 

est, quia non fuit animal, sed sensum ration&km rum suasit, et in:sui presentum ipstim hominem 

habuit sicut homo debit habere, prospicere debtrit ferire dixit, quantum Aedietus anterior contenit de 

in qualem locum se ponere ad standum, aut qua- consilio mortis. Sed nobis et nostris judieibus hoc 

lem pondus super se habebat, ideo repotit sibi oo nullomodo plaeuit; quoniam Conailium nU>rtis in 

duas pertis pretii de compositionem suam ; et ter- occulte fiet coricinnatum , • et altgotiens pferficitur 

tiam partem, quantum ipse secundum Edicti tino- et aliquotiens. non perficitur: nam hoc humicidtum 

rem adpraetiatus fuerjt, conponat ilk qui ipsam presentaliter factdm est, el nos non dicemus esse 

aqnam incaute auriebat, et dit eam iiliis aut ad consilium quando homo alteri homeni verbo tinns 

propinqui parentis, vel qui ei heredis exhistunt: et et presentaliter ostendertt et dicat : Feri homi- 

sit causam finita , absque omnem faida vel dolus , nem istum. Ideoque qui talem malum comiserit, e^ 

quia nolendum factum esti Ille autem , cujus ipse provatum fuerit , non conponat consilium mortis , 

poteum fuit , nullam habeat calomnia ; quia ei st sed conponat sicut nus nostro tempore in Edictnm 

calomniam ingerimus , postea nullus permittat de adfiximtis, ut perdat omnem substantiam 3uam, et 

poteo suo aqua levare : et quia omnes homerits po- 4o medietatem exinde accipiant heredis defuncti, et 

teus habere non possunt, rehqui qui sunt pauperis mediaetatem curtis regia: excepto illa antiqua con- 

moriuntur sitim, et iterarites aquae necessitatem positionem heredis ipsius qui occisus est in antea 

patiuotnr. totlant, sicut m Edicto^nostro tempore^ufdixemms, 



est adfixuhl. 



VIII. 



CXXX VII. Item periatum est nobts, qnod qriidam 

homo prestedissit jumentum suum alteri homeni CXXXVim. Tn nomme Domihi noditia qualiter. 

ad victnram, ct pollenus indomitus sectttus fuissit jubit domnus rct ad omnis actores suos, qui curtis 
ipsatn matrem suam ; dum autem per via amboloverit 50 ejus comissas babent: id est in primis de illo qubd 

ille qui eam ad suam victuram acceperat, contegit jam nostrum tempere tnpupltcatum esfr, ut jhrent 

ut, infautis in quodam vico stantis, ipse pollenus unusquisque actor , et dicit per evahgeliuin , quia 

de calcis percussissit unus ex ipsis, et mortuos est. quodcumque cognovero quod contra rationem ■ aler 

Dum autem parentis ejus requirirent mortem ipsius quid tullum est, facio exinde noditiam domno regi 

ihfantuli, et nobis retulissit, ita prospeximus cum ut relaxetur; sic tamen ut dicat in ipso sacra- 

nostris judicibus, ut duas partis precii qualiter ipse mentum, quod non conscntiendum ad amicum , 

mfans valuerit conponat ille cujus pollenos fuit, non ad parentem, non ad premium corrhptus, nisi 

tertia conponat ille cni ipsum jumentum prestitum quod certo sctat -quod contra rationem tulttuh est: 

fnerat. Nam nos>scimus, quia. in anteriore Edicto et, cum nobis poruerit, retensitum per nostram jus- 
legitur: « Si «avdllhs cum calcem damnum fecerit, 60 sionem relaxetur. Item unde antea jussemusy per 



Digitized by 



Google 



«45 



LIUTPRANDI REGIS 



i46 



sexagenta annus inquirire possessio de picunia pu- 
piicam: pro eo qaod peccatis ininenentibus de ser 
xagenta annis aliquid non commemorant, et pauci 
inveniuntur qui tantus annus habeat, ita statuimus, 
ut, excepto qui jam per justitiam inpupiigatum est, 
ut actor qui bene Certus est quod intra xxx annos 
aiiqua invaiatio aut fraus in pecnniam pUplica per- 
aotum est, ipsum requirat, et adducatad nostram 
noditiam; sio tamen ut antea non presumat vrifere 
aut pignerare , quia nos volumus ista caussa per 
nosmedipsu* audire • et secundum Dennt ordinare : 
epiia apparuit nobis, quod si nos ipsa causa audie- 
rimusi, Deo febentem, 6ine pecoatum eam inqiiirere 
babemus,<et sie ordinare Ut mercedem habeamtts.; 
epaiau judicis nostris neque arimarines njec actoris 
nostri pdssunt sic disciplina distr|ngere, sicut nos. 
Quod autem pnovatum est, iqui per triginta annos aut 
super cujuscumque possessionem fuit et amodo ha- 
beat, ut nullus actor eo presumat nec wifare nec 
molestare ; et qui presumpserit, conponat ipse actor 
vrkirtgi|d suumr: excepto unde preceptum falsum in- 
veuiatur, quod aperta causa est ad requirendnm. 



XL 



CXL. Si servus noster occisus fuerit, duas par- 
tis de ipsa conpositionem tollat ourtis nostra , et 
tertiam pars parentis ipsius- servi nostri defuncti , 
sicut superius diximus. Hoc autem in diebus nostris 
et in tempore regni nostri statuimus y quamquam 
lex nostra non sit; post autem nostrum decessum 
qui pro tempore princeps flierit faciat sicut ei Dens 
inspiraverit , aut sicut rectum secundum animam 
suam providerit. Qana nbn semei, set multotiens, 
cognovimus, ubi talis caosas emerserit, qupniam nec 
in rebus publicis nulla rationem palatii pro- 
fuerit quod exinde actores nostri toUerunt; et insu- 
per invenimus et cognovimus multos aetores nostros, 
qui tollebant de singulis unde decem solidos, unde 
sex, unde amplius: et dabant talem spatium atque 
tranquilla, donec ipse qui homicidium faoiebat ob-' 
segrare poterint, ut exinde nihil darent. Proinde- 
que previdimus statuere , ut curtis nostra medie- 
tatem de aldiones et duas partes de servos, sicut 
superius diztmus, habeat, et reliqua parte habeant 
ipsi parentis propinqui ; ut unde habent dolore , 
habeant in alico propter mercedem consolationem. 

EXPLICIT BE ANNO XXI. 



IHGIPIT DE ANNO VICESIMO SECUNDO. 
( Kalendis marliis , aoao PCGXXXIHI. ) 

VOLUMEN DECIMUM QUARTUM. 

- Piitica quidem eapiUUa, que nuper earorta sunt, 
e* antea mlnime in Edicto adfixa esse reperiebantar, 
et er/tt judicibus nostris dubium ad judicandwn , 



prospeximus nunc in ipso Edicti corpore adnutare 
et jungere ; hoc est diae kalendarum martiartem , 
ego in Dei omnipotentis nomine Liutphmjid reso 
gentis Langobardorum , anno, Deo propitio, regm 
nostri vicesimo secundo, indictione secunda: id est 

Caf. I. 

CXLL Si aldius cujuscumque aldia abena ttrfe- 
10 rk aut servus ancilla., et, anteqnam de ipso con- 
jugio aliquam convenentia domini eorum inler ta 
faciant , contegerit ut qmspiam miser homo ipsa 
aldia aut ancilla ' qui est uxor alterins fornicatui 
fuerit, ita praevidimus, nt ei de ipsa cnlpa debeat 
subjaseere ttte- qui hoo malum perpetriyerit, cujns 
uxorem adulteravit; nam dominus ejusdem mulieris 
tantiun mundiom de ea soscipiat, si aldia fuerit , 
siciit les iest, et si fuerit ancilla , aecipiat exinde 
preiium aut vegariam, sicut conTenerit. Hoc autem 
ao ideof prospeximus de uxme servi vel aldionis quasi 
de ilibero homiocm , qaoniam si quispiam ■• miser 
homo mulierem alicujus <ach^terat, ad maritum ejus 
conponit j . nam. non ad jwrentes , etiamsi non faa- 
beat eam, miindiatam. 



II. 



CXLU. Si quis homo liber habuerit servum aut 
ancilia, aldium aut aldia conjugatus, et, insticantem 
inimicum humani generis , cum ipsa ancilla quam 

3o servus ejus matrimoniatam habit , aut cum aidia 
que cum aldione ejus copulata est adulterium per- 
petraverit, ita statuimus, ut perdat ipsum servum 
aut aldionemi cujus uxorem adulteravit, et ipsa mu- 
- lier insimui, ut vadant liheri et absoluti fulfrealis, 
tamquam st thingati fuissint , ubi voiuerint ; . quia 
non est pktcitum Deo, ut quislivet homo ctttn uxore 
aliena debeat fbrnicari. Tamen de ipsa libertatem 
ita dicemus, quia non possnnt sic sine vera abso- 
iutione veri liberi esse, nisi sicut Edictus eontenh, 

4o aut per thinx , aut circa aitare sicut nos institui- 
mus: ideoque veniant ad palatium ad nos aut qui 
pro tempore princeps fuerit terrae istius, et ipse 
eos absolvat, et faciat eis praeceptum suum, et 
sint postea certissimi iiberi et absoluti. 



III. 



CXLIII. Relatum est nobis, quod aliquis hominis 
perfidi et irf maliriam astuti, dum per se non pre- 
sumpsessent mano forlia aut violento ordinem in- 
5o trare in vicum aut in casam alienam, timentes il- 
lam conpositionem que in antiquo Edicto posita 
est, fecerunt collegere mulieres suas quascumque 
habuerunt, Uberas et anciilas, et miserunt eas su- 
per homines qui minore habebant virtute ; et ad- 
prehendentes hominis de ipso loco , et plagas fece- 
rnnt , et reiiqua mala violento ordine , plus crn~ 
deliter quam viri, exercuerunt. Dnm autem hoc ad 
nos pervenissit , et ipsi homines pro sua tiolentia» 

t» 



Digitized by 



Google 



i47 EDICTUil 

qui minus potebant interpellabant: ita prospeximus 
in hoc Edicto adfigere , ut si amodo mulieres hoc 
facere in qualecumque locum presumpserint , pri- 
muro omnium decernimus, ut si aliqua injuria, aut 
obprobrium , aut plagas , aut feritas , aut mortem 
ibi acceperint, nihil ad ipsas mulieres, aut ad viros 
aut ad mundoald earum conponat ille qui se defen- 
dendum eis aliqua fecerit lesionem aut internicio- 
nem. Insuper et publicus, in quo loco factum fuerit, 
conprehendat ipsas mulieres, et faciat eas decalvare 
et frustare per vicos vicinantes ipsius loci , ut de 
cetero mulieres tale malitia facere non presumant. 
Et si in ipsa causa feritas aut plagas fecerint ipse 
mulieres cuicumque homini , mariti earum conpo- 
nant ipsas plagas aut feritas quas ipsa fecerunt, se- 
cundum Edicti tinore. Hoc autem ideo prospeximus 
tam de disciplmam quam et de conpositionem, quia 
non potuimus mulierum collectionem ad arischiid 
adsimilare, neque ad seditionem rusticanorum, quia 
istas causas viri faciunt , nam non mulieres : ideo- 
que sic de ipsis mulieribus faciat, sicut statnimus 
supra. Si quidem simpliciter in scandalum qualis- 
cumque mulier cucurrerifc_, et mortem aut plagas 
vel feritas ibi acceperint , sic ei faciat justitiam , 
sicut decessor noster Rothari rex instituit et ju- 
dicavit. 



i48 

judicibus nostris qui judicare debent qualiscum- 
ifue dubietas , sed firmiter possint decernere sicut 
hic , Deo favente , adnotavimus : id est in primis 

Ca». L 

GXLV. Si cujuscumque servus aut anciUam, aldins 
vel aldiam in ecclesiam Dei confugiom fecerit , et 
dominus vel patronus eorum aut per se aut per 
io missos suos exinde violenter traxerit, conponat vvi- 
drigild suo in suprascripta sancta baselica. Et si 
servus vel aldius sine voluntate ddmini sui hoc ma- 
lum fecerit, ■ det ipso servo aut aldione pro ipsum 
malum m manu de custodes ipsius baselicae ; et 
ipse domiqus vel patronus satisfeciat per sacramen- 
tum , quod per ipsius voluntatem hoc factum nou 
fuissit , et ipsum vridrigild suum nen conponat. 



II. 



20 



IIII. 



CXLIIIl. Si quis homo sciens aldium aut aldiam 
suam, servum vel ancillam in casam cujuscumque 
esse, aut copolatus aut aliter, et non eum reque- 
sierit aut per judice aut per publico, et non eum 
retulerit, et dimiserit eum apud alterum hominem 
diutius permanere : • non requirat operas eorum , 
quia sciendum neglexit requirire servum vel ancil- 
lam, aldium aut aldiam suam. Nam si requistverit 
dominus eorum, et ille qui eos habuerit neglexerit 
reddere aut antesteterit , reddat operas eorum si- 
cnt iex est. 

expuc.it de anno xxh. 



INCIPIT DE ANNO VICESIMO TERTIO. 



( Kalendis martiis , anbo DCCXXXV. ) 



CXLVT. Si quis, timorem Dei inmemor, pro cu- 
piditatem terrena propter qoaliscumque rem sciens 
se perjuraverit , et postea inventum et probatum 
fuerit quod perjurassit , tunc amittat ipsam rem 
pro qua se perjuravit, et habeat eam ipse cui con- 
tra rationem juravit ; insuper , quia et in se ipso , 
et, quod plus est, in Deo peccavit , et negavit 
fidem suam, et perjuravit Domino Deo suo, et si- 
bimetipsi non pepercit , oonponat medietatem de 
3o widrigild suo ei cui perjuravit. 



IIL 



CXLVII. RecoKmos enim qualiter jam antea in- 
stituimus, ut si quis deoedens de hanc vita reli- 
querit fiiiam unam aut plures, et sorores in capillo 
similiter unam aut plures , ut pariter atque equa- 
liter sorores et filiae ei succedere debeant; et si 
soror in .capillo decederit , soror qui remanserit 
similiter sorori suae succedat. Modo vero quia in- 
tentio exorta est inter fratres et sorores de nepte 
que in capillo mortua fuerat, altercationem ponentes 
quis ei succedere deberit: statuimus, ut barbas ejns 
in cujus mundiura fuit , ipse ei succedat in ejus 
poroone ; nam amedanis ipsius de ejus portione 
nihil percipiant , nisi tantum habeant quantum si 
vivens fuissit ipsa neptes earum. 



VOLUMEN DECIMUM QUINTUM. 5o 



IIII. 



In nomine Domini nostri JESU CHRJSTI ego 
LtVTPRAND , excellentissimus , chrisuanus atque 
cat/iolicus rex gentis Langobardorum , adjungere 
praevidimus una cum judicibus et fidelibus nostris 
in Edicti pagina, anno regni mei, Deo propitio, vi- 
cesimo tertio, die kalendarum martiarum, indictione 
tertia, illa capitula que.antea non erant instituta, 
unde cognovimus esse intentionem ; ut amodo nnlia 



CXLVIII. Si quis invenerit lihera mulierem aut 
pueliam per campum suum seminatum ambolantem 
et viam indicantem, pignerit eam, et parentes aut 
mundoald ejus conponant pro ipsa solidos sex, sicut 
lex est; nam si ipsa conprehendere presumpserit , 
et ad casam suam legatam aut submanicatam du- 
xerit, conponat solidos ceutum, medietatem regi, 
et medietatem cujus causa est; sic tamen ut con- 
positio illa de sex solidis in ipsa conpositione con- 
60 putetur. Et si pukalus fuerit ille in cujus mundio 



Digitized by 



Google 



'49 



LIUTPJAANDI REGIS 



i5o 



fuerit muHer aut puella ipsa, quod astu et iniquo 
animo femina ipsa ambulare per laborem alterius 
fecissit, ut ei conponerit, tunc.preveat sacramen- 
tum quod , cupiditatem habendum de ipsa conposi- 
tione, asto animo per laborem ipsius ipsa femina 
non ambolassit , nec damnum asto faciendum ; et 
si juraverit , tunc ipse qui eam conprehensit con- 
ponat solidos centutn , ut supra : et sl jurare non 
presumpserh , parentes aut mundoald ipsius femi- 
nae , ut supra , pro via indicata conponat soUdos 
sex, sicut supra dtxuntts , et ille qui conprehensit 
sit absolutus. 



CXLVIIII. Si cujuscumque servus aut aldio, an- 
oilla vel aldia in furto oonprehinsi fuerint, et do- 
mimts eorum neglexerit eos Ilberare , et usque ad 
dies triginta eos dimiserit, sint figanges, et habeat 
ees sibi in transacto cui furtum fecit ; et postea 
ipssm furtum ei conponat sicut lex est et Edictus 
coritentt. 



VHII. 



CLIII. Si quis porcus in silva alienam diffcnsam 
miserit sicut Edictus anterior habit, hoc est usque 
ad decem porcus, et occiserit ex ipsis porco uno, 
stc sit sicut aaterior Edictus contenit. Si quidem 
tantum decem invenerit, et plus occiserit quam 
Edictus habit, conponat in actogild, sicut qui malo 
ordine res alienas tollet Nam si Ule homo qui ipsos 

10 porcos habit amplius miserit asto animo suos aut 
alienos in defensum , quam Edictus habit , et ille 
cujus silva est occiserit ex ipsos plus quam Edictus 
contenit, non requiratur. Et si ille qui porcos mi- 
serit jurare presumpserit quod asto non misissit , 
nisi sine voluntatem ipsius domini, tunc reddat ille 
qui occisit ipsos porcus ferquidus; et si de pastore 
suo similiter juraverit, simUiter reddantur: nam si 
de pastore de asto jurare non presumpserit , nae- 
dietatem reddantur , et medietatem repotUf sibi , 

30 quia servum habuit indisciplinatum. 



VI. 



CL. Si quis ex sua auctoritate terra aliena sini 
puplico wifaverit , dicendo quod sua debeat esse , 
et postea non poluerit probare quod sua sit, con- 
ponat solidos sex, quomodo qui palum in terra al- 
terius figit 



3o 



VII. 



' CLL Item de infantibus qui intra aetatem sunt, 
et necessitatem majorem habent, et a fame mo- 
riuntur, conparuit nobis - ut, dum tempus fames 
fuerit , ' Hcentiam habeat cum misso prmcipis aut 
cum judici suo de terra aut de rebus suis vindere 
qualitei* vivere possit, in tantnm ut se de ipsa fame 
liberare possit ut non moriantur. Et hoc ipsum qui- 
dem judex de loco lllo debeat providere , si certe 4*0 
pro ipsa necessitate famis fecit; et sic in ejus prae- 
sentia fiat, ut Deum habeat propitium, et si aliter 
feceritDeum habeat judicem. Et in cartola indicit, 
eraia pro famis necessitate ista vtndttio facta est; 
et qui acto comisso haboerit , noa presumat de 
ipsis infenfcibus emere. Et dum tempus famis exierit, 
ttxnc ipsi infantes secundum anteriore Edicto distri- 
buant res aut substantiam stiam, nam non aliter; 
quia istam licentiam pro sola necessitate dedimus, 
nam non, quod absit, anteriore Edicto rumpendum. 5o 

VIII. 

CLII. Si quis fossatum in viam fecerit, et ipsum 
locum suum probare non potuerit , conponat soli- 
dos sex, et ipsum fossatum restaurit; et damnum, 
st in vitis aut in arboris , ipsum fossatum cavan- 
dum, fecit, conponat sicut anterior Edictus contcnit. 



CLIIII. Si quiscumque homo qui est prudicus aut 
naufragus , qui vendedit aut dissipavit substantiam 
suam, et non habit unde conpositionem faceat, et 
fecerit furtum aut adulterium aut scandalum, aut 
plagas alii homini intulerit, et fuerit ipsa conpositio 
valentem solidi viginti aut supra, dare eum debeat 
publicus in manu ejus , cui istas causas inlecitas 
fecit, et ipse eum habeat pro servum. Si autem 
minus de vigenti solidos fuerit ipsa conpositio, si- 
cut solit fieri , usque ad sex et duodecim solidos , 
tunc debeat eum publicus dare in -manu ejus cui 
tale culpa fecerit pro servo, in eo ordine, ut ser- 
viat ei tantos annos ut ipsam culpam redimere pos- 
sit, et vadat postea ubi voiuerit absolutus. 



XI. 



CLV. Si quis Langobardus oxorem habeus filius 
aut filia procreaverit , et postea, inspirationem Dei 
conpulsus, clericus effectus fuerit, tnnc filii aut 
filiais qui ante ejus conversionem nati fuerint ipsa 
legem vivant, quam iUe vivebat quando eos ge- 
nuit, et causam suam per ipsam Iegem finiri de- 
beant. * 



* [CLV*. 

Si quis a convenientia per chartam a se factam se sub- 
traxerit, heres ejus pena conpositionis tenetur adstrictus, 
praecepto per quandam inslitutionem , vel quae est. Hoc 
loco admonendi sumus, quod maleficiorum litigium , nisi 
lis contestata fuerit , adversus heredes non transeat. Si 
vero contractu litigaverit , sive lis contestata fuerit , sive 
non , heredt et in heredem conpent. 

CLV. 

Placuit nobis inserere, ubi lex deesl praecellat eonsue- 
tudo ; nulla consuetudo superponatur legi. ] 

30 



Digitized by 



Google 



i5i 



EDICTUM 



XII. 



CLVI. Et hoc enim statuemus, ut nullus judex 
neque actor aut qui super faronis erit nuscuntur 
non presumat servum aut aldionem alterius con- 
prehindere pro forto aut alia cnipa, sed domini eo- 
ritm ipsos servos distringant , et ipsi rationem pro servos 
roddant, utrum cuipabiles sint ah non, Ipsi vero domini di- 
slringant el inquirant servos suos sicut ipsi amant. 



EXPMCrr EDICTUM UHTPRANDI HEGIS. 



IO 



uno segale modia tria, lardo libras decem, vino 
urna una, legumen sextaria quattnor, sale seitaiia 
uno , et in mercedes suas repotet. 

mi. De operu. 

CLX. Similiter romanense si fecerit , sic repotet 
sicut gallica opera ; miUe quingentos pedes in so- 
lidos uno. Et scias quia ubi una tegula ponitar, 
quindecim scindolas lebarit; quia centum quinqoa- 
ginta tegulas duo milia quingentas scindolas lebant 
Et si massa fundederit, sexcenti pedes per solido 
uno. 



ITEM MEMORATORIO 
DE MERCEDES COMACINORUM. 

Cap. I. De sala. ao 

CLVII. Si sala fecerit, reputet tegulas in solido 
uuo numero sexcenti ; si in soiario , tegulas qua-> 
dringenli in solidam unuin vestitum : quia quin- 
decim tegulas vigiuti pedes lebant. 

•II. De muro.. 

CLVHI. Si vero murum fecerit qui usque ud 
pedejn unum sit grossus , duppliceutur mercedes , 
et usque ad quinque pedes snbquinctur; et de ipso 
muro vadat per solidum unum pedes ducenti vi- 3o 
ginti quinque : si vero macinam mutaverit , det 
pedes centum octoginta io solidum unum , usque 
ad pedes quinque sursum , iu loogitudinem vcro 
ter quinos per tremisse. Similiter et si murum 
dealbaverit, sexrenti pedes vadal per solidmn uniun. 
Et si cum axes clauserit et opera gallica feccrit , 
mille qutngenti pedes in solido vestitp vadant. Et 
si arcum volserit, pedes, dnodecim vadat, in snlido 
uno. Si vero materiaS capelaverit majores minores, 
capita viginti per trejnisse; armaturas. vero et bra- 40 
chiolas quinque poriautur pro uno materidu 
• ■ ! » f . ■ ■ ■ 1 . 1 ., t . ' 

fll. De annonam Comacinorum. - ' 

CLVIIH. Tollal magislri amionam per treinissc 



V. De caminata. 

CLXI. Si magistros caminatam fiecerit, tollat per 
una tremisse uno. Et si abietarii oanceUas feeerit, 
per solidos uno vadat pedes duodectm. Si vero peu- 
ma fecerit , quantos pedes habent. tantas silknus 
lebant. Et si carolas fecerit cum gisso, det per tre- 
misse carolas quattuor: annonas et non repotetor. 

VI. De marmorarios. 

CLXII. Si quis axes marmoreas fiecerit, det per 
solidos uno pedes xv. Et si columnas fecerit de pe- 
des quaternos aut quinos, det per tremisse colo- 
ranas U*es : annonas ei non repotetur. 

VII. De furnwn. 

CLXIU. Si vero furno in pisile cum caccabos 
fecerit, et postes tres aut quattuor habuerit, et cnm 
pineam suam levaverit caocabos ducenti qainqua- 
ginla , ita ut pinea ipsa habeat caccabos vigioti 
quinque, exinde toUat tremisse une; e si quingeo- 
tos caccabos habuerlt , habeat duos tremisses; et 
si mille fuerint caccabt, tollat exinde mercedes ue- 
misses quattuor. 

VIII. De puteum. 

. 1 ' • 

. GLXIIII. Si quis puteum fiecerit ad pedes ceo- 
tum, tollat exinde solidos xx; annonas ei uon re- 
potetur. Pnteus autem de pedes xxxv, setidos quat- 
tuor; puteus vero de pedes viginti sex, solidos tres; 
puteus aulem de pedes duoderim, solidum unum: 
annonas ei non repotetur. 



KXPLICIT 



V DOMNO 



LIUTPRANDO REGE. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 




153 



i54 



1NCI1'IT 



EDICTUM 



RACHIS REGIS. 



NoTiTIJ. 



I. Ut unusquisque judex m sua civitate de- 

beat cotidie in judicium residere. 
II. De arimdnno y qui ad judicem suutn prius 

non ambulaverk quam ad palatium. 
III. [ Ut nuHus praesumat causaalterius svp* 

prehendere. ] 
77//. De arimanno, quomodo cum judke *m ca* 
baUicare debeat 



Edicti capitvla. 

V. De wadia quomodo datur. 
Vh Pe liberis feminis qui servos tottit. 



VII. De his qui ad palatium proelamandum de 
libertate sua veniunt. . > > 

VIII. De carta vendkionis unde ndufragium Jiti 
VIIII. De judicibus vel reHquis hominibas mis- 
sum suum sine regis jtissione in extra- 
neam provinciam ditexerit,, 
10 X. De homines qui per singulas civitates ia- 
bas e% adunationes faciunt. ■ 1 
XI. De homines qui sine jussione i'egis' aut ja- 

dici causa alterius agere- presumlt. 
XII. De bomines qut secretaregisinvestigaverk. 

-« •. CjnrvLd ih Miuiri.i-> ■ '':•■'' »"«•>> 

! ■ . ■., ■■.>.■,.'."/) "J- >j (■'■ j •■ ■■• ' 

XIII. [De marcis ordmanditt et vigHandis:) <■"• 
XII II. [ De gasindiis, ut nuttas judex eos opprii 
mere debfat. ] •• •' 



. •■! 



• I , i i ■ ; '< I i 

: ? n-; i , ;>. r. 
t 

, • • ■ • / ■ , l/ 

' . ' •• .>;•'. •' . 



' , 1 '• 
' ,'i ",!• 



■i > •) 
>7 



i . .1 



i 1 ,i 



l f 



Digitized by Google 



i55 



BDICTUM 



t56 



( Kalendis martiis, anno DGGXLV. ) 



NOTITIA. 



I. 



I. In NOMINE Domini NOSTRI JESU GHRISTI , 

qualiter juxta Dominum et animae nostrae salutem 
et omnium nostrorum rectum nobis paruit esse una i o 
cum nostris judicibus, ut et homines potentes, et 
pauperes qui suam querunt justitiam minime fati- 
gentur^ : ut unusquisqne judex in sua civitate de- 
beat cottidie in judicium re$idere,,et non attendat 
ad exemulationem suam aut aliam aeculi vanitttem, 
sed per seroetipsum resedeat et omuibus juetkiam 
coawrvet , ita ut de nullo hocuinem premium ac- 
cipiat, sicut jam per manura scriptam nobis promi- 
serunt; qui alifer judicaverit> judicatum suutn am- i 
mittat. Sed si quis judex amodo neglexerit arimanno 30 
sue diviti , aut pauperi vel cuicumque homini justi- 
tiam judicare , emraittere debeat judicatum suum 
et bojpORem, efc, conponat in palatio regis .wiuVigild 
suum, et illi conponere debeat qualiter Edicti con- 
tinet pagina , cui vjustiam judioare neglexerit ; quo- 
niam jam teste Deo dicemus, quia nec alicubi vel 
ad oratioMm possutnu» ekwe aut ubicmndqae ca- 
bajilicare, propter 7i^»arationen» multorum koini- 
num. Ideo hoc statuiraus , eti volumus ut omnis 
judex hoc faciat , ut Dei non previamus offensa ; 3o 
et ipsi judices volumus ut in eo tinore precipiant 
a sculdahis suos aut a centenarios aut ad locopo- 
sitos vel quos sub se habent ordinatos, ut et ipsi 
similiter faciant, et promittant ad judicem suum 
sicut et ipsi judices nobis promiserunt: ut sit nobis 
et illis tranquillitas, et mercedes in animam. Nam 
qui a presente die kalendarum martiarum ea que 
superius leguntur non conservaverit aut non con- 
pleverit, et tantas reclamationes ad nos venerint: 
primo omnium, de cujus judiciaria ipse homo ju- 40 
stitiam non habuerit et ad nos venerit , sciat se 
quia de ipso honore eum expellimus; et per nullos 
patronos poterit optinere , ut honorem suum non 
.amittat , et nobis et illis non oohponat rui justitiam 



facere neglexit, sicut supra statuimus; quia cogno- 
scimus eum nec Dei nec nostrum esse fidelem, nec 
pro salvatione terre istius decertare, sed, ut dixi- 
mus , contra Deum quaerit agere et contra nos. 



II. 



H. Si quis vero arimannus aut quislibet homo ad 
judicem suum prius non ambulaverit et judicium 
de judice suo prius non susceperit , et post justi- 
tiam suam receptam sic venerit ad nos proclamare, 
conponat ad ipsum judicem suum solidos quinqua- 
ginta. Propterea precepimus omnibus , ut debeat 
revertere unusquisque causam habentes per civi- 
tates ad judicem suum, et nuntiare debeat causam 
suam ad ipsos judices suos. Et si justitiam non re- 
ceperit, tunc veniat ad nostram presentiam ; nam 
si quis venire antea presumpserit priusquam ad 
judicent. snum vadat, qui habuerit unde, coBponat 
solidos . quinquagiata : e» • qui non habuerit unde 
conponere , juvemus ut eum feKtetUr. tdeo volu- 
mus ut vadat unusquisque' ad judicetn, suum, et 
percipiat judickun ejos qualiter lex fuerit. ' 



m. 



III. Et hoc volumus, ut nullus homo presumat 
causa alterius ad dicendum supprehendere aut cau- 
sare , nisi cum notitia de judice suo, causa de vi- 
dua aut de orphano dicendum. Nam qui, ut dixi- 
mus, de conliberto suo causam supprehendere aut 
causare presumpserit , conponat vridrigild suum, 
medietatem regi et medietatem judici suo ; et si 
judex qui fuerit, ante quem causa altercatur, hoc 
fieri permiserit aut consenserit, conponat regi wi- 
drigiid suum. 

IIII. 

IIII. Et hoc volumus et statuimus, ut unusquis- 
que arimannus, quando cum judice suo cabaliica- 
verit, unusquisque per semetipsum debeat portare 
scutum et lanceam , et sic post ipsum caballicet ; 
et si ad palatium cum judicem suum venerit, si- 
militer faciat. Hoc autem ideo volumus ut fien 



Digitized by 



Google 



.5 7 



RACHIS REGIS 



.58 



debeat, quia incertus est homo quid ei superve- 
niat, aut qualem mandatum suscipiat de nos, aut 
de terra istius ubi oportunum fuerit caballicare. Si 
quis vero aliler facere presumpserit, conponat judici 
suo solidos viginli; et judex ille, cujus arimannus 
hoc distulerit inplere, si non distrinxerit, sicut su- 
pra diximus, conponat widrigild suum in palatium 
regis. De ferratura quidem et aliam armaturam vel 
cabaUos ita debeat omnis judex arimannos suos di- 
stringere , sicut jam per anteriorem nostrara jus- 10 
sionem precepiraus. 

EXPLICIT. 



derassem: quaedam ibi justa, et quaedam purganda 
esse invenimus ; quia dum pravi homines ea quae 
ad Dominum pertinent non considerant, magis hu- 
jus saeculi lucrum quam animarum sjmrum reme- 
dium intindunt , et per humanam dstuuain debiles 
vel egenos oppremere non desistunt. Quoniam, pec- 
catis facientibus , multos homines neglegentes et 
humana cupiditate conpulsus in perjurio cadere 
cognovunus, eo quod gloribsissimus Rotuarit rex 
in Edicti pagina statuerat , inter creditorem et 
debitorem seu • fidejussorem intentionem orta , quo 
tinore wadip. dedisset , et debitor statutae causae 
tinore negaverit , licentiam ei esse aut per sacra- 
meritum aut periarma ipso tinore negare. Sed nobis, 
et nostris judiaibus atque Langobardis adstantibus 
justum conparuit, ut hoc perjurium fieret leseca- 
tum ; et ita statuimus , sicut subter adnexum est. 



(Kalendis martiU, anno DCCXLVI. ) 



CAP. 1. 



IMCIPIT 



20 



EDICTUM RACHIS REGIS. 



LsHRISTI JHESU et Salvatoris nostri ad- 
sidue nos convenit precepta conplere, cujus provi- 
dentia ad regiminis culmeri pervenimus. Ipsius au- ' 
xiliante misericordia, ea que genti nobis commissae 
conveniunt, idest catholicae et Deo dUectae Lango- 
bardorum, statuenda previdimus. Quum gloriosissi- 3o 
mus ac precelsus Rotbarit rex, hujus gentis Lan- 
gobardorum princes, divina sibi gratia inspirante, 
leges inseruit atque innovavit, ut omnes intentiones 
et dissensiones malorum hominum regulari judicio 
resecaret: quidem et statuit, ut cuncti successores 
ejus que, sibi.Deum inspirantem , aspera et dura co- 
gnosceret , illi ad moUitiem et pietatis perduceret 
gratiam. Deinde successor ejus Grimowald preceU 
lentissimus rex, dum studiose atque vigilanter sin- 
gulorum consideraret necessitates, ea quae illi minus 4° 
recta esse conparuit ad meliorem statum correxit, 
et plura etiam necessaria adauxit. Post hunc vero 
gloriosissimus et orthodoxus fidei cultor , atque 
hujus gentis gubernator , et noster per Dei omni- 
potentis misericordia nutritor, Livtprasd eximius 
et precelsus hac sapientissimus princeps, persistens 
in Dei operibus et cottidianis vigiliis, omni pudi- 
citia et sobrietate ornatus, sicuti a Deo promeruit, 
per ipsius mspirationem omnia decenter elicuit, et 
in Edicti paginam cum suis Langobardis ac judi- 5o 
cibus confirmavit. Idcirco per Redemptoris nostri 
providentia ego divino auxilio Racbis rex, preceU 
lentissimus et eximius princeps , anno regni mei 
secundo , die . kalendarum martiarum , indictione 
quartadecima , dum cum gentis nostrae , id est 
Langobardorum , judicibus tam de Austriae quam 
et de Neustriae vel Tusciae finibus universa quae 
a decessoribus nostris statuta sunt sollicite consi- 



V. Si quis admodnm in presentia regis vel judicis 
seu liberorura hominum qualecumque modo wadia 
dederit, et postea negare voluerit ille qui wadia 
dedil quod in tali tinore wadia non dedisset, sicut 
ille qui wadia suscepit queritur: si fuerit inter ho- 
minis liberi quorum fides ammittitur, non habeat 
licentia jurare quod in tali tinore wadia non de- 
dissit, nisi qualiter judex qui judicavit se rerae- 
moraverit, vel homines qui interfuerunt quando 
ipsa wadia dedit testificayerint, ita conpleat, et in 
eorum testimonio credat ; quia si stantiam , quam 
ante liberos horainis aliquis facit, stare debit, 
quanto magis ea causa que per wadia firruaUir, et 
homines liberi intersunt, negare nihil hominis con- 
venit? Si vero tales hommis inter non fuerint. quo- 
rum ammittitur fides, quando ipsa wadia data fue- 
rit, tunc exinde procedat judicium, sicut ab ipsum 
Rotharene regem est institutum. 



II. 



VI. Reminiscimur enim quia anterior Ediclus 
continere dignoscitur de liberis feminis que servis 
copulantur , ut quandoque inventi essent , in ser- 
vitio reducerentur. Sed quia Grimowald rex insti- 
tuit de his qui per triginta annos in Ubertatem vi- 
verent, ut in servitio non replicarentur, tamen quia 
curtes regia possessio non inpedit nisi per sexaginta 
annorum curricula , sicut domnus Liutprand rex 
instituit: ideo definivimus, si quis femine admodum 
inventae fuerit que sibi servi copulaverunt, et per 
sexaginta annos in iibertatem permanserunt , ipsa 
et filii vel filie earum aut qui de ipsis procreati 
inventi fuerint, nullus eos io servitio replicare 
praesumat, sed in libertatem suam permaneant si- 
cut per sexaginta annos permanserunt. Si autem 
adraodum presumpserit cujuscumque servils arU 
mannam ducere uxorem , sic exinde detur judv- 
cium , sicut anterior Edictus continet. 



Digitized by 



Google 



i5g 



EDICTUM 



160 



III. 



VII. Si quicumque Langobardus qnalecomque bo» 
minem servow aut aldionem suum facere voraerit, 
et ipse ad palatio venerit proclamandum, et jussione 
regip aocepta eidem portaverit ut aut ipse judicit, 
ant veniat in presentia regis vel de judices onm 
ipsb , judiciom habendum; et ipse negiexerity et 
fizror* accepto si eum bartederit, aut, quod absit} 
oeciserit, siout *iunc facturrt ex peccat\s esse > co^- w> 
gnovimus, conponat widrigild suum in patatium. Et 
si ipse homo vivos fuerit, et jam servns ant aldiua 
sit , perdal eam cum rebus ejos , et in libertate 
permaneat ipse vel filii ipsius: <si vero, fuerit liber, 
et widrigild sunm conponat regi^ et si eum batte- 
detit ei conponat siqut ad liberum hominem. Nam 
si ipsum occiderit, per hoc capitulnm, sicut supra 
legitur, conponat mortem illius insimul, et widrigild 
suum regi pro presumptionem ; si vero aldius fuerit 
aut servus, perdat filios ejns et res ipsius, et con- 20 
ponat, ut diximus, widrigild suum in palatio. 



«II. 



VIII. Omnibus errim pene notum est, quia usqne 
nunc per prava cupiditatem deducebant hominis 
saoramentum de cartola vinditionis qne facta erant, 
et conpellabantur qood pretium conpletum non ha* 
berent quv ipsas cartolas habebant et res posside- 
bant; et sic emptores dedncebant sacramentum , 3o 
qnod pretium conpletum habuerint' Quod nobis et 
nostris judicibus durum esse conparuit; quta qui 
pro opinionem suam jurare nolebant , pro sacra- 
mentiim suum aliquid dabant, et habebant damnie- 
tatem sine eausa : et naufragi hominis propterea 
ipsa conpellationem faciebant , ut aliqnid eorum 
pro ipso sacramento tollere possint Ideo decerni- 
mus, ut si quis cartola vinditionis alicui de aliqna 
res fecerit, et ad scrivane pnbiico scriptam vel a 
testibus idoneis roboratam fuerit, et tam ipse vin- 40 
ditor quamque et testes in ipsa cartola subscripse- 
rint aut manus posuerint, et manifestaverint in ipsa 
cartola qnod pretium inter eos statntum suscepis- 
sit: st pulsatus fuerit postea emptor quod pretium 
ipsnm non conplessit , sacramentum exinde non 
procedat 5 nisi forte ipse ei • per wadia obligavit , 
prendat fidejussorem suum. 



V. 



VIIH. Si quis judex aut quiscumque homo mis- 
sum suum dtrigere presumpserit Roma, Raverina, 
Spoleti, Benevento, Francia, Bajoaria, Alamamuam, 
Ritias aut in Avaria sine regis jussionem , anime 
sue incurrat periculum et res ejus infiscentur. 



5o 



VI. 



X. Cognovimus enini quod per singulas civitatis 
mali homines zavas et adunationes contra judicem 60 



suum agendum faciebant. Sed ita statuimus nunc, 
ttt si admodo quiscumque homo adunationem oam 
quattuor vel quinque aut amplius hominis fecerit, 
dicendo quod voluntatem juc]ici sni non faciat qnae 
tHe ei recte duxerit, aut ad ejus judicium non va- 
dat, eonfidens in alicujns patrocinio, et alios circa 
se adgregare volnerit nt ipsi shni|iter faciant: con- 
ponat sicnt anterior Edictus de seditione coritra ju- 
dicem suum levata con|inere videtur. Si vero de 
causa regis aliqnid dicere voluerit, sit ei licenttam 
veniendi ad palatium; et si super quem dixerit ve- 
ritatem adprovaverit, sit condemnatus cui adprova- 
vit, et suscipiat sententiam secundum qualitatem 
cause, sicut anterior Edictus contenit: et si verita- 
tem adprovare non potnerit, fiat ei datus in manns 
cum rebus suis, et faciat de eo quod voluerit. Vio- 
lentia quidem si sustinuerit aliquis aut a judicem 
suum , aut ab alium hominem, et judex neglexerit 
judicare, forsitan adtenderit ad gasindio suo vel ad 
parentem aut ad amicum suum vel ad premium , 
et legem non judicaverit : tunc veniat ad palatio , 
et reclamit sua violentia ; et si probatum fuerit , 
non conputetur in adunationem ei qui proclamavit, 
sed ipse judex conponat widrigild suum, medieta- 
tem regi et medietatem ei cui justitiam denegavit, 
et honorem suum amittat Arimannus quidem ille 
si mentierit et dolose hoe dixerit, et si antea ve- 
nerit ad palatium , quam ad judicem saum vadat 
ad judicium : si habuerk unde conponere , conpo- 
nat solidos quinquagmta , medietalem regi et me- 
dietatem judici suo ; et si talis homo fuerit, qui 
non habeat nnde conponere, susctpiat disciplinam, 
ut et ipse emendatus fiat , et alii hoc facere non 
presumat. 



VII. 



XI. Si quis causam alterius agere ant cansare 
presumpserit io presentra regis aut judicis, escepto 
si rex aut jndex licentiam dederit de vidna, aut de 
orphano, aut de talem hominem qui causam suam 
dicere non potuerit, conponat widrigild suo, me- 
dietatem regi, et medietatem ei contr» quem causa- 
verit. Et si fbrte aliquis per SimpHcitatem causam 
suam agere nescit , veniat ad palatium ; et si rex 
aut judex praeviderit qriod veritas sit, tnnc ei dare 
debeat hominem qni causam ipsius agat : nam si 
judex hoc consenserit, excepto his capitulis, et non 
emendaverit , et ipse similiter conponat widrigild 
suum in palatium regis. Si enim quiscumque homo 
Kber in servitium de gasindio regis aut de ejus fi- 
dele introierit, et judex de sub quem fuerit dolose 
eum obprimere quesierit prO ed quod ipse in - ser- 
vitio alterius introierit , et inlicite per ipsum do- 
ram ei judicaverit, et forsitans ab ipso jttdice stto 
justttia sua invenire non potuerit : tunc eonponat 
judex sient supra legilur , et itle in cujus servitio 
ipse est habeat licentiam causam ejus agere et usqtte 
ad legem pertlucere ; sic tamen ut ante vadat ad 
judicium judici suo , justitiam soam suscipiendam. 



Digitized by 



Google 



r6i 



RACHIS REGIS 



i6a 



VIII. 

XII. Relatum quidem nobis est, quod siut aliqui 
pravi homines qui submittant in palatio nostro se- 
cretum nostrum discendum, ut aut per deliciosus 
aut per ostiarios vel per alios hominis captiose aut 
absconse aliquit investigare possiut quidquid nos 
agimus; et ipsi qui rogantur, quidquid cognoscere 
possunt eorum, mandant aut annuntiant^ecrete, et 
adhuc in extranea provincia mandatum faciunt. Sed 
adparit nobis, ut qui tale causa penetrare presumit 
non est in 6de sua rectus, set in mala suspectio- 
nem raanere videtur. Unde decernimus, ut qui in 
taie causa admodum detentus fuerit, tam qui sub- 
mittit quamque qui submittitur, anime sue incurrat 
periculum et res ejus infiscentur: quia, sicut dicit 
Scriptura: « Secretum regis abscondere bonum est, 
u opera autem Dei revelare honorificum est ». 



EXPUCIT EDICTUH RACHIS REGIS. 



locopositos vel clusarios suos, ut nullus homo sine 
signo aut epislola regis exire possit Et dum ad in- 
grediendum venerint peregrini ad clausas nostras , 
qui ad Romam ambulare disponunt, diligenter de- 
beat eos interrogare unde sint , et si cognoscunt 
quod simpliciter veniant, faciat judex aut clusarius 
socropos, et mittat in cera, et ponat sibi sigillum 
suum, ut ipsi postea ostendant ipsum signum missis 
nostri, quos nos ordaenaverimus: signum post hoc 

i o missus nostri faciant eis epistola ad Romam ambu- 
landi; et con venerent da Romo accipiant signo de 
anolo regis. Si vero cognoverent quod fraudelenter 
veniant, per suos missos eos ad nos diriga , et in- 
nott-scat nobis causa ipsa: nam qui ille judex hoc 
facere distullerit , et , quod abse , forte per ipsius 
notitia aliquis exierit, sangninis suo incurrat peri- 
culum, et res ejus infiscentur. Et si praesumpserit 
jurare quod sine ejus premissum factum fuisset, sed 
solutus a culpa ; pro nilectum tamen, sit se adu- 

ao niaverit, conponat in palatio widricild suum. Et hoc 
addimus , ut unusquisque judex ponat sollicitudi- 
nem per judicaria sua in partibusTussciae, ut nullus 
homo possit sine voluntate regis vel sigillum aliquid 
transire; et si inventum fuerit quod sine jussione 
transisset, ut sigillnm aliquid transire non edonia- 
verit , conponat widrigild suum. 



II. 



1NCIPIT 



3o 



CAPITULA IN BREVI. 

Ista quae superius scripta tenentur, in Edictum 
scribantur: et ista duas capitula de subtus in brevi 
previdimus statuere. 

Cap. L 

XIII. Hoc autem statuere previdimus, ut marcas 4<> 
nostras CHRISTO custodiente sic debeat fieri or- 
dinatas et vigilatas, ut inimici nostri vel gentis no- 
stre non possint per eas sculcas mittere aut fugaces 
exientes suscipere, sed nullus homo per eas introire 
possit sine signo aut epistola regis. Propterea unus- 
quisque judex per marcam sibi commissam tale 
studio et vigiiantia ponere debeat, et per se et per 



XIIII. De gasindiis quidem nostri ita statuere, ut 
nullus judex eos opremere debeant, quoniam nos 
debemus gasindios nostros defendere. Et si contra 
lege aliquid faciunt ad arimanno homiqe , et ad 
judice reciamaret suum, judex aut per epistola aut 
proprio ore admoneat gasindio nostro ut judicet 
in se: et ipsum, si judicare non scit, advocit alios 
conlibertus qui sciunt judicare, et judicit causam 
ipsam per legem, et faciat judicatum suum, ut ari- 
mannus ipse fatigatus non fiat. Nam antequam eum 
admoneat , sicut dictum est , non per wifa , non 
per pignerationem sine jussione nostra facere quis 
presummat. Gasindius vero ipse si distullerit judi- 
care, et legem non judicaverit, judix eum distrin- 
gat, idem arimanno justitia faciendo: sit tamen non 
doloso animo , et ipse gasindius stare debeant in 
judicium ipsivius judicii ; et ipse judix emittat ju- 
dicatum suum. Si enim postea ei apparuit quod 
legibus non judicasset, venat cum ipso judicato in 
presentia nostra. 



EXPLICIT 



A DOMNO 



RACHI REGE. 



31 



Digitized by Google 



4 



Digitized by 



Google 



i65 



INCIPIT 



iGG 



EDICTUM 

AHISTULFI REGIS. 



DE AHNO PRIMO. 

I. De donationes iUa, que facta sunt a Hachis 
regem et Tasia conjuge. 
II. De his qui loricas habere passit. 
III. De negationes. 
////. Item de negationes. ' 
■ V* De dlausas dirruptas. 
VI. De negatibnes et terrena tiegotio. • 
VII. De fudices qui hemines de txercuu . di* 

mittunU. 
VIII. De iUiata cqnjunottones. 
VIUI. De furonibus. < 

DE ANIfQ qviRTo. , . 

X, Si quu moriens et sonorem in capUlos 
dimiserit. , ' , i . 



XI. Si quis Langobardus pertinentes suos t/ui*-' 
gdre voluerit. 
Xll. Si quis in egntudinem res suas, drdhutiretit. 
- XIII. Si quis jrort habens filium , ttnam Jitiam 

sudm meUorare votiterit. 
XIIII. De usufructu uxoris sue. 
ro XV. De paranimpha. . 

XVI. De convenientia cum pontifieibus vel ab- 
batis. 

XVII. De conparatione ecclesie, que in mundio 
palatii est. 
XVIII. Si quis res aecclesle possederit. 
XVIIII. De sacramentum inter judices vel abbates 
seu praeposUttm aecdtesidei ' 
XX. De sacramentum ctim dctores regis. ! 
XX L De pignore hominum, qut iti exercitu am~ 

bulare debent. 
XXII. Si quis ■ irt setvi&um cujuscumque pro boita 
iwtuntate inirofiierit. •■•'■■■ <•• • 



30- 



. V i ;,),:;:?. :•' y- '<■■''■ •'n.rp •'■; ' .i 1 . •' 

.:".' i ,: m(| ;, i| Jj; , , ;j i , ! , ' • ,. ,. 



:•.!!•' >;.i..,;, i 
• • . '■ i .. , ;; 

,' ' ' • .: ; .,.:-3 «: . •', i.' 

' ' ' ' 

' • • • > i .!'■; i • , , . • . ■ ; • 



u-t- ■;•/ ri,. • i 

i 



I 



! .' 



i -• :i , : .:i 



... i ■ .i 



l . " > i 
i 

• • •> . •;• 



. !;,! 



.(,'1' '•.••) ) 
: v, : . • i 



2i 



Digitized by Google 



167 



EDICTUM 



168 



,3 - 1 • 1 

, ' < . . 



INCIPIT DE ANNO PRIMO. 



(Kalendis martiis, anno DCCL.) 



VOLUMEN PRIMUM. 

In generatione et tempora andquorum Lango- 
bardorum permiserunt et antiquorum suorum di- 
spositiones [corrigere et adaugere, quod et decessores nostri] 
usque nunc servaverunt. Sed modo , auxiliante 
Domino sostro JHESU CHRISTO, Aisrotrvs, 
in ipsius nomine rex gentis Langobardorum, tradi- 
tum nobis a Domino populum Romanorum , anno 
regni nostri primo, indictione tertia-, residente intra 
Ticinum in palatio nostro una cum cunctis judici- 
bus et Langobardis universarum provinciarum no- 
strarum: previdimus enim, ut cum Edictus Lango- 
bardorum antiquorum regum precessorum nosiro- 
rum fuerat institutus , parum in- . ejus volumine 
adaugeri in cepitularem. affigere die kalendarum 
martiarum. 



Cap. I. , . 

I. Primo omnium statuerunt de donationes illas 
quae facte sunt a. Rachjs .rege et Tasgia conjuge 
ipsius , ut omnia illa precepta , quae postea facta 
sunt postquam Aistolf faqtus est rex, stare nul- 
latenus debeant, nisi per Ahjstow?um regem ei de- 
nuo cui donatum est fiierit concessum. 



n. 



super habuerit, per isto numero debeat habere ca- 
ballos et reliqua armatura. Item placuit, ut ilti 
homines qui non habent casas massaricias , et ha- 
bent quadraginta jugis terram, habeant caballum, 
scutum et lanceam. Item de minore homines prin- 
cipi placuit, ut si possint habere scutum, habeant 
coccora cum sagittas et arcos. 



III. 



III. Item de illis hominibus qui negotiantes sunt et 
10 pecuniam non habent, qui sunt majores et potentes 
habeant loricas , scutos , et caballo s , et lanceas ; 
et qui sunt sequentes habeant caballos, scutum, 
et lanceam ; minores habeant coccoras cum sagit- 
tas et arcos. 

ffll. 

IIII. Et hoc itefn de iltis hotninibu^ ) qni ne- 
gotium fecerint sine voluntate regis cum Romanus 

ao homines : si fuerit juder qui hoc focere presum- 
pserit, conponat widrigiW suum, et honorem suum 
ammittat; si r .fnerit arirtiannus homo, ammittat res 
suas, «t vadat decabratus clatqundo; Sic patiatur qui 
contra voluntatem domini sui regts cum Romanus 
homines negotium fecerit , quando- - lites \ habemus. 
Similiter conponat judex qui rieglectUm ^fecerit »d 
inquirendum, si ante ad ejus notitiam pervenit 
quod arimannus ejus hoc fecisset aut alius homo 
in ejus judicaria , conpbnat •widrigild suum , et ho- 

3o norem suum non perdat ; et si dixerit ipsc judex 
quod \ ad >ejug\ notitrant^ non > pervenisset , purificet 
se ad sancta Dei evangelia, qubd>ad ejus notitiam 
non pervenisset. 



II. De illos homines qui possunt loricam haberent, 
et minime habent , vel minores homines qui pos- 
sunt habere cavallos , scuto et lancea , et minime 

habent , vel illi homines qui non possunt habcre 
nec habent unde congregare, debeant habere sculo 
et coccora. Et stetit ut ille homo qui habet se- 
ptem casas massaritias habeat loricam cuni reliqua 
conciatura sua , debeat haberc et caballos ; et si 



V. 



V. De clusas quae disrupte sunt, restaurentur, et 
ponant ibidem custodiam , ut nec nostri homines 

possint transire sine voluntate regis, ncque extranci 
4o possint ingredere in provincia noslra similitcr sine 
voluntate regis vel jussione. Et in quale clusa 111- 
venti fuerint, tali pena subjaceat clausarius qui 
custodire neglexit a judice suo , qualis ipse judcx 



Digitized by 



Google 



iCkj. 

a rege unle posito ; nisi>'judex pro utilitate regis 
miserit missum suum aut susceperit , tantummodo 

pro ca^sa.regis.,, ; ,.„: / >. ■' . 

■ : '•; .. ii:').' ; .',■■:<■'.- 

., • , ."' ; ,j Kr;;i-< i /VL. .>'. ■ ■ '"' 

'" . -.' .''.••.•' 

"VI. ; I)c, qayigio et terreuo negotio , ut nullus 
debea,t; .uegolium* peragendum ambulare aut pro 
quujecumque causa s|ne epistola regis aut sine vo- 
luntfite juthci ,&#\ ; > et qui hoc fecerit , conpOnat 
widrigild suuin. , ■ 

VII. 

VII, De judjcis ef; ricsculdahis yel actores,qui 
homirfespptpntes. dimitl,uni ad cssa de cxercituj qui 
hoc faciunt >; cpttpooat. sjcuj. Edictus, continet pagina. 



UIISTUI.Fl REGIS 



I TO 



; > iMjI' 1 ) j.p. '■ ' ■-. 
i 

. ; . •••.'» ■• ;.' / •:, :.!.!.!<•:•■' '■ ' • " '• 

. VIII, ,De iuUci$a,,cpnjunctione, qui nec unde ca-,, 
nones autEdictus habe} esse non possuntcopulatus, 
placuif eidem priucipi nostro ut a presente separen- 
turj et quis intra: presentem indictionem causam 
istam de nostris, judvribus negiexerit ad judioandum. 
aut, distringendum,. cpnponat widrigild suum: quia. 
de causa ,ista apparet nobjs omnibus , qui talia 
consentiunt contraDeum et animam suam faciuut, 
et malitia amplius, crescit. 

vnn. 

r yilll. De fijiconibus, qui neglexerit inquirere aut 
soUicitai,-e , , vel qui eos transire j>ermittunt foris. 
clausas j ita subjaceat, S|icut Edicti continet pa- 
ginaj et iptra presentem indictionem fiat.inquisitio. 
Et hoc statuerunt, u\ si conprehensus a qualecum- 
que .judicefuerit,, ,et, de sub alio judice collegam 
suunv crimjnaverit,,,et jpse juder qui ipsum furo- 
uem coijprehensum habet ad aliuru judicem ina»da- 
tum fecerit, et ipse negjexerit eum conprehendexe : 
qonpowat ipsum furfcaoij cuj factumcsfc jtfde* ipse, ; eo> 
qapd ponpreheudere peglexerijt furpnem ipgum. Et 
si ^eryus cujuscumque. fuerit, faciat scire domjnwm 
ejus.,, et ipse dpminus ejus inquirat servum, suwn, 
et, faciat ei justftiflm qui conpejUaverit j ^et, si ipse, 
dpminns ; ejus, neglgxerif. epnprehendere attt inqui- 
rqr.Cj. «onppnat ipsflm fart;um pui fectum est, eo, 
quod. ,co(npr,ehcnde^e neglexit. , 

EXPLICIT DE AKNO PRIMO. 



« JusUdam tliseite qui habitalis terram^fjuia justus 
« Dominus justitiam dilCxit illa nos sedule con~ 
vehit sancire yut geus nobis commissam in judicio 
non gravetur, et omnipotenti Domino , cujus opi- 
tulatione regnamus, in omnibus placere valeamus ; 
decessorum nostrorum sequentes exempla , qui , Re- 
demptori omnium saeculorum pleno pectore placere 
desiderando , pro sibi commissae gentis tuitione , 
ut recto moderamine regeretur, leges mposuerunt. 

10 Idcirco ego, Dei omnipotentis auxilio, Jhistvl¥VS 
preceUeniissimus catholicae gentis Langobardorum 
rex, praecessorum nostrorum omnia instituta per- 
pendens , qudedam ibi repperimus non adnexa, de 
quibus maximus error nostros judices ad danda 
judicia involvebat: anno felicissimi regni nostri in 
Dei nomine quinto , die kalendarum martiarum , 
indictione septima, convocatis ex diversis partibus 
regni nostri. pertinentibus judicibus, commutie cdn- 
sifium in Edicfi pagina adfigi statuimus que pre- 

20 cellentiae nostre juxta Deum justa conparuerunt , 
quatinus et justitia maneat , et a nostroriim judi- 
cum judicio omnis obscuritas inluminetur. 

. . s ■>'.'. 

:.■•:., / ^ CAP. I. • • .» '. 

X. Reeolimus enim in anterioris Edicti pagina 
esse insertum, ut si frater decederit absque filiis, 
filiabus , et sorores relinquerit, ipsae ei> hcredes 
succederint ; nam amedanis suorum nepotum pos- 

3o sessionem capere nullumodo potebaht, quia nihil 
de eisdem amedanibus prior continebat Edictus, nisi 
aut sorores aut pai-entes propinqui succedebant : 
ct dum remanebant in capiUo , in casa inordinate 
patiehtes necessitatem servis se copulabant. Ideo, 
Deo nobis inspirantem, statuere previdimus, ut si 
quis Langobardus moriens sororem unam aut plu- 
res in capiUo in casa reliquerit , et filium unum 
aut plures, filii ipsius debeant perpensare quabter 
amedanes eorum absque necessitatem vivere pbs- 

4o sent secundum qualitatem substantiae suae , ut 
ainedanes iUonim indigentiam non patiantur neque 
de victum, neque de vestimentum, neque de cab 
oiamento , sed nec de obsequium. suum ; et si in 
sacro monasterio suh statuta regula vivere volue- 
rint, ab ipsis suis nepotihus ordinentur ut illis prae- 
visum fuerit aut convenerit. Si autem predicti ne- 
pdtes decesserint absque filiis, fiUabus, aut-intestati, 
et . sorores reliquerint, amedanis eorum que in casa 
in capillo remanserint cum. ipsas nepotas suas in 

5o rebus nepotum et fratrum sucoedant equaUter quan- 
tecumque fuerint 



INCIPIT DE ANNO QUINTO. 

' ■• ' ' ; 

<■■•: ' •( Kakndb martiis, ttimo DCCLEII. ) 

- > / ( i ••'"• • ' •' • . ' ' 

VOLUMEN SECUNDUM. 

Quoniam propheiica r^os vaticinatio . admonet di- 
cens : «. Justa judicate filii hominum; » et alibi : 



IL 



XI. Anterioris Edicti legitur kapitula, ut si quis 
Langobardus pertinentem suum in quartam manum 
tradiderit et a se amund fecerit, aut circa altario 
deducendum sacerdoti tradiderit, soluti ab ; omni 
conditione servitutis permanerint. Sed quoniam per- 
versi homines benefactores suos accepta Ubertale 



Digitized by 



Google 



I 7 I 



EDICTUM 



171 



postponebaot, et ipsi eum postmodum retinere ne- 
quaquatn valebant ',' multi hominis timentis ne sui 
liberti eos postponerent, iibertatem eis facere ob- 
mittebant Propterea statuimos , ut si quis Lango- 
bardus pertinentem suum thmgare voluerit in quarta 
et cartola ilii fecerit , et sibi reservaverit 



LIII. 



manu 



servitium ipsios dum adhuc vixerit, et decreverit 
ut post obidum ejus liber sit: stabiiem debeat per- 
manere secundom textu cartule quam ei fecerit ; 



XIII. A nostris decessoribus jam- antea est msti- 
lutum, ut Langobardus potestatem habeat filium 
suum sibi bene servientem de rebus suis meliorare; 
de filiabus non contenebatur. Ideo statuimus, ut si 
duas filias habuerit, et filhim non reliquerit, p 0 . 
testas ei sit unam filiam suartl ; qualem voluerit , 
mejiorare tertiam partem de rebos Suis, Ct *i tres 



quia justom nobis paruit,' ut homo benefactorem ro fderint , quartam partem { et' si ampKos fuerint, 



suum vivente eum dimittere non debeat. Nam qui 
in ecciesia liberum dimiserit per manus sacerdotis, 
sic maneat ei iibertas sicut anterior Edictus con- 
tenit 



III. 



XII. Gognovimus enim multotiens perfidos homi- 
nes contra voluntatem parentum defunctorum suo- 



per hanc rationem conputetur. 



XIIII. Et iterum si quis Langobardus decidens 
uxori sue usumfructum de rebus suis judicare vo- 
loerit, et filius vel filias ex ea refiquerit, non am- 
plios ei pro usumfructum jndicare possit, quam 
medietatem ex sua substantia, super Ulut quod ei 



rum agere , dum ipsi pro anhnabus suis per loca 20 in morgincap et metam secundum legem datmn 



venerabilia res suas destribuebant, et pertinentibns 
sois simplicem libertatem com rebos qoiboslibet 
donabant ; et com ipsis hominibus per astutia age- 
bant, et eos a suis cespitibus remov^entis in suum 
servitium replicabant, postmodum libertatem simul 
et res amittebant. Ideo previdimus, hanc resecare 
malitiam , ut voluntas et ordinatio inpleatur de- 
functi : et ita sancimos , ot si qois Langobardus 
per cartola in sanitatem aut egritodinem soam res 
soas ordinaverit , et dixerit eas habere loca vene- 3o 
rabilia, et familias per que res ipsas excolnntor 
liberas esse dixerit , libera ei sit potestas ; si di- 
xerit ut in ipsis religiosis locis redditum faciant, se- 
cundum ipsius statuta reddant omni tempore juxta 
domini sui preceptionem ipsi et filii filiorum illo- 
rum, et sint liberi de suis personis sicut dominus 
eorum instituerit, et ab ejus heredibos non repli- 
oentur, nec a suis cespitibus removantur, sed ab 
ipsis venerabilibus locis defensentur, excepto si sua 

voluntate voluerint exire, licentiam habeant in li- 4° teletn rem facere temptaverit, cOnponat solidos no- 



fuerit. Et si filius ant filtas ex afia oxore reiique- 
rit onum aot doos , possit oxon Stiae tertta por- 
tionem ad usumfructum relinquere; si fuerint tres, 
quartam partem; si autem amplius fuerit, per hoc 
numero conputetur. Morgmcap et meta , qnod ei 
legibus data est, habeat in antea. Si quidem nn- 
pserit postea aut mortua fuerit , usumfructum in 
integrum ad heredes revertatur ; de meta vero ct 
morgincap fiat secundum anteriorem Edictum. 



VI. 



XV. Pervenit ad nos, quod dom qoidam Komhiis 
ad sosciptendam sponsam cnjosdam sponsi cum pa- 
ranimpha et troctingis ambuktrent, pervCrsi hommis 
aquam sordtdam et stercorosatn super ipsa jactatiiL 
Sed quia cognovimos maium hoo per singula loca 
fieri, previdknus, ne pro hanc caosam scandak vel 
homicidias surgant , ut si quiscomqne libcr houio 



bertate soa exire, et vivere obi voluerint Nam si 
ad finis mortis properaverit , ita ut nec thingare 
honunem stmm possit, neqoe in mano sacerdotis 
tradere circa altario liberom dimittendum, propter 
subitaniam mortem, et instituerit ut post obitum 
ejos per manom sacerdotts qoalem designaverit ciroa 
sacro altario dedoci debeator: caosa miserationis 
decrevimns, ot sicut dominus eorum preceperit ita 
inpieatur, et sacerdos quem designaverit eum abs- 

que cujuscumque contradiotione absoivat, et liber 5o pra legitur solidos nungentos. 
permaneat; quia maxima mercis nobis esse videtur, 

ut de servitio servi ad libertatem deducantur; eo VII. 
quod Redemplor Noster servus fieri dignatus est, ut 
nos libertatem donarit. Si vero aliquid ei in ipso 
exito suo donaverit aut donare preceperit, stabilis 
ei ipsa donatio permaneat; quia Apostoli Panli aucto- 
ritas maxime ad domesticos fidei bcneficium prne-i 
stare jubit. Et pro iaunegihl inputetur ei servitium 



nientus, medietatem regi, et medietatem ad mmt- 
doald ejus. Nam si pertinentes homints hoc fecerint 
sine voluntatem domini sui, et se dominus eorum 
pwrificare per sacramentum aosus fuerit quod nec 
eom ejus voluntatem nec consifio vel consensum fa- 
ctum fuisset , servi ipsi tradantur in manus de 
mundOald ejos, et ipse ftciat de eht qood ei pla- 
coerit, et atnplius patronus calothnia non habeat; 
ct si jurare non presompserit, conponat sicnt su- 



suom , eo quod servos non habit onde aliut lau- 
negild ei faciat. 



XVI. Si qois Langobardos com pontificibus, 
abatibos, vel. custodibus eccLesiarum , seo exenodo- 
chiorum preposilis, de quibuscomqoe rebus conve- 
nientiam fecerit, et poena inter partis obUgarerit, et 
hcredes vel successores suos conligaverint, et idonei 
hominis interfuerint, non possint postea ab eornm 
60 successoribus removeri, sicttt nec rcmpvitur abeodem 



Digitized by 



Google 




•3 



AIIISTULFI RTGIS 



Langobardum , excepto si pena obligata conponere 
voiuerit Si vero commutationem fecerint de casis, 
terris , vel familiis , et fuerint inter missus regis 
vel pontificis seo judices, aut tales homines tres 
quomm fides ammittitur, et res meliorata eis pa- 
ruerit tunc qunndo ipsa commutatio facta fuit quod 
pars loci religiosi suscipiat, nullo in tempore po- 
stea ab eorum successoribus removeatur, sed sem- 
per commutatio ipsa firmis permaneat; et si remo- 
vere voluerit, poena inter se conligata conponat. 10 

VIII. 

XVII. Relatum est nobis, quod nunc usque talis 
fuissit consuitudo , ut monasteria vel reliqua loca 
venerabilia, que in defensione sacri palatii esse no- 
scuntur, conpositione dubla exegessent ab homini- 
bus qui in ipsa venerabilia loca conponere devebant, 
sicut curtis regia exegere videtur. Nunc autem sta- 
tuimus, ut monasteria, baselica, vel exenodochia , 
quae ad palatii defensionem esse noscuntur, si 30 
conpositione exegere debuerit, non exegant sicut 

de causa regia dublum, nisi sicut alia venerabilia 
loca exegunt que ad palatio non perteneunt. 

VIIII. 

XVIII. Si quis Langobardus qualecumque rem 
possederit , et custodes locorum venerabilium de 
ipsis rebus eum molestaverit, et ipse possessionem 
suam de triginta annos consignaverit, et ejus cla- 3o 
ruerit possessio, possedeat et in antea. Similiter et 
venerabilia loca faciant de rebus quae ipsi posse- 
deunt , si a Langobardis fuerint pulsati. Quia an- 
terior Edictus contenit de quinque annorum pos- 
sessionem , ut qui possederit per quinque annos 

in fitcie ejus qui pulsaverit, ipse secundum legem 
defendat ; et loca venerabilia inter se de rebus 
quibuslebit quadraginta annorum. possessio exclu- 
ditur: ideo justum duximus, ut qui per triginta an- 
nos possederit possedeat et in antea. 



»74 

abas solus ; nam alius quales elegerit , quanti se- 
cundum legem jurare debuerint, sacramentum de- 
ducant: ita tamen ut ipse abas talis sit, qui per 
regulam secundum Deum vivat , et subjectos mo- 
nachos usque quinquaginta et amplius cum eo re- 
gulariter vivant. Si quidem cum alio custodem vel 
prepositus de locis venerabilibus causam habuerit, 
ipse custodis vel prepositis sacramenlum deducant. 



XI. 



XX. Si quis cum curte regis causam habuerit, et 
evenerit ut pars curtis regis sacramentum deducere 
debeat, si major causa fuerit, per sacramentum ove- 
scarioni cum actoribus finiantur; si vero minor 
causam fuerit, actor de loco cum actoribus secun- 
dum qualitatem causae persolvant sacramentum. 



XII. 



XVIIII. Si quis Langobardus causam habuerit cum 
locis venerabilibus que ad defensionem sacri palatii 
esse noscuntur, si fuerit causa unde sacramentum 
debeat procedere , si judex abatem , custodem vel 
prepositum pulsaverit, ipse ei satisfaciat: si autem 
aba , custus aut prepositus judicem pulsaverit , et 
sacramentum datum fieri debuerit, ipse judex ei 
sacramentum deducat. Si vero alter Langobardus 5o 
habuerit causam cum abatibus , unde similiter sa- 
cramentum deductum fieri debeat, anteponatur ipse 



XXI. Et hoc definimus, ut postquam jussio regis 
fuerit in exercitum ambulandum , et constitutum 
positum ad movitionem faciendam , nullus presu- 
mat fidejussorem aut debitorem pro quacumque 
causa pignerare , si de una judicaria fuerit , ad 
dies duodecim antequam exeat ad exercitandum , 
sed sit quietus a duodecim dies antea et duodecim 
postea quam de exercitum fuerit reversus ; si au- 
tem de aliis judicariis fuerit, simililer sit spatium 
ad dies viginti : nam si quis intra ista spatia pi- 
gneraverit, conponat pignera ipsa, sicut qui contra 
rationem pignus abstulerit. 

xni. 

XXII. Si quiscumque homo pro bonitatem suam 
introierit in servitio de judice aut de alio hominem, 
et deservierit ei vel ad filius aut ad nepotes ipsius, 
et claruerit veritas quod parentes ejus omnis liberi 
fuissint, et postea eum in servitio detenere voluerit, 
dicendo quod per triginta annos ei vel parentibus 
ejus deservisset : non possit eum pro ista posses- 
sione tenere ; quia inpossibile est et contra Dei 
preceptum, dum omnes ejus parentes liberi sunt, 
ut ipse solus qui voluntariae deservivit in servitio 
deteneatur pro sola possessione. Nam si pro furto 
aut pro alia maiitia, sicut Edictus contenit, ad de- 
serviendum in manus datus fuerit , et probatum 
fuerit, deserviat et in antea. Si vero ejus parentes 
pertinentes fuerint, et ipse solus ad libertatem ten- 
dere voluerit, si ipse libertatem suam edoniare per 
cartola aut per hominis liberos vel per possessio- 
nem juxta legem non potuerit, deserviat et in antea. 



EXPLICIT 



EDIGTUM 



AHISTULFI REGIS. 



Digitized by 



Google 



C: ; ( iv ,. / • : : >;; 



j 



: . ; 



i > i ! ; '. . ' .••.'»• i .1 



• i 'i i i< 



,1 i,; .••; I ■; ' , : , ■ • . > i t ■'; • i ■■■.'.■' •11." i, t 

' •'. i • i f • • .'• ' . i >. » i ' 1 ■ • . • ■ i ■ ■• . i • 1 . / ■ ■ • ..':■(' i ' _..'•• 



/ 



1 i r ■ 



■'.>.. ',..,' . >■'.,.! J : ' . ; ) .' ' . , i , . I ' l . > , 

!•.,;•..! .' ! ■ ■ - : ';■',;.. .. ••.,;• i i. i< ..;■''■:,■> i ■ > ■ ; <>': ' ■ '. .'■■:■. i 

!./.-' , ■;. • i.l '! ■'' .. ■ '• ' . • • ' '■ . ■ , .l.i , > I . . ,i; !!,:! I l.i . , 

.'.' .''c ii! !•> !; i / !• ■ :t ,;. ''.j. j" i ii,. . iii l •!;.'/,'; ■ •'' ■ - , i '••■(• ' • , 1 ' - i' '"! • •• '''.'!•■ '> 



" - K j il \ : . . ' r 



Digitized by 



Google 



APPENDICES. 



53 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



j 



i8a 



■APPENDfX I: 



CHRONICON GOTHANUM 



AB AUCTORE ANOIS Y 



a«no a DCCCVi ad DGCCX cokscrii>to». 



xjLsserunt antiqui ; parentes Larigobardorum per 
Gambaram parentem suam, pro quid exitus aut 
movicio seu visitatib eortim fuisset, de inter ser- 
pentibus parente^ eorum breviati exissent; sangui- 
nea et aspera progenies et sine lege. In terra 
Itatiae - adventantes, fluentem lac etmel, quod am- 
plro* est , salutem invenerunt baptismatis , et ve- 
stigia sanctae Trinitatis' recipientes inter numerum 
bonorum effecti sunt. In iltis impletum est, « Non 
* imptitatur peccatum cum lex non esset ». In pri- 
mis lupi rapaces, postea agni inter dominicum gre- 
gem pascentes. FrOinde gratia refierenda est Domino, 
qui- illos de stercore inter justorum gregem col- 
locavit. In his est Davitica hnpleta prophetia : u Et 
« de stercbre erigens pauperem, sedefe facit eum 
n cum principibus populi sui. » Sic superscripta 
Gambara cum eisdem movita adserebat , non ut 
prophetaret quae- nesciebat , sed phitonissa inter 
Sibillae cognbmina dicens eo-quod illi superna vi- 
sitatiofie movisseint , ; tit de spina rosa efficeretur , 
-nescietis in qnalia , nisi diviriandum ' perspicerit. 
Moviti itaque non ex necessitate aut duritia cordis 
atit paupertim oppressione, sed ut ex alto ; salutem 
consequeretur, $sserit exituros. Mirumque est omni- 
bus et inanditnm' videi*e ubi Tion : fnit meritum 
pai^eotum , talis salus -refhtgere quideni inter mu- 
crones spinarum odoramenta aecclesiarum inventis, 
sicut ipse hiisericors filitis Domini antea praedixerat: 
« Non veni 1 vticare justbsy sed peccatores. » Isti 
fuerunt unde ipse Solvator ad Judaeos in Pro^tn-biis 



dicens ait: « Habeo atias oves, quae rion snnt ex 
'« hoc ovili, et illas me oportet adduci ad aquam 
« vivam poscendam. » 

II. Hic incipiam briginem et nationem seu pa- 
reritelain Langdbardorum , exituS et conversationem 

10 eorum , bella et vastationes quae fecerunt reges 
eorum, et patrias quas vastarunt. Vindilicus dicitur 
amnis ab extremis Galliae finibus ; juxtfl eundem 
fluvium in primis habhathret jjroprietas eorum fuit. 
Primis Winili prbprio nomine seu et parentela, 
nam , ut asserit Hieronimus , postea ad vulgorum 
vocem Langobardi nomminati sunt , pro eo quod 
barba prolixa et nrinquam tonsa. Hic supradictus 
Ligurius fluvius , Albiae fluvii cannaiis inundans , 
et nomen finitur. Postquam de eadem ripa, ut su- 

20 pra dictum est , Langobardi exierunt , sic Scate- 
naugae Albiae fluvi ripa primis novam habitationem 
posuerunt. 

III. Sic deiride certanles , Saxoniae patriam at- 
• tigerurit, locus ubi Patespruna cognominantur, ubi, 

sicut nostri antiqui patres longo tempore asserunt 
habitaisse, et in multis partibus bella et pericula 
generarunt ; ibique pritrium regem levaverunt no- 
mine Ageldund. Cum ipso de hoc loco in antea 
patrias ad suam partiem expugnare coeperunt. TJnde 
3o in Beovinidis aciem et clauses seu tuba clangentium 
ad suam proprietatem perduxerunt , unde usque 
hodie presentem diem Wachoni regi ebrum domus 
et habitatio apparet signa. Deinde, meliorem uber- 
tatetn patriae requirentes, ad Trariam provinciam 

ti 



Digitized by Google 



l83 APPENDIX. I ,84 

transierunt, in Pannoniae urbis patriam su|m Jfev; ; ,,' '▼"mL Eo tempore levaverunt Langobardi sibi re- 

reditatem afllixerunt; unde cum Abaris reluctantes gem nomine Cleps, de genere Peleos, et regna\it 

seu bella plurima ardentissimo animo, ipsam Pan- annos duos et menses sex, et mortuus est Et ju- 

noniam expugnaverunt , et Abari cum illis foedus dicaverunt judices Langobardorum sine rege Italiam 

amiciciae emiserunt , et xx et duos annos ibi ha- annos xii. Post haec levaverunt sibi regem uomine 

bitare perhibentur. Autarenem , filium Cleffonis. £t accepit Autaren 

uxorem nomine Teodelendam , Gliam Garibaldi et 

(Capita uiiTT-u-vkle «fpra, -ia Chfonico aoib»fi»<eg>*, a cat^, Walderadae ; «t v«nit eum Tcodelenda frater ejus 

v«.. 87, .d «oi. 7, ve,v38..) . x ^ ' nomjne .Guudwald , «t oidinavit emn Authari rex 

' ' : " • ■ - - ' IQ ( | ucein m civitatem Austinse. Et regnavit annis 

VII. Iste Albuin movit et adduxit Langobnrdos septem , et mortuus est. 

in Italiam, invitatus ad Narside proconsule ct prae- X. Et venit Agilwald dux Thuringorum de Tau- 

side Italiae, qui minas Suffiae reginae etat perter- rini, et junxit se Teodelindae reginae, et factus est 

ritus. Eo tempore cum: exife cojfpe/unt Lajigohardi' .■ , rex LaogObprdfruJm. Ef ojfccidit tres duces rebelles 

a Pannonia, tunc fecerunt' pactum et foedus ami- suos, Langrulf de Verona, Mimolfo.de insula Sancti 

ciciae Abari cum ipsis Langobardis et cartam con- Juli, et Gaidulfo de Bergamo, et alios plures rebelles 

scriptionis, ut usque ad annos ducentos, si eorum suos. Et genuit Awald rex de Teodelinda Gliam no- 

oporteret Pannoniam requirere, sine omnia bella mine Gudebergam, et filium nomine Adelwald. Et 

certaminis ad eorum pnrtem ipsam terram relaxa- reguavit Agilwaldo- annos xx et v. Adelwald filius ejus 

rent , et in Italiam , in quam ipsi perrexerant , ao regnavit annos x. Arioaldus regnavit annos decem. 

usque ad plenos ducentos annos in eorum auxilium XI. Rothari regnavit annos sedecim; per quem 

essent parati. Et movit se Albuin rex Langobar- leges et justitia Laogobardis est inchoata , et per 

dorum de Pannonia cum exercitu suo valde copioso, conscriptionem primis judioes percurrerunt ; nam 

mense aperile in pascha, indictione prima; secunda antea per cadarfada et arbitrio seu ritus finierunt 

vero indictione incipiente coeperunt praedare finem causationes. Istius Rothari regis temporibus ortum 

Italiae; tertia autem factus est dominus Italiae. Nam est lumen in tenebris ; per quem supradicli Lan- 

Narsis proconsul Italiae si quid eorum promiserat gobardi ad cannonica tenderunt certamina , et sa- 

relinquens Italiam ad Spaniarum provinciam est cerdotum facti sunt adjutores. Rodoald regnavit 

reversus. Tunc Papiae cives et Mediolanum me- menses sex. Aribertus regnavit annis vnu. Grih- 

tropolim cum reliquae aliae civitates Italiorum, vi- 3o wald regnavit annos vim. Berthari regnavit annis 

dentes se vacuae , sicut a D.omino fuerat praede- x et vi|. Caiubert rqgnavit annis jxui. Liupert re- 

stinatum cplla sua jpsi Albuin regi subicierunt. Et gnavit aqnos duoSn Arjbert regijavit anpos ,xn. 

cum regnasset Albuin in Italia annos ti-es et menses Ansp&anoo regnavit jnenses, tres. I^vtbrj^w re- 

sex , malo inito contra eum consilio per Rosemo- .gnavit aunos xxxj et menses vil Hildepjusd re- 

niaru uxorem , et consilio Peredei cubicularii sui, fiRa^it penses vn., Ratgis regnavit annos im et 

a Helmeqhis spatario sup occjsus cst in Veroua menses ,vmi. Ajstulfds regnayU annos vu. Dtsi- 

civitate. pq&ws cnm ,filio suo A»elchjs ,regnaverunt annos 

VIII. Et vofebat Helmechis regnjare,,et npn po^ jd«cem et y» ,et menses tres- 

tuit , propter metuui: Langobardoruui ,et neqem : XIL Hic finjtum est regnum Lan^obardorum, 

Albuini. ,Tnnc mandavjt Rosemouiu festinau^er 4° et incoavit regnum Itaiiae, jjer gLoiiosissimum Ca- 

Lqngino praefecto militi Ravennensi, ut eam in roluji regem Francorunf , qui adjutqr et defensator 

fugam su^ciperet ad Ravenn^m. Ut autem audivit domniPetri .principis appstolorpm, qui ab Italia per- 

Longinus haec verba , xnisit movere angarias , et rexerat ejus justiciam requireudain. Nan> pulli hwri 

tulerunt Rgsfiraqpiam et Alspepdam filiam Albuini cppiditas peragrare, sed bwoi piys ;et miserioors 

regis, et omnem tbesaprum Laqgobardprum secum factus est adjuvator; «t„ pieut ppterat omnia de- 

duxepunt et Helmechis; un^e pluros aunos scisma mollire, factus cst clemens mdultor, et palernae 

ct bella inter Lapgobardos «t Romanos fuerunt. patria.e l%es Langobardis misertus ^concpssk, et 

Tunc ut per foemineum primum exordium accidit suas, ut ypluit, quae necessaria« erant, Laogpbardis 

mala suasio peccati , inde psque ad presentem diem adjunxit , «t innum«rab<libus yiris qui eulun «ul- 

fqminalis tenet consuetudo peccandi. Suasit ipsa 5o parunt jnccssanter culp^s idimigit : prP «fwod 

Rosemonia Longino militi sicut prius a Helmechis, omnipotens Pominus, cepties .mulupjiqajrit uberta- 

ut et ipsa occideret Helmechis , et Lpngino esset tcs. Postquam Jtaliam cepit, in Spaniam suos ter- 

uxor. Jnito istp consilio venenpm Rosemonia , et mipos pps^it;, deipiie Saxpnia» perdpmuit; post 

d^e^it Helmpohis; cumqpe gustasset, inl^Uexit qupd .Bavarija« domipa^or WVStet: flt supe»- innipnerabi- 

malignum biberat: praecepit ut et ipsa Rpsempnia les gqptes «jus ^mpr irrujt. Ad ultimum vero, *rt 

cum ,eo biberet in,vi|af et mqrlui sunt ambo. Tunc digmis fpij^ imp^rii honor , adeplus «st coronam 

^onginus praefectus Uilit.opanes thesauros Lango- imperii, digniUu)es Romanae potestaUs aecepit, fa- 

bardorpm, et Albsu,«nda,m filiam Albuin regis jussit ctus est domni Pfitri apostoli wbdiussipus fili"*) 

ppnere in nayes , et Uansmisit eam Consfcantina- et ejus faqulutes ab inimici^ d«fensabat. , 

polim ad imperalorein suum. (>o XJII. Post hacc autem pumia regnum Italiae 



Digitized by 



Google 



«85 



CHRONICON GOTHANUM 



186 



tradidit magno et glorioso filio suo doir.no Pippino 
magno regi ; et sicut omnipotens Dominus patri 
concessit fortitudinis gratiaro, ita et in filio babun- 
davit. Per quem Tratia provincia una cum Abaris 
ad Francorum servitutem est redacta ; illi qui ab 
inicio malorum stirpe progeniti inimici aecclesia- 
rum , persecutores Christianorum seinper fuerunt. 
Per isto, ut diximus, domno Pippino, seu et patri 
suo solatium, supradicli Abari sunt evacuati et su- 
perati , et sanclae aecclesiae defensatae , et multa 
vasa Sanctorum, quae ilti crudeles et impii rapue- 
runt, per istum defensatorem sunt ad propria re- 



10 



versa. Deinde Beneventana provincia, ut digni fue- 
runt suae praevaricationis sacramenti, cives eorum 
igne sunt examinati et consumpti, et populus eo- 
rum capitalem subierunt sentenciam. Post haec et 
Beowinidis cum exercitu suo perrexit eamque va- 
stavit, et populos terrae ejus predavit et captivos 
adduxit. Igitur Corsicam insulam a Mauris oppres- 
sam suo jussu ejusque exercitu liberavit : presen- 
tem diem per ejus adjutorium splenduit Italia, sicut 
fecit antiquissimis diebus ; leges et uberlates ct 
quietudinem habuit per domini nostri mcrila, prc- 
stante Domino nostro JHESU CHRISTO. 



AMEN. 



Digitized by Google 



Digitized by 



Google 



i8 9 



'9° 



APPENDIX If. 



ORIGINES LANGOBARDICAE 



E MEMBRANA BIBLIOTHECAE IIALENSIS 



SAECULI XI INEUNTIS 



PRIMUM EDITAE 



A JOHANNE FRIDERICO CHRISTIO 



a.yno MDCCXXYUI. 



Hi prefuerunt genti Winilorum, hoc est Lan- 
gobardorum, Ibor scilicet et Agio, utreque germani, 
ex matre Gambara editi. Qui egressi de Scandi- 
navia venerunt Sciringa , quae Wandalis contigua 
est; de qua egressi- venerunt in Mauringam: inde 
applicuerunt in Golanda. Mortuis igitur Ibor et 
Agione, primum Agelmund Agionis filius per xxxm 
annos eidem genti regnavit. Post Agelmundi funus, 
Lamisio secundus suscepit regnum. 

II. Post Lamissionem , tercius ad regni guber- 
nacula per lx annos Letos ascendit. Hoc defuncto, 
Ildeoc [iiii] ejus filius nn suscepit regnum. Quo de- 
cedente, quintus Godeoc regnum est adeptus. His 
temporibus Odovacer Italiam regebat. Godeoc mor- 
tuo, regni gubernacula suscepit ejus filius Claffo. 
Ex supradicta regione Winili egressi venerunt in 
Rugilanda , quae Rugorum dicitur patria , quam 
Feletheus, qui et Feuba dictus est, rexerat; sed, 
Odofacra resistente, amisit cum vita patriam: illic 
per aliquantus Winili commorati sunt annos. Claf- 
fone defuncto, Tato septimus ascendit ad regnum. 
Winili vero egressi de Rugilanda venerunt in cam- 
pos, qui sermone barbaro Feld appellantur. Tatone 
interfecto aWACHONE, ipse aliquantisper genti sue 
uominatus est : qui ex sua filia filiura suscipiens , 



eum Waltari appellavit. Ipse Waltari post Wa- 
chonem octavus per septem annos optinuit regnum. 
III. Post quem Audoin nonus adeptus est re- 

i o gnum ; qui Langobardus in Pannoniam duxit. Alboin 
mortuo, jam decimus ejus filius Alboin ad patriam 
est regendam electus ; quique per Narsetam ex Pan- 
noniam vocatus, in qua per lxii annos deguerat, 
in Italiam universa cum multitudine gratanter in- 
greditur ad eandem obtinendam. Hic autem, in- 
sidiante Rosmunda sua conjuge, ab Helmichiso suo 
milite , Peredeo operante , interfectus est. 

IIII. Cujus post necem Cleb , nobilissimus , ad 
regni fastigium erectus est; sed post annum et sex 

20 menses a suo puero interfectus est. Post hec Lan- 
gobardi sub ducibus per x fuerunt annos. Sed com- 
muni consilio Antharim , Claffonis filium , in re- 
gnum praeficiunt; qui, ut tradunt, veneno accepto, 
mortuus est. Huic successit Agilulf, qui per suam 
conjugem Theudelinguam, Gregorio papa monente, 
statuit cum Romanis pacem. Is postquam xxv re- 
gnaverat , diem clausit exlremum. Adaloald post 
patri successit , decem cum matre annis regnavit. 
Sed hunc regno ejecerunt Langobardi , et ejus in 

3o loco Arioald electus est in regnum ; hic post xn 
annos quibus regnaverat , defunctus est. * * * 



Digitized by 



I 



• . ! 



... C ) ' , 

I. . 



> 



•' l - - ,'. "> ,:■,< i ' ■ , i 
• l . ' !".);.' >••;.',;, 



) . .• - ii.. (..:( 

'•'■'■ • ■ ' ■ ' ■ ' ' l ' ' > l . ! , ' . ■ | 

• . ' •• ' I . • . , . . ,' , 

•' ' ■ '"' ''• . ' ■' '» '. '■••;• . :l ,.' .; , ■. .; 



/ i;. 



Digitized by 



Google 



APPENDIX III. 



'94 



LANGOBARDORUM REGUM 



LEGES 



AD EDICTUM NON PERTINENTES. 



GRIMOWALDI REGIS. 



LIUTPRANDI REGIS. 



( Anno DCLXIJ— DCLXVIU.) 



( kalcndis inarliis , aano DCCXXXIII. ) 



NOTITIA. 



NOTITIA. 



I. 



I. 



i3i qais servus per xxx annos domioo suo servi- 
tium fecerit, non praesumat contra dominum suum 
pugnare, nisi serviat ei. Et si aldius fuerit, et per 
xxx annos fecit operas , similiter non liceat eum 
pugnare contra dominum sunm, sed faciat sicut et 
parentes ejus feoerunt; nam nova amplius a domino 
suo non inponatur. Et qui per xxx annos cogno- 
scitur fuisse liber, nullam patiatur violentiam, nisi 
liceat eum in iibertate sua permanere, aut per sa- 
cramentum defendere/ 



II. 



In mohine Domini Noditia qualiter jubit domnus 

10 rex ad omnis etC. ( Auctoritate codicis Vercellensis in Edi- 
ctum recepimus inter Liutpbandi tegea de anno XXI , cap. >. ) 

II. 

Si servus noster occisus fuerit, etc. ( Aaetoriute 

codicum Vercellcnsis et Eporediensis in Edictum recepimns inter 
Liutpbandi leges de anno XXI , cap. xi. ) 



III. 



20 



Propter Deum et ejus misericordia precipimus 
atque statuimus , soia pietatis causa , ut si aldio 
noster occisus fuerit, medietatem de ipsa conposi- 
tionem tollat curte nostra, et medietatem parentes 
ipsius defuncti, si vivo patrem babuerit aldione 
nostro , sibe matrem , sibe fratres , sibe filii. 



De servis qui culpas faciebant de solidis dcccc, 
et dominos suos pro ipsis conponere stetit, statui- 
mus , ut si talem culpam fecerit servus unde dcccc 
soiidi conponebantur , nihil aliud faciat dominus 
ejus , nisi ipsa persona tradatur ut moriatur ; et 
conponat pro illicita causa dominus .ejus quod ser- 
vus commisit solidos lx, et amplius non calumnietur. 

( Ad Gbimowaldum item nonnulli codices refernnt, qnod nos e 
pluribos codicibus subjunximus Liutpbandi Edicio sub numeris clvii 3o nec da aldione nostro aliquid emere ; quia pro cau- 
- cljiiii , Memobatobium de merccde Comaciuorum. ) telia et pro futuris temporibus per omnes curtes 

35 



IIII. 



Hoc precipimus, ut nullus presumat nec da servo 



Digitized by 



Google 



ig5 APPEPi 

nostras breves facimus de omni territuria de ipsas 
curtes pertinentes. Unde precipimus, ut qui amodo 
inventus fuerit de servo aut de aldione vel abthin 
de curte nostra aliquid emere, ipsum perdere ha- 
bet , sicut qui res alienas malo ordinem invadit ; 
et si actor consenserit aut conscius fuerit , res 
ejus tollere et iupubHcare faciat. Quia debet omnis 
home considerare propter Deum et animam suam, 
quontam nos iUum relaxavimus a livero ereman- 
nos, quod nobis in curtis nostras secundum anti- 
quo Edicto legibus pertinebat; quoniam qui unam 
filiam relinquebat , tantum in tertiam pars sub- 
stantiae patri suo succedebat, et duas in publico 
revertebant si propinquus parentes non habebat ; 
et si duas filias habebat aliquis aut amplius, in me- 
dietatem tantum succedebant patri suo , et publi- 
cus in medietatem : et ecce nos modo omnia de 
talibus causis propter Deum et ejus misericordiam 
relaxavimus. Proinde unicuique debet sufficere sua 
substantiam, et non debet cupiditatem habere con- 
tra rationem conparandum da servo aut de aldionem 
vel abthin nostro. Unde qui hoc facere presum- 
pserit, conponere habet sicut scriptum est; insu- 
per in perjurii reatum nobis conparuit pertinere , 
eo quod nobis juratum habet quod nobis Gdelis 
sit ; et qualis fidelitas est , dum ille cum judicis 
aut actorem aut aldionem vel servo conludium fa- 
cit, et res nostra contra nostram voluntatem in- 
vadit? Quia hoc statutum est in Edictum, ut qui 
de servo aut aldionem conparaverit, perdat pretium; 
et quale legem unusquis Langobardus sibi habere 
vult, talem debet ad curtem nostram conservare. 
Et quis modo conparavit aut infiduciavit , perdat 
pretium suum secundum Edicli tinore ; qui vero hoc 
modo facere presumpserit , et pretium perdat, et 
sicut qui res alienas malo ordine invadit nesciente 
domino conponat : actor vero amittat substantiam 
suam qui hoc consenserit, sicut superius legitur. 
Nam si nos relaxavimus , unusquisque habere de- 
beat cui preceptum fecimus aut fecerimus. 

( Huc item referenda Liutprandi regis capitula CLVii-CLXiiil; forte 
•tia* capiluU Hvun, uiui, cxvi. ) 



3IX III. 196 

RACHIS REGIS. 

(Kalendis martiis, anno DCCXLV et DCCXLVI.) 

( Huc pettioant, cjuae ex ««dicibiu in ipso Edicii corpore edidiaitu, 
Rachk regis cepitula i-un at xjii-xjiii. ) j 

10 



[ AHISTULFI REGIS. 

( Anno DCCLIin— DCCLVI. ) 

ao 

I. 

Et hoc addi placuit nobis, ut nullus sacerdotum 
in rebus Langobardorum auctoritate propria abs- 
que judicio calculorum intrare presummat, neque 
quisquam Langobardorum in rebus eclesiarum, sa- 
cerdotum , sive clericorum , prevalendum intrare 
presummat. Si quis amodo tam Langobardus quam 
3o clerus rem sibi indebitam absque judicio usurpare 
presumpserit, qui convictus fiierit hec fecisse ea 
sententia feriatur, ut eandem rem quam invasit 
cum alia tale eidem cui vim ablata est restituat 

II. 

Villa exceptro villarum, et piscatoria manufecta, 
et quicquid fossibus aut sepibus vel etiam alium 
genere clausurarum munitione precingitur, edodem 
4o inmunitate et temeratoribus dicatur campo et silva 
que sine laborationibus sunt nullo modo munitiooe 
cinguntur, nou plus inmunitate nomina conpiete, 
quam claustra monasterii. ] . 



Digitized by Google 



i 9 8 



APPENDIX HII. 



c ■ / 



RAROLI MAGNI 



FRANCORUM ET LANGORARDORUM REGIS 



CAPITULARE, 



e codice Eporediensi XXXIIH, fol. 26, b. 



SECRETIORES. 



Cap. I. 



C^uod , Deo miserante , filii nostri etatem ha- 
bent, et, excepto paterna consolatione , per se ce- 
teris hominibus praecellere debent. 



n. 



De consiliariis, et ut illi semper audiantur, quia 
ad profectum et utilitatem communem consilia sua 
proferunt; qui vero de propriis potius quam de 
communis considerare solent, reiciantur de loco 
consilialiorum. 



m. 



Quomodo causam confinales nostri odio semper 
habent contra illos, qui parati sunt inimicis insidias 
facere et marcam nostram ampliare. 

im. 

De episcopis, presbiteris, diaconibus vel clericis 
interdixit per omnia magna sinodus, ut nulli epi- 



scopo vel presbitero atque diacono sive clerico li- 
ceat habere mulierem simul nec ancillam aut al- 
diam quae in opinione adulterii manet aut difamatur, 
nisi forte matrem aut sororem aut amitam; simul 
10 nec et ipse in casas ubi ipsi manent esse non de- 
beant: et qui hoc facere ausus fuerit, bannum 
nostrum ad partem nostram conponat 



Et postquam hoc capitulum adnotare jussimus , 
et per regnum nostrum cuiquam de nostra jussione 
conmendatum fuerit, et alio modo fecerit, nisi quod 
nobis et nostris fidelibus placitum est, quiscumque 
20 nostra jussione in dispectum habuerit, bannum no- 
strum dupliciter ad parte nostra conponat; et po- 
stea ipse reus appareat in sancta sinodo, et secun- 
dum canones judicetur. Et placuit nobis, ut quis- 
cumque de fidelibus nostris hoc actum a nobis 
jussum habuerit ad inquirendum per regnum no- 
strum, ubicumque inquisierit, quales seniores ho- 
mines in ipsa loca fuerint manentes, eos sacra- 
mentare faciat, ut per ipsos veritas declaretur. 



3o VI. 

De illis hominibus vel sacerdotibus vel quibus- 
libet per regnum nostrum, qui propter premia vel 
parentellas de nostra justitia inquirentibus aut e- 
mendantibus vicia veritatem ofuscare volunt missis 

56 



Digitized by 



Google 



'99 



APPENDIX. 1 1 II 



200 



vel fidelibus nostris, ut se in perjuria mitfcmt: ju- 
bemus atque praecipimus, ut si suspitio fuerit quod 
perjurassent, ut postea ad campum vel ad crucem 
judicetur, ut ipsa veritas vel perjurium fiant de- 
clarata. Et si Domini fuerit voluntas, quod per ipsa 
judicia veritas aut perjurium declaretur, tunc vo- 
lumus atque jubemus , ut si sacerdos vel clericns 
fuerit, dupliciter bannum. imstrum persolvq£, jfiicut 
superius decrevimus , |t JJ&gW sfcuiJhim :, s#ictos 
canones judicetur ; et si laicviS iuerfo , 
suum ad partem nostram persolvat. 



In Capntnlari HloUrii in Maringo , anno DCCCXXV, x kalenlM 
martiaa , idem codex , fol. 31 , inter secundum et tertium hoc addit 
capitnlum , qnod deest in editione PerUii , Legum T. I , p. 341. 



m. 



Piacuit nobis ^e iltis hoBjinibus, qui se liberos 
per triginta airnos «ese dij&ant, volumus adque in- 
rigild i o stfttrimus, ut per hanc probationem liberi non sint, 
nisi de ingenuo patre vel matre nati sint, aut car> 
tam libertatis ostendant 

- - Dein capila ««•«• in «diti*o« snsA % el 4., ia oodie» Eporediewi 
suat uil et v.. Vo* tercie ip fiae Cipituhrirf 1 deesb 



Digitized by 



GooqIc 



Digitized by 



Goo 




Digitized by 



2»l 



aoa 



APPEINDIX V. 



ADELCHIS 



RENEVENTANORUM DUCIS 



CAPITULARE. 



/. SS servus libera uxorem tulerk. 
II. De homine pagano. . . 
III. Si mulier morgincapud fiaetum nen habuerit 

aut factum perdiderii. 
IIU. Si quis. testem siquisque manibus suis sub~ 
scripserit. 

V. St quia rem smem obligarerit , ei eam po- 

stea vendiderit. 
VI. Si juraverit quis et perjuraverit. 
VII. De munimine perdita per ignem aut depre- 

dationem postea. 
VIII. Ut brebes nonnisi notari scribant. 



OmnipoUns universitatis Dispositor quondam t 
ut ei plaeuit, Itatiae regnum genti nottrae Lango- 
bardorum subdidit* Quorum qmdem regibus jam 
feUciter regnantibus hxspirator bonorum omnium 
in eorum dignatus est pectoribus terere quemam- 
modum legis decreta communi concilio sancirent , 
quibus subditus populus cunctaque gens iiia lega- 



liter vivens , nuUusque metas statuiae legis exce- 
dens adversus alterum nihU sinistrum auderet per- 
ficere. Idem vero reges, si contra coelitus Ula de- 
cemere valuerunt, ita prudenter atque humiliter 
seriptum relinquere woluermnt, ut sequemtes reges 

10 quaeque superflua ut eorum Edktis forsan aspice- 
rent, pumice frangerent ; et quaeque minus quam 
oportuerit forent, pro> temporum qualitate adtcere 
non resurgerent. Quod ita eaute factum a quibus- 
dam est regibus postea regnantibus, veluti m eorum 
statutis cognoscitur. Ejusdem vero famosae genti* 
tunc gleria permanente, subito GaUorum gens pri- 
matum et eapmd regni iUius mvaskx. Eo quoque 
tempore rex Dbsideuius Langobarderum sceptrum 
tenebat r cujus gener eodem tempore erat Carolus 

30 Francorum rex , qui , tedi ejue invidem et msi- 
dians, cantra eundem subdeie et eallidi agere non 
refugxt. Quo quidem capto mtque uv custodkt po- 
sUo, reguum ItaUae gentemque Langabmrdorum suo 
imperio subdidit. Sicque, decreta disposuwne Con- 
ditoris eadem gente ad minima decidente, dueatum 
tunc Beneventi gubernabat Jhecmis dux, romanus, 
catholicus , atque magnificus ; qui , imitator exi- 
stens majornm, suae gentis reUquias rexitnobiUter 
et honorifice, et, sequens vestigia regum, quaedam 

5© capitmla in suis deeretif solterter cerrigere seu sta- 
tuere euravit, ad salrattonem et justitiam suae pa~ 
triae perUnenua ; quae uUlia nempe sunt, et insertu 
in Edicti c6rpore retinentttr. Longo aatem post 
tempore ad nos quoque ducatum ipsius rtliqidafum 



Digitized by 



Google 



ao3 



APPENDIX V 



ao4 



gentis supernae pietati producere placuit, quos jam 
infestatio multarum gentium valde opprimit, quae 
nostros concives conterere et dissipare non desi- 
nunt, plurimas nostrorum villas oppidaque cre- 
mantes et disperdentes. Et liceat ista nostro excre- 
verint tempore, quibus multum mestificamur, simul 
et habundaret nequilia profundam caepit nostra- 
tium, quibus unus contra alterum semper mblkur 
insidias, statuta antiquae legis exCedcns, cupiensque 
frequenter quocumque modo suo nocere proximo: 
de quibus indesinenter animus noster contristatur. 
Propterea, dum talia recidere et corrigere tracta- 
remus, sequentes praephati Arecbis exceUentissi- 
mus ducis aegregium exemplum , ad imitationem 
ejus quaedam instituere providimus capitula ad am- 
putandas quorundam nequitias congrua. Ideo, com- 
muni habito eloquio in hoc nostro Beneventano pa- 
latio cum domino Adone fratre nostrp venerabili 
episcopo, seu cum comitibus, abbatibus, caeterisqut 
nostris magnatibus , anno aeducatus nostri duode- 20 
cimo , mense- martio , et indictione quinta , eadem 
capitula statuire sollicite curavimus, quibus omnis 
iniquus suam malitiam et iniquitate retundere et 
refrenare debeat. Quae nimirum in Edicti paginis 
inserere praecepimus perpetuo jure retinenda: quo- 
rum primus iste est 



in. 



Si clarum manifestumque fuerit quamlibet femi- 
nam cohsuete et legalitcr habuisse maritum, et 
quartam seu octabam habuisse ab eo sibi factam, 
eamque pro perturbatione temporis perdidisse quo- 
modocumque, vel si etiam, ut accidere solet mul- 
totiens , quartam eamdem vel octabam non fuerit 
1 scriuta, propinqnus mariti vel quilibet alter eam- 
10 dem quartam vel octabam eidem mulieri rite com- 
petentem contrare mioime presumat. De quibus si 
ulterius altercationem quisquam proposuerit, eius 
quaerella nullum obtineat fructum ; quoniam ini- 
, cum et reprehensibilem videtur, ut quod omnes 
de suis retinent viris , aliquante mulieres pro in- 
curia aut aliqua accidentia amittant. 



mi. 



Si quis se testem in quocumque munime pro- 
priis manibus subscripserit de rebus quibuslibet 
forsitan facto ad se pertinentibns , statuimus , ut 
postea nullomodo inde valeat movere causationem; 
devet enim sollicite requirere et scire quid sit il- 
lud , ubi rogatur subscribere. 



V. 



Cap. I. 



Si cujuscumque servus liberam sibi uxorem 
tulerit> qui ad palatium juxta legem pertinebat, 
utique pessima extitit consuetudo, ut eas personas 
quisquis vellet expeteret. Amodo autem et deinceps 
statuimus , ut tanta perversitas nullum babeat lo- 
cum, sed Vpse solummodo eos babeat semper, cujus 
primum ille fuerat servus , etiamsi illos a palatio 40 
numquam repetat; nam potest fieri, ut ipsum so- 
lum babeat dominus suus, quem si bac occasione 
amiserit, efficietur pauperrimus. Sed seu unum sive 
plures habuerit famulos, et in uno quolibet eorum 
istud acciderit, dominus suus , uti decretum est, 
eum cum illam quam sibi uxorem tulerit possideat 
perpetim cum filiis eorum. Et si quis temerarius 
eos a palatio petere deinceps presumpserit, pctitio 
illius cassa permaneat. 



Si quis rem suam obligaverit cuieumque, et de- 
nuo illam alteri vendiderit, et emptor ipsam ante 
3o faciem ejus, cui obligata fuerit prius , anno uno 
expleto possederit , postea exinde nuttam centro- 
versiam his qui eam obligatam faabuit valeat mo- 
vere; quoniam neglectui eju$ rite deputabitur, quod 
emptorem infra tot spatium exinde appellare con- 
tempsit, et quod ab illo obligatore nullam prius 
acceperit firmitatem. Quoniam justum videtur, ut 
magis his qui illud pretium dedit eamdem rem 
possideat, quam ille qui solam obligationem retinet. 



II. 



Si quis a quocumque fuerit plagatus, et plagam 
judex presentaliter factam aspexerit, et adversarius 
illam ei egisse negaverit: preveat sacramentum pla- 
gatus , quod certius ipse supra quem proclamavit 
Ulam ei fecerit . qnam ostenderit plagam 5 postea 
vero improbus persolvat iili juxta Edicti tinorem 
justitiam absque tergiversatione aliqua. 



VI. 



Si quis juraverit, et cognitum fuerit certins ju- 
dici quod perjurasset, aut famam habuerit perju- 
randi: si calumniator intentionem proposuerit, ei 
judicio judicis per pugnam ei approbet quod per- 
jurasset fallaciter , et postea ipse qui juravit per- 
solvat ei justitiam , si ceciderit, juxta tenorem Edicti. 

5o VII. 

Si casam vel quucumque rem aliquis per muni- 
men habuerit et possederit, et illud munimen per 
ignem aut depredationem postea amiserit, et cau- 
sator quicumque dixerit, qnoniam eadem casa vel 
res quam possidet ei debeat pertinere legaliter: pre- 
veat sacramenttun idem possessor cum parentibus, 
quod de eatndem rem vel casa veracia habuisset 
munimina , sed ea per ignem aut azalationem seu 



Digitized by 



Google 



ao5 



CAPITULARE ADELCBIS 



ao6 



depredationem perdidisset. Si vero his qui quaerel- 
lam movit prius elegerit illi velie per pugnam ap- 
probare, solus juret qui ipsam tenuerit, quaecumque 
fuerit res, et sic ad pugna pergatur. Etenim con- 
siderandum est et veraciter credendum fieri po- 
tuisse, ut multi sua munimina, velut dictum est, 
amiserint et amittant; dum et oppida et ville plu- 
rime a paganis cremate sunt, et, nostris exigentibus 
meritis, sepius cremantur et disperduntur: ideoque 
iniquum videtur, ut talibus accidentis amisso mu- 
nimine aliquis id perdat si munimina inde non 
ostenderit, quod ei jure conpetit habere. 



VIII. 



Inconveniens usque modo consuetudo extitit, ut 
jam quisquis voluisset, si nosset, scriberet brevem 
undecumque opportunitas exegisset. Amodo autem 
decernimus, ut soli notarii breve scribant, sicut et 
cetera munimina. Et quiscumque deinceps brevis 
fuerit absque notarii subscriptionem ostensus, nul- 
10 lam retineat firmitatem ; quoniam multos ex illis 
deprehendimus fuisse falsos, quod, Deo opitulante, 
cupimus ut ulterius non fiat. 



Digitized by 



Google 



•I I :< i; / 



I :m. •.!••: : 



: .'11) ' ) .( ' I I'. 

.'•> .!•: '.'!_•>. ') !(.{ ii / 

:•;■;•: ' .-. y S ,', • V- , . 
-IiiM . ■'. "'. '■''■ i )•;> ■. i ;•;,.)•.;,■ • i •'• • 

• ! ! ! ,' I r" '• ' • : 1 .'.''' , •> ; ; ' 1 " ' 



!!'" . ..'.! 



i ; ■ • ; . :, ', . . 
• i ■ . ■ , .• j i i 

• i ,1 i! ' ' . ). 

: . •}[, .„.:.;.' ,.. 
:..}:•■ ' •' .: .• : . 
, . '! - ; * r :;! w >'! ) 



i. < , ' i 



Digitized by 



Google 



209 



APPENDIX VI. 



//.»:! i.i ." . -«» I -••••> » ■, .<> 



. < 



INSCRIPTIONES 

T I / f .' f f ; / V kYAY/.' 



/0 



LANGOBARDICAE 



SVIiJ !■•*',; !'Jilr>/ O/yj. 

IN PEDEMONTIO REPERTAE. 

/T;/i7HSi70ix:!''?^;; ,» 



/T : . . ;}\-^~ 

t ' - I . 1 f t 

t:j- ■ 



T. 



( Tcrtmimwa kalendM aovcnlircc, aono DbtlUI. ), "'. 




+ Hic Sacerd(os) episcopavit ann(os) xlvii; conplevit omnes dies siios, ann(os) pl(us) m(inus) lxxx. 

+ Dep(ositio) s(an)c(ta)e m(emoriae) Ursicini ep(iscop)i sub d(ie) tertiodecimo kal(endas) novembres, 
id(ictione) tertiadecim(a). 

A- i ■ w 



57 



Digitized by 



Google 



310 



APPENDIX VI 

i /\<\/Y >!/ 
11. 



( Oclavo idus fobruarias, anno UCXX. ) 

+ hicreqvie8cit in 

norataqVivixit 
in8aecvloann08 

: > i SS3 'h / j 

ANNO XqirREGNIEIVa 



INAIC Sltfli JJ>V8FEBR 
AIEMER ZIQVia HVNCT V 
MOLVMVIOLARETEMPTA 
VERIT IRAM DI INCVRRAT 
ETANATHIEMATVZ8IT 

+ Hic requiescit in somno pacis b(onae) m(emoriae) /fonorata, qui vixit in saeculo annos pl(us) 
m(inus) xl; defuncta est sub rege ADLO WALZJO , anno xvm regni e\us, indic(tione) vm, vm idus 
febr(uariasj , die mer(curii). Si quis hnnc -tomolum viobure tem/pfaverit , iram D(e)i incurrczl, et anathae- 
matus sit. 



III. 

( Tertiu kalendas julias , anno DCXLV. ) 



+ HIC REQVIESCET 
IN SOMNOPACESBM 
SIM PLICIVSCONAVC 
TORQVIVIXIT IN SEC VLO 



ANNOSPLMtxa»RECE S 
SETDEHACLVCEMSVBAIE 
TERCIO KALEN AAS IVLI 
ASREGNANAMNNOS 
TROROTHARIREGE 
ANNOqinINAICCIONE 
TERCIAFELICETER 



+ Hic requiescet in somno paces b(onae) m(emoriaeJ Simplicius coductor, qui vixit in seculo annos 
pl(us) m(inus) lxxv; recesset de hac lucem sub die tercio kalendas jultas, regnante d(o)m(i)n(o) nostro 
ROTHARI rege, anno vnn, indiccione tercia, feliceter. 



Digitized by 



Google 



INSCRlPTIOflE*"IASGOBARDICAE 



31 t 



IV. 

{ Septimo kalendas auguatag, anuo DCLV— DCLVU. ) 

il .' 

+ HIGREQVIESCITINSOMPNOPACES 
BMBERTALDVSPRESBQVIVIXET 
INHOCSECANNPLMXCDECES 
DEHVNCSECSVBDIEMVIIKAjt 
AVGREGNANTEDN N ARIPERTVS 
AEGEANN IIII IND FE|i 



+ Hic requiescit in sompno paces fe(onae) m(emoriae) Bertaldus presb(yter), qui vixet in hoc sec(ulo) 
ann(os) pl(us) m(inus) xc; deces(sit) de hunc sec(ulum) sub diem vu kal(endas) aug(ustas), regnante 
d(omi)n(o) n(ostro) ARIPERTUS, rege , ann(o} uiT,^nd£otione) **, fel(iciter). 



yv 

(Stxto idus martiat, anno DCLVIIL ) ' 4 



+HICREQVIESC1TIN 



SOMNOPACESBM 



MARCIANA 4 -VIXITANN 



PLM LETRECESSITDEHOC 



SCLOSVB^MI^MARCIAS- 
REG- A^M Al?!Pt 
ANNO Y- 9 IN^- I 

+ Hic requiescit in somno paces b(onae) m(emoriae) Marciana, q(uae) vixit ann(os) pl(us) m(inus) l; 
e.t recessit de hoc s(e)c(u)lo sub d(ie) vi id(us) marcias, reg(ni) dom(ini) ARIPERTI anno v, p(er) in- 
d(ictionem) i. 



VI. 

(Nono kalendw februarias, anno DCLXVIIII. ) 

I HICREQVIESCITINSOMNOPACIS 

I BMROFIAQVIVIXITINHOCSCLOAN 
NOSPLM XX ETRECESSITAEHVN SCLM 
SVB^, VIIII KAjs FEBRVA^REGNANTEAMN 
NO GRIMOWALAOREGEANOVII 2 
IN/C XII fE^ 

Hic requiescit in somno pacis b(onae) m(emoriae) Rofia, qui vixit in hoc s(ae)c(u)lo annos pl(us) 
m(inus) xx, et recesstt de hun(c) s(ae)c(u)l(u)m sub d(ie) vmi kal(endas) februar(ias), regnante d(o)m(i)n(o) 
n(ostr)o GRIMOWALDO rege, ano vu, per ind(ictionem) xn, fel(iciter). 



Digitized by 



Goo 



u iH\ :j .-ARFKNDIX: ; .Yrt ! > 1 . ! ,i ; y< / 1 



■ ir/.i:»«i . i • : ■ i m. -■ \-i . •' i.ii'<ii;,-- 

VII. 

yAi)/Ji(W ! ir^ :av ■ ! , »:iii:>ni-h 

T:?XI.'* , ■■: '-iv " -AT : "!<!!';! 

( Heci*(iJ)MtU.'la!einfe* 'ocJ<Bi^y?i»ni>' I ; 1/ I 

tf/T-vir >: ;';my .. :.*:;;}//. 



J:-r j 



UKI W! /i/.^i t »:: 
VlXtT XN3 ANN CPLiW 



.- : ; l K . : ")'i . (':. (;,>.;- aUB ( Kiji)j! - > $)i>l n / ..Piili /lii* (llir 



i;( ' *ii: u»>1 
f . 




'I " '■ 



I 



iii );•""■. (■••ii '.''I 



+ Vixit in D(omino) ann(os) J>l(us) m(inus) i.xv. 

A jL <*> 

D(e)p(ositio) b(onae) m(emoriae) Rnsttci ep(is«op)i, sub dio xvi kal(endas) ©c(tobres), regnante v(lro) 
gl(orioso) CUNINCPERT, md(ictione) mi. 
Hic requiescit Sacerdos * * * 



Digitized by 



Google 



JIJ 



2l4 



APPENDIX VII. 



''i 



AD LEGES LANGOBARDICAS 



GLOSSAE 



CAVENSES ET EPOREDIENSES. 





I. 


eap. 


■vets. 










XTUII. 


I. 


In caj>. lvii. et in cap. xcviiii. 










et in cap. cxvn. et in 


cap. 


GLOSSAE CAVENSES. 






LXXVII. 








XX 


I. 


Roth. cap. vin. et cxun. 








io xxxvi. 


I. 


Roth. cap. ccxlv. 




ROTHARIS. 




xc. 


3. 


Roth. cap. ccLini. 








XCI. 


9- 


Rotb. cap. ccxliii. Roth. 


cap. 


cap. ter». 


ad rocem 






LXIII. 








XCVK 


i. 


Roth. cap. ccclxi. 




1. 1. 


anima) Anima ponitur pro cor- 


c. 


i. 


Roth. cap. xv. 






pore. 


CHI. 


4- 


Roth. cap. Lxxxvmi. 




I. 


Quando cultruin vel gladium in 


CVI. 


i. 


Roth. cap. clxv. 






manica aut in sinum aut sub 


CVIII. 


3. 


Roth. cap. cclii. . 






tunica adhinventus fuerit ante 


cvnn. 


5. 


Roth. cap. ccl. 






presentiam regis. aut come- 


ao cxni. 


i. 


Rot. c xn. 






dendi aut bibendi Tenenam 


cxv. 


i. 


Rot. cap. clxxxviii. 






dare voluerit bene iste cogi- 


CXXXVI. 


4- 


Rotari c. cccvi. 






tavit contra animam regis. 


CXLIII. 


a. 


RoL cap. ccclxxviii. 








cxlvii. 


i. 


Rotari cap. im. et in cap. 


xnn. 


GRIMOWALDI. 














RACHIS. 






VUL I. 


Rot. cap. ccxi. 










■VII». 1 . 


Rot. cap. ccu. 


i. 


i5. 


Rotari cap. ccCLXVi.-Liupr, 


.XXV. 


LIUTPRANDI. 




AHISTULFI. 






XIIH. I. 


Roth. cap. mi. In anlea cap. c. xl. 


3o xiiii. 


i. 


Aveg. cap. xmi. 





48 



Digitized by 



Google 



?.i5 



APPENDIX. VII 



II. 



GLOSSAE EPOUEDIEjNSES. 



( Margiimles ijIhs.hu ab interliiicarilws hac uola distinximus m. ) 

■ \ - r - . cccxxvm. 

! ' • ' • IO 

ROTHARIS. 



3, 
5. 



cap. 

ccxxxn. 
cclxvii. m. 



9- 



cciAVin. 



CCLXXI. 111. 



CCLXXIII. 



cclxxiiii. m. i. 



CCLXXVI-LXXX. 



CCLXXVII. III, 



CCXCl. 
CCCIII. 



m. 



ad vocuin 

tunc) .i. (idest) ad illum tempus. 

Ista lex in pars vacuadum na 
lex liutprandi. Si quis res 

suas c in cujuscumque 

causa de conliberto suo. (L. 
XIII, u ). 

quia fugax est) Foris provincia 
fugire temtaveri. 

Capitulo lodoici qui incipit sic: 
Si mancipia de de (sic) do- 
mino suo fugierit innaliena 
(in aliena) potestate concor- 
dasse. exsplitoci ( explicat oc 
in?) ipsa lege de hoc quod 
dicit secundum eam solvere 
cogatur. 

ille) s. (scilicet) omo. (Eadem 
glossa tercenties occuiTit.) 

Mancipium dicitur a manu ca- 
piendum , eo quod in ostes 
frequeter (frequentev) fieri 
solet. ( Justiniani Instit. I , 
m, 3, de Jure personarum: 
« Mancipia dicti sunt, quod 
« ab hostibus manu capiun~ 
« tur » .) 

Vada iu librando (Liulprando). 
Rclaclum est nobis, quod ali- 
qui homini perfidi (L.XIIII, 
///JuTmx jurate dicitur vixe 
dubio , sicut dici in canto : 
Vix justum salvabitur. R(e- 
cordare) quia coutinet capi- 
tolo lodoici, qui incipit: Si 
servi per contumacio collec 
tulleri udr ue orum c annum. 

Si quis romano abueri filii de 
femina langobarda, et ante 
quam ad legitimam uxore tul- 
lerit filios abuerit, et postea 
legitima feceri filio habueri, 
qualiter dividat zius, idest 
fratrem patris, aut avuncu- 
lum, idest fratre matris. 
figangit) Idest transata morte. 

Quare qui ille cujus sepi est nec 
suum pertinentem invovit a 



cccxxx. 4* 
cccxlvii. fin. 



20 



3o 



CCCLV. 


3. 




4- 


CCCLX. 


5. 




8. 


CCCLXV. 






3. 




4. 


CCCLVI. 


3. 




5. 


CCCLXVIIII. 


5. 




6. 


CCCLXXHI. 


i. 




i. 




i. 



ccclxxxv. m. 



4« 



11 GRIMOWALDI. 



i. 3. 

ii. (ibi iii ) 5. 

LIUTPRANDl. 
5o De anno I. 

i. m. 



216 

ad vocem 

saliendum, et sic feceri con- 
ponat pro eo; quia ipse cujus 
sepe esse clusura ... vel suum 
pertinente moveba a salieu- 
dum: et si non movi, nichil 
conponat. Et possumus di- 
cere verbi gratia provocasse. 
intrigatu ) A. pla^atum.' (Item 
aUas.)"- 

jobemus) ,\. comandamus. C^aepe 
alias.) 

nam ) ,\. certe. ( Saepe alias.J 

Nam si eum apsconse abuerifautj 
aut eum vendideri, conponat 
ipsum caballum in actogil. 

incautam ) .i. non previsa. 

presumptionem ) .i. osacione. 

excepto ) \. anteposito. 

thingavit) .i. donavi. 

appellaverit ) .i. pulsaveri. 

dicernimus) .i. statuimus. 

pulsatur) ,\. apellat. 

pretexto ) .\. tinore. 

singolus ) .i. solus. 

morh) .i. mortem penelraveri in 
asconso. 

in suo vigore) .i. in suo robore. 

hoberus) .\. curtis rupture. 

wacuor) .i. si antesteri viam. 

marahw ) .\. jactaveri omine li- 
berum de caballo. 

Ista lege declara ut omo qui 
fueri inpintus et cecideri et 
accepi ibi plagas, non conpo- 
netur nixi de plagas ; et si 
cecideri et non acceperi ibi 
plagas ex lexionem, non niii 
det praedicta, sicut ista lei 
dicit. 



patrocinia ) .\. ajutorio. 
edoniare ) .i. purificare. 



6o 



L (iutprandus) in ista lege <le- 
clara, ut qui habuerit filium 
masculinum legitimus, ipse 
debeant sucedere; et si nou 
abuerit filium, filia legitim» 
debeant sucedere, non alius. 
Ideo dice ut filii uaturalis npn 
debeant sucedere nec alii pa- 
rentes vcl curtem regis. 



Digitized by 



Google 



317 
rap. 

i. m. 



GLOSSAE CVVENSES ET EJPOREDILiSSES 



3l8 



De anno V. 



i. m. 



i. fin. m. 



n. m. 



iiji. 



VI. 



■d vucem 

Si Langphardus deserit (deces- 
seritj f et relinqueri filia ex 
. uepus, filio de suo filio et- 
■ qualUer (aequaliter) sucedere 
.. debeant ;> quoniam filia non 
debet sucedere, nisi tantum 
filium; si ergo filia totum suc- 
cedit, plus filium sucedit. / 



cap. 



■d voccm 



IO 



Recordare quoniam non posi do- 
nare nec judicare omnes rex 
.suas. filium, idest de filia in 
capUk) abuerit justa lege duas. 
prima iniciatur ita : De eo 
qui filiam in capiUo in ca 
abueri ( L. XIII, l). Secunda 
inicia sic: Si quis Langobar- 20 
dus volueri in fili suis ( L. 
XI, x). 

Re(cordare) de lege que inicitur 
sic: NuUi si licencia conjunge 
sue (L. X , rm) quoniam 
ilU concorda se cum ista, quia 
:<■ dicit ut per nullum ingenium 
. non posit omo dare sua uxore 
aliquit super morgincap et 
sponsavicio. 3o 

Re (cordare) quoniam per ista le- 
getimus noslcar langobardo 
tres aut quatuor testes ex- 
tendum est, quia de conve- 
nencias non debet alius esse 
nisi credant ambe partes te- 
stimonium eorum que fueri 
tunc , justa lege et Hla que 
inicitur sic: Si quis domodo 
in presencia regis(7i<z. 1), et 40 
declara istas lege insta*nibil 
fuerint abet tres omine. 

Ista tangit lege robrari que in- 
cipitur sic : Si servum suum 
proprium aut ancillam suam 
propriam (Ro. ccxxim), re- 
tro. 

Ista lex tangi rothari que inici- 
tnr sic : Si servus dum in 
fuga est (Ro. cclfi); et alia 5o 
lege que inicitur sic: De ser- 
vis fugacibus (L.V,xr); lo- 
quitur de ac causa. 

(Haec bis scripta est; semel in 
margine, semel in scheda in- 
serta in sutura codicis. In 
orthographicis textum modo 
hunc modo illum secuti su- 
mus.) In ac lege declara ut 
pater vel frater dare posit ad 60 



vm. 



id. 



conjungium ante xu annos 
sua filia vel sorore, ex lege 
que inicitur sic: Advenientem 
vanissima (L. XII, xiii)) di- 
cit ut puer posit copulare in 
conjtragram femina antequam 
ipse puer ante conplea xni 
annos si pater ad avus (sche* 
da aut adavus ) ejus consen- 
seri. Set istas sentencias am- 
be vacua sunt justa cap. Kar- 
loni et inicitur sic: Illut pre- 
teria. seoundo et lodoicit, et 
inicitur sic: Ita inventi sunt 
multa ; quoniam dicunt ut 
conjungtum non potest (mar- 
go positj fieri inter puerum 
et puellam antequam ambo 
pervenit et pnberta (margo 
recte perveniant a pubertate, 
et pubertaj in masculis xiiii 
annos conpletos et feminas 

. . . duodecim annos conpletos , 
justa Instituta (Idest Institu- 
tiones Justiniani, de Nuptiis, 
I, x, princ. , et Quibus modis 
tutela Jinitur, I, xxu,princ) 

(Haec item bis scripta.) R(ecor- 
dare) quoniam in lege non 
apella mulier propinqua pa- 
rentes; et alia lege que ini- 
citur sic: Si quis alii wadia 
dederint et fidejuxore (L. V<, 
xi) declara similiter ut pro- 
pinqui parentes masculi sunt 
de feminino ideo dico mater 
nec alii femine non posunt 
sucedere suum proprium, ni- 
xi illas quas rex nominatum 
precepit sucedendum. 

(Itcm bis scripta.) R(ecordare) 
. quoniam si soror deciderit 
(margo decesseritj, frater et 
pater patris qui si ejus mun- 
dio et soror frat debet suce- 
dere soror, quia ista lege non 
dicit de alia sorore nisi de 
Ulas sucedere ( de illas suce- 
dere deest in scheda) debeant 
pater et.mater suas. Si ergo 
pater habet filium , sucedit 
patri, non fiUa. et si non est 
mundoalt frater, ille (marg. 
\\\\) cui pertinet mundium 
ipse sucedat, justa lege rohari 
prima inicitur sic: Si puella 
aut vidua sponsata habuerit 
(R.ccxr).ldeo de mundoaldo 
id est si pater propinqui aut 



Digitized by 



Google 



cap. 



A.PPENDIX VII 



320 



De amro 


XI. 


K: 


38; 


iii. i.'';f 


3; 


iii*. 


'. I. 




3. 


- • / <;••>, 


a. 
5. 


* " . 
1-, • " • 


9- 




i 9- 








13. 


XIHI. 


3- 



m. fin. 



De ahro XV. 



im. 

VI. 



6. 
6. 



De anho xvnn. 
i. 3. 

6. 



ii. 



ni. 



iiii. 



T. 



I. 
I. 

3. 

JO. 

ii. 
i5. 
ult 

3. 

6. 
1 1. 
i5. 
34. 

35. 

36. 
35. 

1. 
i5. 

3. 

8. 
9- 

18. 



ad \ocem 

pater aut frater vel dederi 
Vel donaveri. 



preeedat ) .i. acresca. 
matrinia ) .i. noverca. 
previdimus ) .1. statuimus. (Item 
alibi ). 

am6do).\. deinces, in ante (Jtem 
mox). 

presumat) .1. osat (Saepe alias). 
amittat ) .i. perdat. (Jtem alibi). 
adfiximus) i. adfirmamus. (Item 



10 



C3p. 




ad vooom 




28. 


tamen) X. certe. 


VI. ' 


• ! '■■■ 1. 


insipiens) .i. non sapiens. 




: : • - 3. 


egrotus ) .i. infirmus. 


VII. 


"■•r. ■ 


Jbrerem) .i. ira. 




• -i/ 


adcepto) .i. recepto. 


x. 


,3. 


proereuverit) .i. genuavit 


XI. 


> < 7. 


matrimokio) .i. conjudio. 


XII. 


•■ a: 


/" wadiarn suam ) solvendam ) 






liberandam. 


De 


ANNO XXI. 





Urbip) .i. civitatem. 

adortavit) .i. afirmavi. 

nullatinus) .i. nullo modo. 

launigiid) .i. wirardonum. 

Ergo estimo si jurare ausus non 
fueri de conludio, ut conpo- 
neri debet in dublum, quia 
dicit .... istius. 



tta ) .i. sic. 

quiscumque) .1. qualicumque. 

tem a&w J. 3o 



copolaverit) .i. sociaverit in con- 
jugio. 

morgincap) .i. quartam partem. 
ponere) .1. mitere. 
Recolimus) .1. recordamus. 
enim) .i. nam. 

amittat) .i. perdat. (7te/n alias). 

ideo) .i. proter oc 

emerserit) .i. evenerit. 

osfo) .i. irato. 

vetare) .i. negare. 

tamen) .i. certe. 

bienni ) -i- duos annos. 

similiter) .i. simili modo. 

roeta ) .i. pena. 

genium) .i. conludio. 

excrevit) .i. acrescere. 5o 

resegare ) .i. remanere. 

quispiam) .i. si aliquis homo. 

) .i. mundoalda. 
addimus ) .1. ajungiraus. 
turpiter) .1. verecundia. (Item 
alias ). 

quispiam) .i. qualiscumque homo. 
conpellaverit) .i. apellaverit. 

militer alias ). 
puplicus ) .i. comes. 60 



vin. fin. m; 



De anko XXII. 



Vado supra ad Si quis servus no- 
ster occissus foeri (X JT///, 



HI. I . ^ 


Belatum) .i. adnunciatum. 


■ 3. 


wano y&r/w ) .i. virtute. 


6. 


coUegtre) .i. adunare. 




ea» ) Si nmiier. 


10. 


pius crudeliter) .i. plus male. 


n. 


edbercmrunt) .i. comandaverunt 


11. 


Aoc ) si factum. 


1 1. 


ao* t*m ) s. sire. 


14. 


adfigere) .i. afirmare. 


'7- 


obprobrium ) .i. veracundia. 


30. 


internicionem) .i. ocisionem. 


aa. 


decalvarey a. taliare. 


331. 


frustare) .i. scuvare. (Etiamnum 




Itali scoparej. 


38. 


pr&speximus ) .i. statuimus. 


33. 


uW) .i. omini. 


De anno XXHI. 





II. 



III. 



3. 

9- 
3. 



7- 
8. 

10. 

10. 



inmemor ) .i. non memor. 
non pepercit) .1. nou wardavit. 
diseendens) .i. moriens. (Simili- 

tef alias ). 
simiUter) A. simili modo. 
exorta.) .i. nata. 
altercationem) .i. intentioue. 
ponentes) .i. mitentes. 



RACHIS. 



1. Init. 



f NuUus prologus; omissa etiam 
inscriptio: sed in marg. le- 
gitur) Incipit domnus rachis 
cap. primo, et c(etera). lex Si 
honiines infira wdia (wadia) 
presum fuerit et qui wdia 
dederit manifestat qui in tali 
tinore dediset sicut profcssa- 
set cum (verius c\) rothari 
rex firmatur. 



Digitized by 



Google 



331 

eap. 

II. 



GLOSSAE CAVENSkS KT KPORKDIKNSES 



333 



▼ii. in. 



m. 



VIII. 



TCM. ad vorem 

Lex Si libera femina servum co- 
pulaveri et lx annos in liber- 
tate permanserint sic \e(bejre 
sit cum B\\(isJ filiabus suo- 
rum per ista libertate capi- 
tulare vacua .... 

7. pro simplicilatem) per insipien- 
cia vel per alia infirunitate. 

1 1 . excepto his capitulis ) 10 

de viduis vel de orfanis aut 
de alio omine qui de causa 
sua agere nexi. 

3. submittant) .i. tramitant. 

3. secretum nostrum ) .i. consilio 
nostro. 

3. dicendo ) .i. apreendum. 

3. delicioso ) .i. mali. 

4. hostiario) .i. drudo rcgis. 

4. alios ) .i. amabiles. 30 
4. captiosae) .i. frudolenter. 



raj». 



4- 

5. 
5. 



AHISTULFI. 



11. m. 



m. ra. 



v. m 



VI. 



. fin. 



aJ vocem 

absconsae ) .i. geniose. 
invisticare ) .i. querere. 
agamus ) .i. faciamus. 



1. 



Tam lege legem rothari incoa 
sic: Si quis servum suum pro- 
prium aut ancillam suam pro- 
priam libero dimittere volue- 
rit. C Ro. ccxxim ). 

Questio abet lex ista cap. que 
dicit de fili (sicj cui pater 
per manu et rogatores omnes 
servos suos junxitor (jusse- 
ritj fierit liberos. 

s. ille suce ( sucedat J qui per 
mundium suum fecit. 

Peivenit ) .1. avenia. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



335 



. . ii 

) 'K i 1 ! I ' 



326 



.... 'i. i. . 

, i , , • , , 



APPENDIX VIII. 



. i.i ■■ • < J • : i : ) 
' ' i .. ... 



*• [ i . ■''! i • ; p .'••> !•' , 



i.ii.!. I 



GL OSSARIUM 



CAVENSE 



xjLstalin, id est deceptio. aut fraus. 

Anagrip , id est faida. au± inimicitia. 

Aldia , id est de matre libera nata. 

Aamund , id est a se extraneum. 

Astogild , id est quod iniquo animo querit. 

Arihannus, id est qui scutum dominicum sequitur. 

Arischild , id est adunacio. 

Aritraibos , id est solidos nungentos. '- 

Aistan , id est irato animo. 

Amissi vos , id est naturalis. 

Atdones , id est sacramentales legitimos. 

Andegateric et Arigilveric, id est cui donavit. vel 
aliquid stabile dedit. secundum legem Langobar- 
dorum. ',.•■.'• 

Armentarius , id est qui supra grex boum. vel e- 
quorum. '.■■ '• 

Asto , id est voluntariae* i I." ' 1 ' 

Ammittat , id est perdat. ■■■.'.'.•.. 

...■•.. . . / 

Barbanus, id est patrius (loge patruus ). 

Banddm , id est vexillum. 

Amenicola , id est ubi ube ( pro uvae ) pendunt. 
Ambulatoria , id est pastora caballi. 
Aborsum ( lege Abortum ) , id est si se fragaverit. 
Armenta, id est greges boum vel aequarum. 
Arimanno , id est homo mundus liber. 
Ariolus vel Ariolas ,,id est . inoantatores. 
Aruspices , id est quod aram aspichint. 
Ametanes, id est thie (Jtdlice zie, e Greco Seia). 



Cespitibus, id est rebus et substantta. 
Camphio , id est pugna. seu pugnator. 
Carolas , ** * 

Condoma, id est curte ubi servi habitant. 
Cespitibus , id est terris. 
Cicatrix , id est signum vulneris. 
io Casindios reois, id est qui palacio regis custodiwnf. 
Casa mancipiata, id est ordinata. 

Ancilla GERTR.E, id est pagana. 

Cautio, td est scriptura obllgationis. ' • 

.!•.•/■...:;■. ' \ ■ -\ ■ 

Defradin, id est dona. quef ei 4n dfe votbrum ali- 
quid accepit. 

30 Cassinam , id est casella. : " 

Edoniare, id est liberare. seu defendere. vei firmare. 

Faida , id est Inimicitia. 
Ferquidum , id est similem. 
Fulpor , id est filius legitimus. 
Fara, id est parentela. 

Faderfido , id est quod adduiit da parentibtis. 
Fulfreal , id est qui per sacerdotes circa altare 
3o liberi sunt. 

Ferea , id est esclum. 

FiGANTr, id est ut semper habeat sibi. 

Fus nachar , id est arvo campo stuppla. 

S9 



Digitized by 



Google 



23^ 

Fidejussor, id est mediator. 
Fraidan , id est refogium. 

Exigatur , id est inquiratur, 

Faida, id est inimicitia. 
Fragaverit , id est leserit. 
Facundia, id est eloquentia. 
Filias in capillo , id est absque viri. 



APPENDIX VIII 



328 



Guidribora , id est quattupr vias. 

Gargathungin, idest saecundum qualitatem persone. 

Gairethix , id est qui recipit donum. 

Gisil giseli , id est liberi homines. 

Gaida , id est casindios. 

Gafar , id est coheredes parentes proximi. 

Gajo , id est silva regis. 

Guaregang , id est qui de exteras fines veoit 

Gahamalos , id est confabulatos. 

Gualapauz , id est qui se furtivum vestimentum 

alienum induerit. aut caput vel facie se transfi- 

guraverit latrocinando animo.. lt 
Guidrigild , id est c. l. solidos. 

Frea, id est puella que in alterius mundium est. 

Gafandus , id est heredes proximi parentes. 

Impans , id est qui in votum regis dimittitur. 

InfAida, id est apud alienum refugiura. 

Iderzon , id est sepis aliena» 

InstigaTum , id est uaufragabuo. 

In actigild , id est nouum ( lege nonum ). 

Guecorin , id est qui per fortia «diilteraverit fe* 

mina libera. 
Guarfida , id est consuetudo antiqua, 

Lidinlaib, id est in die obitus sui. 
Launegild , id est donum vel xqeritum. 
Liberta , id est qui libera dimissa est. 
Lagi , id est supra genuculum. 
Lang, id est longam vard. 
Lithikgi , id est qfuidam «obUis. 

In pehsilem, id est in sua proprietate. 
Interemtus , id est occisus. 



Oberus , id est curtis ruptura. 

Odan , id est quem adjecta litera godan dixerunt. 

ipse est qui apud romanos mercurius dicitur. 

( Ex Paul. Diac. Hist. lib. I , cap. vim. ) 
Obfuscetur , id est obscuretur. 

Lex dicitur ad ligandum, id est quia ligat proos 
homines. lex enim dicitur eo quod animos no. 
stros liget. 

10 PyoDERACB, id est spolia de mortuorum. 
Proditor , id est indicator. 
Pleuma, id est palu de lugo. 
Pulsaib , id est percutere. 

Sculdhais , id est Rector loci. 
Scala , id est patera. 
Stalarja, id est salicem. 
Scamera, id est furones. 
Scilfor, id est armiger. 
20 Siliquas , id est vicesima pars solidi. 
Sancimus , id est statuimus. decrebimus. 
Stolesaz , id est qui ordinat conventum. 
Silmundia, id est in sue potestatis arbitrium. 
Soga, id est funem. 

Sonor phair , id est verrem qui alios verres ia 

grege vincit. 
Sudes , id est palus. 



Maccinam, id est pontonem. 
3o Muttaverit , id est prestavit. 
Mundium , id est pertinentia. 
Threus, id est homines metiant. qui non sunt txv- 
biles. 

Tbihk , id eet donatio. 

Trino , id est subtus cubitum. 
Trewam, id est qnod «uotor (lege aotor) puMim 
facit. 

Trotigin, id est arsenicu (Num ab stpvmxisl) 
4o Tibia, id est gamba. 

Eqbmuui , id est aorbum. 
Ritu , id est consuetudo. 



Uidribora , id est libera. 
Uecorin , id est orbitaria. 
Uarfida , id est consuetudo. 
Vegorkn , id est minorem culpam. 
Uncie sex , id est modietM. 



Marphais , id est stotutor ( jege straior ). 
Morgincaph , id est quartam partem. 
Meta, id est promissio quod marito facit uxori »n- 

tequam tollat. , 5o Zabas, id est adunacio. 

Matrinia , id est nuvercam. 
Modola, id est quercum. 
Mobjoth , id est super cubitum. 
Maragohris marchugork, id est quaUbet minorem 

causam. 



Noverca , id est matrinia. 
Oriatur ihtbntio , id es4 nasoatur. 



Jugera terbe, id est quantum ara|?e possuni cum 
xl paria boum. 



Prohibuere, id est antestare. 
Preest, id est super est. 
Perpretare , id est incitare. 



Digitized by 



Google 



239 

Pro-puslai , id est pro una ferita. 
Plovum, id est incibo arali. 

Redimere , id est comparare. 
Res, id est substancia. 
Resecatum , id est deliberatum. 

Sculca , id est guardia. 



Mort , id est homicidium. 

Magister commacinus, id est fabricatores. 10 

Creditor , id est cui ( lege qui ) prestaverit. 

Anegrip , id est secretum mulieris. 
Asto , id est voluntarie. 

Sala , id est domo in cnrte facta. 
Septimum genuculum, id est usque in vn genera- 
tionem. 

Silmundia vrvERE, id est usque in arbitrium sue 
potestatis vivere. ao 

Solum edificandum , id est casa faciendum. 

Servus massarius , id est servus qui ordinatus est 
super alios in domo senioris sui. 

Sepe stantaria , id est sero lata. 

Stipulatio , id est promissio. vel con6rmatio. 

Saltarius, quod est cursores qui homines compre- 
hendunt, id est exactores qui in loco est. 

Sponte , id est voluntarie. 



GLOSSARIUM CAVENSE 

In exercitu , id est in publica oste. 



a3o 



Thinga in gaida , id est donare in publico. 
Throthingo , id est designavit. vel judicaverit. aut 
definierit. 

Uncias duas, id est sextam pars. 
Ultimum , id est novissimum. 

Cenodochia , id est ubi peregrini excipiuntur. 

Resecare , id est funditus tollere. 

Zabas , id est fabulas. 

Casui , id est a cadendo. 

Sepe, id est cotidie et semper. 

Siliquas , id est vicesima pars solidi , ab arbore 

cujus semen est vocabulum tenens. ( Ex Isidori 

Orig. XVI y xxmi.) 

Roborem, id est sorbum. 
Jure, id est legem. 



EXPI.ICIT CLOSA. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 




*33 



APPENDIX Vllll. 



GLOSSARIUM 



MATRITENSE. 



ITEM PAUCA DE GLOSA. 

D ecrapurci guarfi , id est sepultura. 
Rairaib , id est homo mortuus in flnmine. 
Vecorion , id est orbitarin. qui mulieri via anle- 

steterit. 
Scamara, id est furtum. 
Astalin , id est decipere. 

Evidrigild (lege Widrigild), id est centum quin- 

quaginla solidos appreciatus fuerit 
Inangargathungin, id est secundum arbitrium regis. 
Evalapauz ( lege Walapauz ) , id est violenciam 

quam disfigurando fecerit. 
Faida , id est inimicitia. 
Pulsai , id est percussio. 
Ferquidum , id est similem. 
Stolasaiz , id est districtus. 
Fulbor , id est filius legitimus. 
Threus , id est filius naturalis. 
Patrui , id est barbani. 
Mundio , id est dominio. 

Eairethinx ( lege Gairethinx ) , id est obligatum 
donum. 

Gisil, id est qui donum recipit. 

Lidinlaib , id est quod in die obitus sui reliquerit. 

Fara , id est rebus. 

Meta , id est obligatio in die nuptiarum. 
Masca , id est striga. 
Camphio , id est pugna. 



Messio , id est arre. 

Silmundia , id est vivendi iti sua potestate. 
Anagrip , id est manu agrippare carnem. 
Fulfread , id est quarta manu. 
EvidriborI ( lege Widribora ) , id est per quadru- 
bium. 

10 Gaida et gisileum, id est ferrum et astula sagitte. 

Andecaberc et agricaberc, id est secundum legem 
Langobardorum . 

Actigild , id est sibi nonum. 

Massario , id esl qui super est. 

Amund, id est liber. 

Teclatura , id est sinaida. 

Eafand ( lege Gafand ) , id est heres. 

Figangin , id est tentus in furto. 

Infraida , id est refugium. 
ao Aistan , id est irato animo. , 

Oberos , id est curtis ruptura. 

Iderzon , id est sepis. 

Exegias , id est pertica divisa. 

Plobum , id est jugum. 

Amminicula , id est adjutoria de pali. 

Eravice (lege Travice), id est aravicellum (lege 
travicellum ) vitis. 

Cagio , id est gualdum. 

Edoniare , id est absolvere. 
3o Sonorfair, id est qui alios verres in grege battet, 

Stupla, id est restutio. 

Furnaccar, id est campo non clauso. 

Gamaalos, id est confabularios. 



Digitized by 



Google 



a35 



APPENDIX VIIII 



a36 



Evaregakc ( lege Wareganc ) , id est advcna. 

Mort , id est homicidium. 

Evecworf ( lege Wecworf ) , id est orbitario. 

mnlieri via se anleposuerit 
Casina, id est casile. 
Ariaraib , id est cum justitia. 
Morioth , id est brachium super cubitum. 
Erino ( lege Trino ) , id est subtus cubitum. 
Lagi, id est coxa. 
Tibia, id est subtus genuculum. 



Maragworf , id est qui hominera liberum tlc C a- 

vallo in terram jactaverit. 
qui Stalaria , id est salices. 

TJsusfructus vocatur quia solo usu habetur ejns 

fructus. 

. Siliqua , vicesima pars solidi. ■ 
Adversa parti , id est contrarie parli. 
Addat , id est adjungat. 

10 ( In h|K voee atfpngat fciioit mnttliu codcx MalrilemU ). 



. ..V , 



Digitized by 



Google 



>3 7 



APPE?sDIX X. 



a38 



DE FILIIS CLERICORUM 

CONSTITUTIO 

SUB ROMANORUM IMPERATORUM NOMINE CONFICTA, 

e folio praeposito codici Vercellensi LXXVI. 



DE DIACONORUM, PRESBITERORUM , 
ET EPISCOPORUM SUBOLE. 

Imperatores Theodosius, et Honorius, 

ET ArCADIUS , ET GrATIANUS , ET VALERIANUS , 

et Valentinianus Augustus 

AD AURELIUM PRAEFECTUM URBIS RomAE. 
In septimo libro Gaji. 

^Per omnes nostroram regnoram provincias , 
quae sub nostrae salutifere tuitionis regimine sive 
salubri imperio vivere noscnntar, qaaram negotia 
nostris praesulibus aequo jure dirimenda commisi- 
mns , hanc eis sumo et vigilanti studio providae 
soUertiae praecipimus adhibere industriam, quate- 
nus ut non sinantur diacononim, presbiterorum ct 



episcoporum suboles , qui post eorum consecratio- 
nem de eorum nefaria et scelerosa commixtione 
nati probantur, ad ullius dignitatis apicem ascen- 
dere. Sed omnium nostronim praesulum ipsi cuncti 

IO dominio et pbtestali, ubicumque inventi fuerint, 
mox subicientur obnoxii. Ut in foro nostro, in quo 
universae nostrae reipublice negotia justo examine 
ventilantur, nullam habeant postea communionem 
degendi aut litigandi inter satrapes et magistratus 
et consules ; quia nostrorum et eorum rethoricam 
cenolosi jam fedare videntur : sed mox a nostris 
presulibus capti aut igniferae coquinae sive latrine 
stercora vel cenosas sordes cloacharum civitatis et 
sterquilinia pontium et aquaeductuum curandi offi- 

20 ciis atque purgandi tradantur. Si quis igitur ex no- 
stris praesulibus ea quae superjus diximus facere 
distulerit, honore quem a nobis accipere prome- 
ruit careat, et quinque librarum auri pondera de 
suo proprio nostrae camerae cogatur persohrere. 



4 

Digitized by Google 



Google 



Digitized by VjVJVJV 1C 



a4' 



APPENDIX XI. 



AD MEMOR ATOKIUM 



DE MERCEDIBUS 
MAGISTRUM COMACINORUM 

ADNOTATIONES CAROLI PROMIS 

ad calcem Edicti Liutprandi Hegis 
§ CLVII-CLXIHI. 



Cap. I. 



De mercedc magistri commacinorum. 



10 



CLVII./rf est si sala fecerii, reputet tegulas in 
solido uno numero seaccenti; si in solario, tegulas 
quadringenti in solidum unum vestitum: quia quin- 
decim tegulas viginti pedes lebant. 



Quid sala sit, satis expUcant Rotbaris § CX XXIII , CXXXVI , 
stabulum niuurum et pastorum mansio. Salae vero humi tunc 
temporis habitae, et in eis accensus ignis, indeque ab am- 
plitudioe translatum nomen ad oecos magnos nostrarum 
aedium , in quibus caminus medio iam pavimenlo locatus , 
postea et nunc parieU atUectas cum fumariolo: unde, fre- 
quentissima in medii aevi monumentis salarum mentio, non 
illarum priornm Langobardicae aetatis, sed posteriorum sae- 
culprum, quaeque prius humi extructae, postea ad primam 
coutignationem ascendemnt: caminatas praetereo hoc loco, 
de quibus agunt etiam leges nostrae § GLXI, qua toce post 
VIII aaeculum signiflcati fuerunt caminus ipse et cella in 
qua caminus esset;tfuit et sala caminata., de qua vide ano- 



ao 



nymum pogtam Modoetiensem saeculi XIII (apud Frisi Mt- 
morie H Mmxa III. 235 ). Solarium vero superiorem esse 
oontignationem , abunde notum est: Romanis aatSquitus in 
usum fuisse probat illud Plauti (Miles Glor. y. 340), nec- 
non Svetonii, aliorumque verba: hommes vero medii aeyi 
solarium dixerunt aedem quamUbet una et altera oontigna» 
tione instructam, unde gentibns inditum nomen, praecipue 
apud nos: nominis vero et rei usus et mos extant apud Sar- 
dos, qui in solariis horrea sua habent, humi morante £a- 
miiia. Gonsuluit vero lex laboris et impensarum incremento 
vel evebendis tegulis usque ad secnndam contignatioaem , 
vel ipsarum confringendarum auctae occasioni. 

Quia quindecim tegulas viginti pedes Ubant. 



■ Quia xv tegulae cooperiunt spatium xx pedum quadralo- 
rum: una scilicet tegola refert superficiem pedis cum triente, 
quae tegularum ratio eadem est ac illa antiqua Romanorum, 
hodierno quoque tempore Romae elFlorenliae habita. Verbo 
lebare carent glossarii, attamen iUius sensus minbne obscu- 
rus verbi vette locum obtinet: quodlebit daamvm legimus in 
tege Rotharis § CXLV, ubi qvodUbet seu qvodvis iutelligen- 
3o dum esl, unde lebare seu lebere pro Ubere vel Mtere. 

Maior vero agitatur disputatio de quo pede agant leges Lan* 
gobardicae. Percelebris pes ille qui in llalia pluribus abhinc 



Digitized by 



G.oogle 



a43 



APPENDIX XI 



»44 



saeculis usum obtinet, quique a Liutprando rege nomen ac- 
cepit, et memoratur ab anno saltem 915 (Docum. per la 
Storia di Lvcca V. 3. 83): de eo disseruerunt viri docti, 
inter quos eminet Dominicus Maria Mannus libro cui tilulus 
Del Piede Liprando etc. (inter opusc. Calog. X. 125), ficto 
nomine Tubalchi Panichii : nuperrime etiam Petrus Rocca 
typis Genuae mandavil libellum de ipsius origine ( Investi- 
gazioni sulla vera origine del Piede Liprando 1842. 8°), in 
quo Manni observationibus et argumeuus nova monumenia 
adiecit ex chartis et diplomatibus recentius vulgatis deducta, 
novamque spopondit dissertationem : ab ulroque multa qui- 
dem allala scriptorum verba, monumentaque exposita fue- 
runt ad rem declarandam, nodus vero insolutus rewansjt, 
nulla enim ab ipsis producla comparatio pedis Liutprandi 
regis cum alia nota mensura. Utrum ex hisce disquisitioni- 
bus lux aliqua eraerseril, videant viri eruditi, miui enim 
densissimae illae tenebrae minimc rarefactae videntur. 

Adsunl et Panli Diaconi verba, quae Manno et Roccae 
ignota extilisse admodum miror: ego hic exponam; ut om- 
nimodis argumenlis non careat quaestio, non quia ex illis 
veritas per se ipsam lucuienter innotescat. Sunt haec (Pe 
gestis Langob. lib. I. 5). « Denique in Italia, sicut et antiqui 
» scripserunt, circa diem Natalis Domini, novem pedes in 
» nmbra staturae humanae hora sexta metiuntur. Ego au- 
» lem in Gallia Belgica, in loco qui Tonis-Villa dicitur, 
» constitutus, status mei umbram metiens, decem et novem 
» et semis pedes inveni. » Primus in loco Diaconi inlu- 
strando se protulit Iosephus de Rinaldis scripta dissertatiun- 
cula, oblatis schematibus (Op. Calog. vol. XLV), de Pauli 
duplici assertione , altera alleram ad nihilum reducente , si- 
lentium servavit. Sunt etenim in Pauli verbis duo contrariae 
affirmationes seque invicem delentes; si etenim, umbrae lon- 
gitudinem pedum ix (quae esl in Ilalia) Romae, commodi- 
tatis causa, collocemus, tunc nobis die solstitii hiemalis, 
erit hominis seu gnomonis altitudo pedum tantum iv ir /iom* 
serbato remane pede antiquo, qui Pauli experimento faoto 
in Gallia Belgica oppido Tonis-Villa ( Thumvilk? .) mir« 
oonvenit; hutua oppidi enimi, cum aUitudo poli sit graduum 
49^ 26 , data proiectione nmtnrae praedicla die, ammUsaque 
hypotheei auctorem «sum esae eodem pede, habebimus ho- 
minis Htantis aluludinem romanorum pedum vi effitienlium 
metricae,; uti vooant, mensurae 4,77: statura praecipua 
quidem, noa autem immanis, nam Langobardos homines 
eerpoca alta et valida habuiase, uti Germani omnes, salis 
eompertam est. Itaque, si Panlo fides danda, tum cum de 
experimento loquitur a se ipso instituto, vulgaris vero Ita-* 
lorum traditio reucienda sit, tunc nobis compertum erit Cbh 
roli Magni aevo veterem Romanorum pedem adhuc in nsum 
fuisse. Animadvertendum »tem eat, harbaras genles omnhim 
disciplinarum rudes vel potius ignaras, mensuras a Romanis 
neeessario obtinuisse; mirandum tameu non esse, si iu tanta 
rerum soientiarumque iactura artifice* quoque aliquid a vera 
antiqua mensura recesserint, et pes iUe vetus corruptionem 
vel minimam sil passus. 

Cuius argumenti maxima probabUitate ductus , romani 
pedis notiliam et nsum apud halos tunc temporis fuisse , 
puWicamque seu legis sen CQnsuetudinis sanctioncm ha- 
buisse, fidenter affirmabo, atque ad meam roborandam sea- 
teutiam nova adiiciam doenmeota. 

Sexdeeim digitis eonstabat pei ille, ex quibus duodeoim 



(sive tres ex quatuor partibus) romanum palmum hodier- 
num effecerunt; ilorentinum, uti vocant, brachium dnos ex 
hisce pedibus numerat; romanus pes duodecim digitis au- 
ctus (sive pes vetus addito hodierno palmo) pedemontanum 
pedem genuit ; pes bononiensis veteri pedi ferme aequatur 
addito quadrante; quae rationes, non quidem ad unguem 
exactae, parum tamen re ipsa absunt. Si vero hodierni hi 
pedes (reliquos enim omitto minus accuratas rationes ha- 
bentes) ab antiqui partibus seu digilis originem duxerunt, 

i u haud dubium homines septimi octavique saeculi romanam 
mensuram satis exacte cognovisse eaque usos fuisse, si illa 
usque ad nos vix mcnsnrabili discriminc mutata levissimeque 
corrupla pertransivit. Quod factum, hucusque pene inobser- 
vatum, gaudeo viris antiqnitatum studiosis, architectis prae- 
sertim, subiicere, argumentum deducens, non inepte reor, 
ad profeandum romannrt pedem .msximunt io usutn fuisse 
apud Langobardos et procul dubio in rebua aedificaioriis 
ceterarum omnium mensurarum multo amplius nolum, item- 
que me a sensibili errore abesse dicentem pedem Liutprandi 

20 regis unum enmdemque esse cum vetere pede romano et 
de hoc ipso loqui leges nostras. Adjjciam, artifices caemen- 
tarios seu marmorarios iltius aevi non Langobardos fuisse, 
sed Italos omnes, imo ab oris Larii lacus per IlaUam effusos, 
nihil commune cum barbaris habuisse rerum architectoni- 
carom plane ignaris: nostrae etiam aetatis operarios videmus 
veterum mensurarum tenacissimos et illarom praesertim 
quarum domi primam hauserunt notitiam. Constat etiam, ver- 
. . tente V saeculo, unum romanum pedem praevaluisse: sicuti 
vero ab illa aetate nulla hisce in rebos invecta foit mutatio 

3o (excepta qoadam inevitabili corruptione), liquet pedemil- 
lom VII et VIII saeculo usom procul dubio obtinuisse, prae- 
cipue apud Italos qui omnia ad aedificationem pertinentia ad 
illius pedis rationem ab antiquo aptaverant. Nova argumenta 
videbis etiam, lector, in adnoL ad harum legum § CLVM. 
CLXIHI. 



II. Item de muro. 



4o 



CLVIII. Si vero murum fecerit qui usque ad 
pedem unum sit grossum , duppticentur mercedes, 
et usque ad quinque pedes subquinetur. Haud ob- 
scurum nrihi videtar, modnhun crassitadinis muralis eeM 
pro semipedis mensura: nostris etiam temporibns modulcs 
iste est pars aliquota alicuius probatae mensurae. Cum ita 
se res habeat, pro uno pede duplicatum stipendium artifi- 
cum, quod eadem ratione, qua et muri erUssitudo, augeba- 
tur: muri crassi ultra pede&v infrequentisshni tunc temporit, 

5o ideoque ad eos non respiciebat lex. 

Et de ipso muro vadant per solidum unum 
des ducenti viginti quinque. Numernm ocxxv praetuli 
nnmero ccxv, el quod per extensum soriptum, ubi immi- 
nuta errandi faeiUtas, et quod multiplicatum exhibeat per- 
fectiorem, uti in legibus desideratur cuiuscumque loci 
temporis. Hoeoe quoqoe ccxxv pedes pro «uperiidalibns hi- 
bendos puto; iiqne, uti snperius monoi, per semipedem 
raultiplioati praebent pedes eubteos cxn sem. Indeque pr#- 
tia horom opernm et infradirtorum ad aeqniorem rationwn 

Co ducta. 0 



Digitized by 



Google 



345 



ADNOTATIONES AD COMMEMORATORIUJi ETC. 



246 



Si vero maciuam nwtaverit. - Macina seu tnachina 
oomeu esl ligaei aediflcii artificum caementarierum, quod 
vulgo ponte da muralore appeusuuus. De hisce machinis, seu 
pegmatibus, perspicue Lsidorus (Orig.XIX.8). «Macbiones 
» dicti a machinis quibus iasislunt propter altitudinem pa- 
» rieuim » . Unde apud Gallos , murorum structores vocati 
maeons. Aduunt et glossae Cavenses, ubi legitur madna id 
est pontonm. 

Det pedes centum octoginta in solidum unum , 
usque ad pedes quinque swsum. Scilicet quod v pe- 
dum altitudo numeranda sit ab uua macbinae tabulatioue 
ad sutomum opus. Quibus verbis inest etiam novum argu- 
mentum ad demonstraudam veram Langobardici pedis lou- 
gitudinem, eamque a vetere Romano miuime abesse: cae- 
meutariorum enim mos est operam ducere stantes in ma- 
china, sitque pes iste aequalis Romauo pedi, babebimus 
aititsdinem metr. 4,475, ultra quam perdifficile foret cuivis 
stractori stanti in pegmate, brachia manusque sublevare, 
opusque conficere commode prospicientibus oculis; oportet 
enim tat hameri altitudo ab operis struendi proceritate non 
sit superata. 

In longitudinem vero numerum ter quinos per 
tremuse. Obscurus plane iocus , ad quem declarandum 
praemiUeada est hypothesis iongitudinem muri hic esse pro 
longHudine interiori seu crassitudine: data hypothesi, habe- 
mus rem ipsam superius a legislatore productam duplicenhtr 
mrcedes, etc. : voci itaque terquinos respondet superius vo- 
cabulum subquinetur. Forsitaa etiam intelligendum est, ut 
caementariis in machina stantibus solvatur tremisses pro 
omni augmento crassitudinis muralis de tribus in tribus ex 
quinque partibus pedis. Ilaec aulem pro divinatione ha- 
beantur. 

Similiter et si murum dealbaverit, sexcenti pedes 
vadant per solidum unum. Hoc in loco, vox dedbare 
coUectivum vocabulum est perfecU operis tectorii. 

Et si cum axes clauserit et opera gaUica fece~ 
rit, mille quingenti pedes in solidum vestUum <va- 
dant. Opera gallica, seu opus gaUicum, nova sane vox et 
glossatoribus ignota, videtur mibi fuisse illa aetate denomi- 
natio tabulatorum sive parietum ex asseribus aedes sepien- 
tium vel cellas dividentium, iUo enim tempore plurimae 
struebantur Ugneae aedes, uti apud Gallos (el hodie quoque 
generatim extra Italiam) mos adhuc vigel, qui extructis in 
oppidis muris exterioribus ex lateribus vel saxis , intus di- 
vidunt per tabulata, in pagis vero et rure saepissime omnia 
lignea sunt. Nec carent codd. ferentes et opera cum alliga 
fecerit, ubi nulla vocum significatio. Gallico vero operi re- 
spondent opus romaniense, de quo inferius, opus saraceni- 
cum paulo post temporis vulgatum apud inferiores Italos, 
opus signinum iamdiu Romanis notum, necnon et alia quae 
nomen a gentibus vel oppidis acceperunt. Artificum vero 
stipendium alteri ex codicibus ferunt unius solidi pro pedi- 
bus d (de superfieie semper habendum est), alteri idem ob- 
ferunt pretium pro un: banc igitur lectionem, ralioni magis 
consentaneam, accepimus, alteram reiicimus, quippe quae 
pretiorum proportioni haud aeque respondeaL Dubitavimus 
etiam, utrum inleUigendum esset de opere formaceo (Gallis 
pise, Ilatis fortasse pigiato, idem referente voce) de quo 
abunde Plinius {Uisl. nat. XXXV. 48. 14. cf. eliam Palla- 
dium 1. 34) iamdiu in Africa et Hispania vulgalissimum, 



quoque nostra etiam aetate magnopere nluntur Galli, Sardi 
et uiter Subalpinos Italos praecipue Alexandrini rustici: hoc 
opus vero solUcitum sane, sed babita pretii ratione a nostra 
lege relati, plenum quidem laboris quodqae non sine multis 
eomparaiis perficiendum est, vectibus scilicet et machinis et 
asseribuB ad instruendas formas. Qua de causa mihi iudi- 
cium erit opus gaUicum intelligeadum esse nou de formaceo, 
sed de tabulato ligneo. Conferanlur etiam § GLX et adnola- 
tiones nostrae, ubi evidenter liquebit, gallicum opus li- 
10 gneum fuisse, sive ex asseribus vel magnis vel parvis con- 



Et si arcum volserit, pedes duodecim vadat in 
solidum unum. Incertum admodum est, geometrice lo- 
quendo , de quo pede agat lex : pedis cubici numquam 
mentio fit apud Langobardes, pes vero quadratus ex se ipso 
ineptus est ad aestimandum pretium operis fornicati: postre- 
mum tamen praeferam, adiecta hypotbesi arcuum per anius 
lateris crassitudinem semper structorum. Nam concameratae 
cellae Langobardis pene ignotae , fornicumque usus fenestris 

ao et ianuis cooperiendis tantum servatus, in quibus constantes 
mensurae pro domestico more, constans et ipsa arcus cras- 
situdo; data hypothesi, evanescunt difficultales. Iugentis pretu 
causam habes, lector, in fornicum necessariis armamentis. 

Notanda vox volserit radicem praeferens itaiici verbi voi- 
tare un arco, qui dicendi modus frequentissimus apud scri- 
ptures saecuU XIV et sequentium, ilemque optimus et prae- 
seferens motum, ut ita dicam, parietis se volventis sursum 
ut semetipsum adverso coniungat. Vocabulo tam necessario 
caruisse Romanos incredibile puto, tamen ad nos aon per- 

3o venit, et de illo tacuit ipse Vitruvius, qui in Graecorum 
praeceptis studens et ipsa praecipua suorum opera persaepe 
ignoravit. Ovidius tamen ( Met III. 4 59 ) habet ducere ar- 
cum 

Nam pumice vivo 
Et levibus tophis nativum duxerat arcum. 

Si vero materias capeUaverit majores minores , 
capita viginti per tremisse vadant. Materies a latino 

4o materia, quae vox est optimi aevi, quaque significat Ulpianus 
ligna ad struendum fulciendumque apta, unde hispana vox 
madera. Verbum cappcUare saepe hisce in legibus occurrit, 
servata semper significatione caedendi vel eveUendi (cf. Mar- 
garini Dict. Long. 4 4 ) , ab eoque deductum italicum scapi- 
tossare vel capitozzare , ulraque radicem habentia in latino 
capitulare: hoc vero in loco perspicue significat operam 
caedendi tigiUa maiora et minora, quorum viginti capita 
(venti capi di legname, uti et nos) solvantur altera pro al- 
teris ad tremissem. 

5o Armaturae vero et bracfiiola quinque ponantur 
pro uno materio. Idiotismus ab optima voce armamen- 
tum, quae hisce in adiunctis idem refert: sic apud Plinium 
( XVII. 35 ) legimus vinearum armamenta pro palis quibus 
fulciuntur vites. Brachiolum hic est pro capreolo, vulgo saet- 
tone vel razzo. legiturque apud Ducangium adducto loco Ro- 
landini Patavini. Intelligendum vero esl, in quovis armamento 
unum transtmm ( materies ) aequiparare pretium reliquae 
maleriationis. 



60 



:»2 



Digitized by 



Google 



2^7 



APPKNIHX XI 



248 



III. De annonam. 



CLVIIII. Tollant magistri annonam per tremisse 
unum segale modia tria, lardo libras decem, vino 
ornam unam , legumen sextaria quattuor , sale sexta- 
rio uno, et in mercedes suas repotet. ParUcula nulla 
explicatione egens. 



II II. De opera. 



CLX. Titulus De opera referendus est ad omnem tecti 
materiationem , uti ex rebus inferius producendis liquebit: 
tanti enim negotii ne verbum quidem in legibus nostris , et 
uno hoc modo lux quaedam potest illucescere primae huius 
capituli particulae. 

Similiter romanense si fecerit , sic repotet sicut 
gallica opera , mille quingentos pedes in solidos uno. ao 
Vocabulum romanense adieclivum est tecti, intelligendumque 
tectum romano more structum (scilicet ex tegulis planis et 
testaceis, pro nostratiom antiqua et hodierna consuetudine) 
aestimandum esse ad idem pretium ac si gallico more seu 
ex ligneis asseribus (cf. adnot. ad § CLVIl). 

Et scius ubi una arcula ponitur, viginti et quin- 
que scindulas lebant; quia tegulas mille quingenta 
et sex milia quingenta scindulas lebant. Gallicum 
opus vidimus superius idem esse ac ligneum opus seu ta- 



dus? anne uterque corruplus? Ponamus, legendum esse qwa 
tegulas mUle quinquaginta et sex, milia qtiingenta scindulas 
lebant (ubi forent circiter scindulae tres pro duabus tegulis), 
lectionem habebimus consentaneam codici Cavensi ; attamen 
procul dubio corruptissimam , fert enim tegulam unius et 
eiusdem superficiei ac scindula una et sem. , obi earum ra- 
tio :: 4 : 1 i; quod omnino reiiciendum est. Iteratae illae 
notae mille quingenta maximum involvunl errorem, auctum 
etiam a duobus codicibus Guelpherbytanis , quorum alter 
j u habet xv, alter xxx legulas. Meum itaque iudicium erit scin- 
dularum numeralem notam quingenta irrupisse pro quatuor- 
centa, legendumque quia tegulae illae quinquaginta et sex, 
milliu quatuorcentj scifidulat lebant: est enim quantitas 
1 400 producta a quantitate 56 multiplicata per 25 quae est 
numerus scindularum uni tegulae respondentium in super- 
ficie. Proposilam correctionem argumentis fulciendam non 
esse, ratio ipsa probat, et amanuensium ignorantia, et faci- 
litas qua numerus ircenta, sublata vel omissa prima nota, in 
r centa vertitur, et necessitas servandae rationis :: I : XXV. 

Et si massas fundederit , sexcenti pedes in so- 
lidum unum. Anteponenda plurium codicum lectio massa 
pro maxa; alleri etiam codices habent funderit, alteri fun- 
dederit vel int, a verbo fundere; est enim hisce in legibus 
ratio illius structurae quae apud Graecos et Romanos to em- 
plecton nomen obtinuit, quaeque in cava terra caementitie 
fundebatur atque confertim , dum omnimodae aliae stru- 
cturae fiebant ad normam et tibeUam. Optimi aevi seriptores 
vocem massa saepe sumunt pro acervo, frequenter etiam 
occurrit in libris inferioris aevi, et nos etiam vulgo dicimus 



bulatum. Tabulalum vero tectis struendis aptum, constat ex 3o murare a sacco,murare a masso: ad rem Plinius, praeclaro 



loco lib. XXXVI. 68 , ubi de marmore numidico loquitur, 
quqd adhibebant Romani « non in columnis tamen crustisve, 
« sed in massa ac vilissimo liminum usu » adde cap. 1. 39. 
lib. XXXI ; necnon et inscriptionem N.° 220 ap. Fabrefli 

« tumulum infra monimentum , super sarcopnaga 

» earum massa aedificavit usque ad cumulum ». Ad pro- 
bandum autem legem istam ad fundamenta spectare, unum 
tantum animadvertam , nempe quum leges ipsae omnibus 
aedium partibus consuluerint, huic uni usque adeo neque 
[o postea respexissent. Aequum et pretium laudo , perspecla 
facilitate huiuscemodi struclurae. 



asseribus cxilibus scindulae vel scandulae dictis (accepta an- 
tiquitus aGermanis voce schindel), testibus Vitruvio (II. 1), 
Plinio (XVI. 10. 15), Palladio (I. 22) aliisque non paucis 
ex veteribus scriptoribus: una autem el altera vox habetur in 
legibus nostris, ubi Liutprandus scindulas appellat, quas Ro- 
tharis (§ CCLXXXII) scandulas. Prelium gallici operis (cf. 
adnol. ad § CLVIII ) fuit ergo aequum sive ex parvis sive 
ex magnis asseribus ductum essel, habita ratione minoris 
impensae parvis asseribus (seu scindulis) comparandis au- 
ctaque opera in illis collocandis, tum maioris impensae, mi- 
nutaeque operae pro asseribus maioribus. 

Arcula vero, quid? Num legendum arcura, putandumque 
quod omnis tecti materiatio, ablalis translris et cantheriis, 
fornici vel arcui imposita esset? Data eliam hypolhesi, nonne 
absurdum quod legimus arculam istam tantum xxv scindulas 
requirere pro sua tecti rata parte? Tenebricosa ista Oedipo 
libenter mandarem, nisi reliqua esset supposilio, scilicel le- 
gendum csse legulam pro arcula, evidenter enim haec quae 
habelur cemparatio pretii et superficiei spectat ad modum 
tegendarum aedium, sive ad tegulas et scindulas. Tegulis 5o gii Martini Architecturam lib. II. 3, ubi caminatarum histo- 



V. De caminata. 



CLXI. Si magistros caminatam fecerit, tollal per 
una tremissem unum. - Caminata idem quod caminus; 
de utraque re abunde disserui in adnotationibus ad Fr.Geor- 



mdvi, ait codex Cavensis, respondent scindulae vimd: scin- 
dulae enim multo minores quam Romanorum tcgulae : hac 
autem ralione habelur unius tegulae superficies aequalis su- 
perficiei scindularum quatuor cum triente, notum enim esl 
scindulas lenues esse et parum latas, regulae speciem potius- 
quam asseris referentes. Si vero inconcussa remanet ratio 
ista, quid dicendum de anteriori, iuxta quam xxv scindulae 
aequantur tegulae unae? at islius superficies a § CLVII 
nobis nota, utpote aequalis pedi cum triente. Quis ergo 
tam discrepantia componat? ex duobus locis qui reiicien- 



riam habui ab ipso IX saeculo incipiente, nixus auctoritate 
Anastasii bibliothecarii necnon et codicisdiplomatici S. Am- 
brosii: antiquissjmus ergo earum usus novissimo argumento 
probatur caeterisque praestantius eo quod antiquius, nullus 
enim VIII saeculi scriptor, nullum documentum de caminatis 
mentionem habenl. Cf. etiam adnotationes ad § CLVIL 

Et si habitarii canceUas fecerit, per solidos uno 
vadat pedes duodecim. Alteri codices habitarii habent, 
ubi fortasse legendum habiluri: praferenda tamen oplima am- 
6o borum codd. Guelpherbytanorum leclio abietarii. Quid can- 



Digitized by 



Google 



ADiNOTATlONFS AD COIWMI.MORATORIUM liTC. 



2JO 



rettae sinl, omnHjos nolum , qitippe quae unam idenique cum 
flonianorani caicellis, qnorum mentio apnd veleres anctores 
a-cquentissima, qnaequo si meiallica dalbrorum nomen su- 
mebant, si •marmorea plutei pracsertim appellata, si vero 
lignea veteres maluerunt appellare cancella (Yarro. R. Rnst. 
III. 5 ) : cn ergo argumentnm quo ductus vocem abietarii 
praetuli, patet enim temporum infelicitati atque inopiae op- 
liuie respondere cancella abiegnea : en etiam huiusce voca- 
buli novnm testimoninm hucusque uno lantum Pauli loco 
comprobati. Consuetndo ista non defuit apud nos, videmus 10 
enim in pedemontana provincia, praesertiui iu pagis ad al- 
pium radices, rusticas aedes fenestras habentes abiegneis 
cancellis, cratis instar, instructas, regulis ita dispositis ut 
earum compacliones quincuncem referant Cancellorum vel 
plateorum fragmenla plurima Romae adhuc visuntnr, con- 
stantque maxima ex parte, transversis regnlis marmoreis, nec 
alia desunt per circuii partes ducta, addito ornamentorum 
lenocinio : de illis dissenierunt et schemata exhibuerunt 
Winkelmann, Piranesi, Uggeri, Canina aliique romanarum 
antiqaitatum expositores: si de antiquis cancellis agatur, ao 
hodierni architecti sub plutei vocabulo ea denotant. Lignea 
cancella marmoreorum speciem et distribulionem necessario 
praeferunt, utpote quae a ligno ad marmor snnt conversa, 
immatata specie. 

•Se <vero peumas fecerit , quantos pedes habenl 
tantas siliquas lebant. Peuma mihi idem est quod pegma 
(a graeco Trnyjaa) lignea machina multis declarata veterum 
scriptorum locis apud Forcellinium et Ducangium : generico 
gaudet sensu%ox ista, sicuti apud Italos respondentia voca- 
bula palco, impalcatura, sive tabulatio, quaeqne et structo- 3o 
rnm machinas significant, et lignenm podium quodlibet, et 
aedium contignationes tabulatas , vulgo solaria. De solario 
vero mentio qnidem habita § CLVII, animadvertendum ta- 
men vocem istam inferiori aetate duplicem habuisse signifi- 
cationem , quarum altera indicabantur aedinm superiores 
contignationes (t piani, quarum una tantnm, solito more, 
erat), altera vero ipsum contignationis opus, unde Italis so- 
laio : de qua postrema signiiicatione nihil adhuc referebant 
leges nostrae. Glossae Cavenses ( v. Append. VIII ) habent 
pleuma id est palu de lugo, quae verba operi tignario per- 40 
spicue respondent, ideoque conlignationibus ipsis. 

Et si carolas fecerit cum gisso, det per tremisse 
carolas quattuor: anhonas ei non repotetur. Carola 
ef ipsa septorum sive cancellorum altera species est, de qua 
vide Dacangium et Carpentier. Ad mentem legis fiebant ergo 
carolae distinclis frustis (det per tremissem carolas quatuor), 
qaae postea exactis partibus uno opere iungebantnr, nti el 
nunc. Vidi ego in basilica S. Petri Albae Fucensis in Aequis 
carolas ab Oderisio Abate extructas ad aram maximam (ann. 
\ 087—1 W 5. de viris ill. Cassinensibus) pluribus aequisque 5o 
fruslis constantia ex saxo calcare gypso olim inducta. Crc- 
dendum est artifices nostros etiam carolas finxisse ex argilla, 
easque gypso induxisse, opus enim testaceum numquam in 
superiori Italia defuif. 

VI. Dc furnum. 

CLXII. Si vero furnum in pensele cum caccabos 
fecerit , etc. Alii codices pensele habenl , alii pisile, alii 6o 



impemile: est autem pisile area vestiaria (Ducange in pitaSs), 
quae vox cito et ex ipsa rei patura signiflcavil cellam ipsam 
nbi arca sita, quae apud Langobardos nec ampla nec snrn- 
ptuosa esse poterat. Furnus vero in cella -vestiaria collocan- 
dus erit? anne praeferenda lectio penseie vel mpensile, quae 
fornum pensilem piaebebit, hoc est asolo elatum? Haec 
mihi magis arrident , putoque furnum impositnm fnisse slrn- 
cturae caementitiae ternis aut quaternis postibus lapideis ro- 
boratae , ita ut furni area strata a cellae pavimento ni vel 
rv pedibu s superemineret. 

Et postes tres aut quattuor habuerit. Postes vero 
proprie sunt saxa satis longa et ad perpendiculum exacla, 
ex qnibus flunt ostiornm antepagmenta. Postes in furno, vel 
( ut superius dixi ) collocandi sunt instar podii vel stereo- 
batis, vel per circuitionem disponendi ita ul ab illis ulraquc 
ostioli latera necnon et poslerior structura firmentur: ila 
conceptum schema exhibui. 

Et cum pineam suam levaverit caccabos etc. Pinea 
fasligium est; Galli pignon vocant leclorum culmen; sic La- 
tini p innaadum , noslrales pinnacolo culmen cuiusvis aedi- 
ficii , habila radice a notissima celtica voce penn seu pinn. 

caccabos ducenti quinquaginta , ita ut pi- 

nea ipsa habeat caccabos viginti quinque , exinde 
tollat tremissem unum ; et si quingentos caccabos 
habuerit, habeat duos tremisses; et si mille fuerint 
caccabi, tollat exinde mercedes tremisses quattuor. 
Cacabus, vel caccabus (a graeco y.axxa'j3v;, sumptis radi- 
cibus ab uri vel coqui et cibis) proprie fuil vas culinare: una 
tantum voce adhibita, habelur pro vase ficlili, si ex alia 
matcria fuerit, tnnc sequi debet adieclivum aeneus etc. 

De vasorum usu in aedificiis dispulaverunt arcbitecti po- 
stremi nostrique aevi, disseram et ego arrepta occasione, 
multaque cmendabo. Fornices vasis referti plurimi adsunt, 
qui labente romana re construcli fuerunt: in illis idcirco 
praesertim notata fuerunl, uti ad Romuli circum a Maxenlio 
excilatum, et ad lanum quadrifronlero: Romae pariter vi- 
senda ad rolundam S. Slophani, ilemque Ravennae ad sancli 
Vilalis, quae sacrae aedes V et VI saeculo erectae sunt; in 
hisce vero sunt lubuli cylindrici vel amphorulae, ad circum 
sunt ollae et cadi , ad Ianura caccabi. Duplex tamen archi- 
lectorum error, quorum alter in co est qnod affirroavcrint 
Romanos non nisi post Caracallam vasa adhibuisse (falla- 
cissima sentenlia inuivi circum pracdiclum huius Augusti 
opus esse, cum posteriores invesligationes, detecta inscri- 
ptione, verum reslituerint auclorero), ego vero vasa vidi, 
imo amphoras ansalas, in aedificii ouiusdam substructioni- 
bus ex emplecton, quas me ipso inluenle, AuguslaePraetoriae 
in lucem prodierunt anno mdcccxxxix, cuius oppidi nullum 
saxum habetur quod Octaviani Augusti aetatem non referat, 
ipse enim unus coloniam duxit, lempla, aedes, muros de- 
dit, nullaque structura est, nulla inscriptio quae posteriores 
Caesares memorcl vci ipsis referatur. En ergo vasorum usus 
a Romanis acceptus Auguslo imperante. Nunc de eorum of- 
ficio dicam, ubi alius vulgatus error; noslri enim scriptores 
habent, nonnisi in tholis et fornicibus vasa adhibita fuisse: 
adferam ego mcmcratas amphoras Auguslae Praetoriae ex- 
lantcs in substruclionibus, adferam quae visuntur (quam- 
quam erudilis ignota) Roroae ad portam Tiburlinam, ilemque 
prope Nymphaeum, uti vocanl, Kgeriae, ubi parielcs proslant 
amphoris ollisque rcfcrlae. 



Digitized by 



Google 



APPENDIX XI 



Veteres ilaque, optitnique aevi architecli vasa in opere 
fornieato aeque et in muris adbibuerunt, tunc indituni no- 
uien lex uostra omnium prima aperit, caocabum scilicet: 
nominis autem causa in eo est quod structores VIII saeculi 
parvis vasis, scilicet caccabis, usi essent, defioleatibos ma- 
ioribus: quam vocem inferiori illo aevo habitam fmsse, pro- 
bat et vetus ronana basilica S. Mariae in Caccabariis dictae 
a turba caccabariorum artificum iuxta illam morautibus, 
probat et vocabulum caocabatus seu denigratus fuligine, quod 
in S. Paulini Nolani epist. 32 legitur, probant scriptores ibi 
aUati ad notam 1 48, necnon apud Ducanginm. 

Vasorum vefo, seu caccaborum magnitudo varia, uli sche- 
ma refert, ideoque iex distinguit ubi plura wl pauca adhi- 
benda sint 



Ubi vero de i> et de m etiam caecabis loquitur lex, inlel- 
ligendum est de parvis vasis , fortasse etiam de furno bene 
ingenti. Utrisque dispositionibus demonstrandis exempUrra 
praebui. 












Furni (CCL, vel M utque caccabit rtferti, cum pottibut IV ) ichm- 
graphia et orthograpkia interior. 



Uac auten structura eo veoiebant artifices, ut parvo pon- 
dere paucaque adhibita materia muri eflcterentur conspicuie 
orassitudinis, quod in opere praesertim arcvato maiine de- 
ao siderandum. Aderat et ipsorum vasomm tenue pretian; it- 
feriore enim aevo, ilHs tantum plenunque utebantur artifices, 
quae rebus domesticis inepta viderentur, vel corrupta specie, 
vel aaie habita coctione ; illig sciHcet quae deformia el fra- 
gilia haberentur. Quocumque autem modo res sit, maximam 
iucem affert lex iata veterum structuris clarius tatelligendk 



Specimen Tasoram fictilinm quae in reteram ttntcturit 
adbuc apectantur. 
Exacta mensura ad vicesimam rei ipsin». 

1. Caccabiu. Romae ad lanum quadrifrontetn. 

4. Tubulut, Romae ad rolundam S. Stephani. 3o 

3. Amphorula aniata. Ravenna* ad rotundam S. Vitalis. 

4. Amphora tine antit. » 

5. Ollae. \ Romae ad circum Maxentii. 

6. Cadus. ) 



xxv caccaborum disposilio in tholo furni, egregie habe- 
tur, probante schemate, quod duplex adieci. 





VII. De puteum. 



Uitpotitia XXV caccaborum in pinea furni. 



CLXUI. Si quis puteum fecerit ad pedes cen- 
tum, tollat exinde solidos xx; annottas ci non re- 
potetur. Puteus autem de pedes xxxr, solidos quat- 
tuor; puteus vero de pedes viginti sex , solidot 
tres ; puteus autem de pedes duodecim, solidm 
unum : annonas et non repotetur. Particula kta nulla 
«get explicatione. Pedes 4 00, 35, 2$, 1 2 profunditatis p«- 
teornm, quaerant respondentia itemque dccresceotia pretia. 
Unum notanduro, allatas mensuras (miaimis sublatis difie- 
4o rentiis ) rationem habere inter se : : 4 : j : } : J, ita ut nuv 
dulus altitudinis puteorum habendus sif pedum circileHSi, 
qui, si romano pedi aequales, vertuntur in metr. 3,71 7. Qui 
vero, illa aetate, mos fuerit hauriendi aquam ( tollenone sci- 
Hcet furcae imposito) habes in Liutprandi lege VII addita 
§ CXXXVI. De puteis in centenos usque pedes actis toquitor 
Plinius (XVII. *): aaHnadverlendum itemest illorunt btitu- 
dinem non ad vm pedes aestimandam esse (Pallad. IX. 9), 



Digitized by 



Google 



J 



3 53 



ADNOTATIONES AD COMMEMORATORIUM ETC. 



a54 



sed tantum ad m vel m et sem., uti Hypponii detecti fuerunt 
paucis ab hinc annis. 



VIII. De marm&rarios. 



CLiXIIII. Si quis axes marmoreas fecerit, det 
per solido uno pedes xxr. Axes, sive asseres, marmo- i 
rei (tawle, lastroni di marmo) respondent veterum crustis: 
pretium unius solidi habeatur pro pedibus quadratis xxv, 
huic enim operi pro nihilo est crassitudo qualiscumque sit, 
superflciei enim explanandae et expoliendae tantum confert 
artifex. Habita reliquorum operum ratione reieci lectionem 
xr pedum, decemque alios pedes adieci ad optimorum co- 
dicum fidem. 

Et si columnas fecerit de pedes quaternos aut 



quinos , det per tremisse columnas quattuor : an- 
nonas ei non repotetur. In primis monendum est illa 
aetate columnas fieri tenuissimas, parvaeque altitudinis: 
omnia porticibus columnatis circumdata sunt cavaedia in 
coenobiis monachorum S. Benedicti ab ipso IX et VIII sae- 
culo, quorum multa visenda adhuc extant Romae, Panormi, 
Arelate, Sublaquei alibique, ubi coluroellae sunt quae sae- 
pius metri gallici altitudinem non attingunt, imo fere semper 
depressiores sunt, diametro inter sextam et nonam altitudinis 
o partem; raro vero dictam mensuram excedunt, uti Arelate. 
Ex quibus mensuris novum adest argumentum ad probandum 
romano pede usos tunc fuisse quadratarios et lapicidas , 
quia columnae quaternorum vel quinorum pedum respondent 
metr. gallicis 1 ,\ 70 vel 1 ,475 , quae altitudo inter maximas, 
pro aetatis consuetudine, erat, et ab omni alia mensura in 
maiorem etiam longitudinem duceremur. Habita pretii ra- 
tione, pro more praefero codicum lectionem, annonam ar- 
tifici reputandam non esse. 



Digitized by Google 



Digitized by 



Google 



NOTAE CRITICAE 

ET 

VARIAE LECTIONES. 



Digitized 



Digitized by 



Google 




a6i 



a6a 



EDICTUM 



ROTHARIS 



R EG I S. 



Chhokicon. 

E codicibus Edicli hoc Chronicon toli exbibent Cav. et Ma. ; sed 
«dest praeterea in codice Cathedralis Mutinenais, aaecnli VlIIl (Mntin.), 
Leges Langobardicas in LX titnloa diatinctai exbibente. Hi tres co- 
dicea commune additameutnm Curonico adnectunt, usque ad Bertha- 
rim regem. Priora Cbronici verba leguntur item in codice Parisiensis 
Bibliotbecae 6161 , iiaque subnexa eat epitome Historiae Langobar- 
dorum Paoli Oiaconi: cum scilicet qui codioem scripsit in breve boc 
Chronicon incidisset, atqne describere coepisset, malnit postea ube- 
riorem Pauli narrationem redigere in compendium , idqve Cbronico 
Rotharii regis longe prolixius. In subsidium adbibuimus etiam Chro- 
nicon e codice Gotkano (Goth.) a Rittero evttlgatum , atqae e nostro 
ex parte desumptum ; de quo cL praefatio nostra. Capitum divisio- 
nem commodioris usua gralia ipsi adposuimus. Errat autem V. C. Jo- 
hannes Merkel ( Archmo Sturico di Firenze , Appendioe , VoL III. , 
pag. 694 ) , tradena exlare hoc Cbxonioon e tiam in cod. Guelpherby tano. 

Cap. I. 

5 , 8 /JV— CHRISTI) Ita Cav. ; Ma. omittit nottri Jeitu Chriiti ; 

Par. 6161 pro Domini habet Dei et Salvalorit, et Jehiu pro 
Jeitu. In Mutin. haeo desunt. . ln codioe Qothano initium 
Cbronici usque ad cap. im verbosius est et.aliunde de- 
sumptum, idque retulimus in Appendiee I. — Ex hoc primo 
Chronici nostri capite depromta sunt quae Paulus Diaconus 
habet lib. I, cap. n et m ; capita i, nn , v, vi aliunde 
hausta, nec ad bistoriam Langobardicam pertinent. 
, i4 Incipit origo) Baec, superiora, et quae sequuntur usque ad 
habitant in Cav. minio acripta suntt Ceterum Cav. horigo. 
De Mutin. vide quae mox notamus- 
nottrt ) Deest in Ma. et Par. 6161. 

que egretsa ett ab intula que ) Ita Par. 6161. Pro his Cav. 
• id «tt contuli qui ; Ma. id eet tub contule qui. In Mutin. , 
auperioribus omnibus omissis, Chronicon incipit Erat quat- 
dam intula quae. Jam recte Tboya, in margine apograpbi 
codicisCavensis, adnotaverat legendum ituulae. PaulusDia- 
, , conus tib. 1, cap. II: « ab ouula quae Scandinaria dicitur, 

« cujut etiam INSULAE Haec ergo IHSULA. » 

-,. i5 dicitur Scandanan ) Ita Cav. et Ma. ; dicitur Scddan Mutin. ; 
Scandinaria dhitur Par. 6161 , et subsequitur Pauli Diaconi 
epitome: Refert Paulut, qui getta Longobardorum plenittime 
tcriptit , quod hatc intula non tam in mari potita , etc. 
— , 16 >n partibut ) Cav. in partit ; Mulin. ejc india (sic! ) in partibui. 

multae gentet) Cav. muita gent. 
— , 17 habitant) Mutin. inhaUtanL Mox pro quibui Ma. quot; Mutin. 
quai. 

fVittnHii ) tPmwolit Cav.; Guinmlii Ma. : scilicet oodd. Cav. 
et Ma. , pro more temporis quo scripti sunt, saepe , nec 
tamen semper , babent » aut gu pro uu seu tt> ; genuinam 
scripluram ubiqu» reposuimus. In Mutin. vox semper exhi- 
betur per unam n. ln media voce Cav. semper habet o 



pro 1. Finalem aulem in ii hac in voce oonstanter servat 
Cav. ; Ma. saepius et ; Mutin. variat : hoo loco Winili. 

5, 19 habebatque ) Mutin. quae habebaL Pro nomen Cav. uctnina. 
— , ao Ajo) Agio Cav. , et mox Agyo; Mutin. bis Agro, semel Agio. 

Ipii ) Mutin. et ipei. 
— , ai tmebat) Mutio. tenebant. 

ffirmilis ) Post hanc vooem procml dubio aliqua exciderunt, 
quae orationis series exposcit , et unde desumtum est in 
Paulo Diacono initium capitis vi lib. I. Nec mirum baec 
doc ss e in omnibus quibus utknur tribus codicibus, cum hi 
ab uno exemplari derivati sint, scripto temporibas Ber- 
tbaris regis , ut notabimus infra ad cap. xn. 

II. 

Hinc depromsit Paulus libri I cap. vn, vill, vnu, et initiun> oap. x; 
narratiunculam tamen de Frea rejiciens inter fabellas christiano ho- 
mine indignas. Mira in Cbronioo nostro narrationis venusta simpli- 
citas, et, fere dixerim, elegantia. 
— , aa te erge>) Mutin, ergo te. 
— , a3 Ambri ) Mulin. Imbrium. 

Atsi ) Cav. Tattit , et itafra TaffU ; ut noa Ma. , Mutin. , et 
. PauL Diac. 

txersitibut tuit.) Ma. exercita tua ; Motin. extrcitu tuo. 
,.— t , ffinnilit ) Mutin. ffmiloi. Mox Ma. omiltit nobit. 

— ,36 Ybor ) Cav. Yber, sed supra Ybor ; Paul. Diac. Ibor. 

Gambara, dicentei) Deest in Ma. Post Gambara Mutin. supra 
lineam addit nomine. 
— , V] preparare ) Cav. prepararel ; Ma. parare. 
— , a8 ffandatit ) Mutin. ffandali. Mox Cav. periolveret. 

Ambri ) Cav. Multi , sed supra recte Ambri ; Mutin. Imbri. 
— , ag hoc ett ) Deest in Mutin. 

rogaverunt ) Ma. rogaverant. Plusquamperfectum pro perfecto 
i» hoc Chronico saepius habet bic codex; quod semel mo- 
nuisse sufficiet. 
Goim ) Mutin. constanter Godam. 
— , 3o victoriam) Post hanc vocem periit folium , seu paginaeduae, 
in cod. Cav. ; sequens incipit trunt. Et occidit, cap. 1111. 
r— ', 3i dicent ) Mutini et dixit. Mox Mutin. tole. 
— , 3a Eodem ) Ma. eo. Mox Mutin. omittit duobut. 

6, \ ,4 id eit) Deest in Mutin. Idem mox Agro. 

principei erant ) Mutin. erant prindpet, 
— , 5 fPvmilit ) Mutin. ffinili, et mox ttf ffinili, omisso ad. 
— , j cum tol lurgeret ) Ma. tol twrgente venirent. 

ffinnilit — faciem) Ita Ma. ; fVinili cum uxoribut tuii tolulit 
crinibut circa faciet tuat Mutin. 
— , 9 cum virot tuot ) Ma. et cum virii tuii. In Mutin. verba cum 
viroi tuot supra lineam adjecta sunl a secunda manu. 
. lueetcente caelo dum tol ) Ma. lucucentt sol dum. 
— , 10 gyrarit ) Ma. girarit. Idem mox lectum. 
— , 11 faeicm ejut ) Mutin. faciem ei. 

— , ta Et ille ) Mutin. At ille. 

34 



Digitized by 



Google 



2t>3 



NOTAE CRITICAE 



6, i3 fVinnilis ) Mulin. fVinilot. Pro eorum Ma. ipsorum. 

habentes — faciem ) Mulin. crinibus sohitit cirea facies suas. 
— , 14 i» modum harbae ) Deest in Ma. 

et dixit) Ita Mutin., et Pauliu Diaconos ; pro hia lacuna est 
in apographo quo utor codicis Matrilensis. 
— , i5 isti Langobardi) Ita Paulus Diaconns; Ma. isti Longibarbae, 
quod e glossa profectum ; Mutin. isti Longobardi , quod 
recentiorem codicem oslendit. 
Et disit ) Mutin. omiltit Bt. 
— , 16 Domine ) Deest in Ma. Tum pro sieut Mutin. postquam. 
illis ) Mutin. eis , et omiltit Et dedit eis victoriam , ul. 

— ,17 ubi visum estet vindicarent te) Mulin. ubi illorum ett vindicare. 
— , 19 fVinniUs Langobardi vocati sunt ) Mutin. fVimU facti tunt 

Langobardi. 

III. 

In Panlo Diacono, capp. x, XI, xn, xiii, aliqua sequuntur iaeertae 
originia de itinere Langobardorum per Mauringam, et de rebus gestis 
cnm Atiispittit. Tnm , capp. xm et xim , nonnulla e Chronico no- 
atro (Egressi itaque — generotior habebatur); dein , capp. XV, xvi, 
xvn , mnlta dubiae fldei de Lamissione , de Amazonibtu , et de Bul- 
garibus: et haec quidem Chronico noatro contraria, in quo Lamisaio 
aeu Lajamicho dicitur non incerti patris filius , sed ex genere Gugim- 
gut , ut Agilmund.- Caput xvm hinc iternm desumtum esL 
— , ao Et venerunt — Langobardi) Deaunt baec in Mntin. 
— , ai Goltidam ) Ita Ma. ; Golaida Mulin. , at in margine Galdoin. 
potiederunt — Burgundaib) Pro possederunt Mutin. pottiderunt. 
Pro Aldonus , Anthabui , et Bainaib Mutin. Aldanet , An- 
thaip , et Barnaib. Pro seu et Burgundaib Ma. bet burga 
thaubus. Etiam >in Paulo variant codd. 
— , aa Et dicitur guia ) Mutin. Qui ibi. 
— , a3 nomine) Deest in Mutin. Mox Ma. Agilmund. 
— , a4 Ajo ) Mntin. Agroni : legendum videtur Ajoni. 

ex gtnere Gugingui) Desunt haec verha hic et mex in Mutin. 
Priore looo ea eonfirmat Series regum Prologo subnexa. 
— , aS Lamioho ) Ita Mulin. ; Lajamicho Ma. 

Et pott iptum — quadraginta) Mutin. deinde regnarit Letk. undt 
didtur quia regnarit plui tninut annii xl. 
— , V) Aldihoc filiui Lethuc ) Haeo in Mutin. legi nequennt. 
— , a8 Gotkhoc ) Mutia. Go*oc, et infra Geduhoc. 

nii. 

Quae seqanntur usque ad finem csprti* x , pancis mntatis, exhibet 
codex Gothapus. — Ex hoc capite hausla sunt quae Paulns habet ca- 
pitnla xviiii (ubi tamen ex alio fante panca addit de bello Odeacris 
contra Fewanem ) , xx ( ubi praeterea mnlta incertae originia et du- 
biae fidei de bello Tatonis contra Herulos ) , et initio capitis xxi. 
— , a$ IHo) In Ulo Mutin. ; Illo Goth. 

Odojacer ) Ita Goth. ; Audoachari Ma. ; Audechar Mutin. 
— , 3o Rugilanda ) Goth. male Rudilanda. 
— , 3i expugnarit) Ma. impugnarit; Mulin. pugnarit. 

Rugot) Goth. cum Rugis ; Mutin, contra (?) Reugh. 
occidit ) Mntin. occisit. < '■ 1 

Feutane) Ita Goth., adslipulante Cassiodoro Senalore in Chro- 
nico, qui Phoebam, et Anonymo Cuspiniano, qui Febanum; 
Themanem Ma. ; in Mulin. post lacunam 'dnarum Ktterarum 
est cheuam; Feletheum vocant Paulus, et Eugippins in vita 
s. Severini , magna tamen ntrobique librorntn varietate. 
In Chronieo Halensi, quod repethnus in Appendicell, le- 
gitur Feletheut , qui et Feuba dktut ttt. 
— , 3a et tecum ) Ma. tecumque. 

muUoi caplivos duxit ) Mutin. duxit multos captivos. 
duxit in Italiam) Goth. in Italiam adduxerunt. 

7 , 1 Langobardi ) Motin. Longobardi. 

— , a Et pottea ) Post eum Ma. 

— , 3 Godehoc ) Ha Ma. eap. 111 , tnm Series regum Prologo sub- 

jecta : Ma. boc loco Godeho ; Mutin. hoc loco Geduhoc. 
— , 4 Tato) Cod. Gotb. semper dnplici t, Tatlo ; nobis consentit 
etiam Paulus Diaeoaus. 
Oaffbnis ) Mutin. Clafonit. 
— , 5 Feld) Goth. Fitda; Mulin. Feldaeh. Panhis Diaconos habet: 
• Egressi quoque Langobardi de Rugiland habitaverunt m 
« campis patentibus, qui termone barbarico feld appellantur. » 
annoi tres ) Mulin. annis tribui. 
Et pugnarit ) Ma. omiltit Et. 
■ - , 6 Rodolfo ) Rodulpho Molin. et Paulus Diaconus; Rofhtlfb Golh. 
Herulorum ) Herolerum Goth. 

et tttlit bmdcmem ) Ma. tttlit rmdo. Mcrx Mutin. easridem , et 
supra lineam glossa 
— , Pnst eum ) Et postca Mutin. 

— , 8 regem) Ita Goth. el Mutin. , ronsentienle Paulo; Ma. rcgnutn. 

habuerunt ) A lilteris erunt rlesinit lacuna codicis Cavensis . 

de qua supra cap 11. 
El ) Dtinde Golh. 



264 

7, 8 fVacho) Ita Mutin. , Golli. et Paulua Diaconus; matxo Ctv 
sed infra ut nos ; uacho ubique Ma. Ceterum ex hoc loco 
cui consentit et quem explanat Series regum Prologo iubl 
jeeta ( Tato et Unichit fiUi Claffonii. fVacho fUhts VmckU 
neput Tatoni), emendandus Paulua Diaconos, io q^,' 
« Irruit namque tuper tum tPacho, filiui gemumi tui Zm 
« ehilonis , et eum ab hac luce privarit. * Quamvis aottm 
satis appareal Wachonem fuisse filium Unichis, obscari 
talem adhuc movent verba cam ZuchUone. Nwn inlelfi. 
gendom occidit Tatonem cum Zuchilone ? An potim filfa 
Lnichit cum Zuchitone , ut Zuchilo fuerit uxor l'nichii> 
lluic sentenliae adstipulari videtur cod. Goth. , in qa 0 ^ 
Vintilane pro Zuchilone , quod habent Ma. et Mutin. • ig 
Cav. esl Zuchilonem. In Mulin. vox Unichii legi neqnit 

— , 9 barbane tuo ) Ma. et Mulia. barbanem luum. 

— , 10 regnarit ) Ita recte Goth. ; pugnarit Cav. et Ma. In n Bl « 
deest e t regnavit IVacho. 
Ildechit) Ildichii utrobiqoe Ma.; Hildeckii Paulus Diaconoj- 
Heldechii Goth. ; Hilmichit et mox llmichis Cav. In Molin. 
priore loco vox legi nequit , altero eat lUkchis. 

— ,11 Tatoni ) Tatonii Ma. et Mntin. ; in quibns mox , ul in Goth 
deest fiUus Tatoni. 
Gippidot) Hao scribendi forma ulitnrCav.; Ma. per nnaa ? 
scribit; Goth. peri exhibere solet; in Mntin. est Gyppidu 

— , la ubi ) Mutin. et ...; fnisse videtur et ibi. 

Injuria ) In injuria Mulin. Tnm ejui deesl in Cav. ; itemque 

in Goth. , in qno est injuriam vindicandam. 
Gippidi ) Gyppidi Mutin. ; GUritei Goth. 



Reliqua capitis xxi et initinm capitis XXU a Paulo Diacono ex hoc 
uno fonte , nec satis accnrale , desumta sunt. 
— , 14 inclinaril ) In Mutin. vux legi nequit. 

Suavos ) Ita Ma. ; Suavut Goth. ; sua vox Cav ; in Mntin. fniae 
videtur Suabot , sed priores tres lilterae legi neqneanL 
— , i5 uxoret tret) Mutin. tres uxora. Mox una aolus habetMnlin. 
— , 16 Rateeunda) ItaCav.; Ranirundam vocat Paolns Diaconu, tii 
fer» adstipolator Ma. , in quo Rmcmnda ; Goth. Rimetnm- 
dam ; in Mutin. post laonaam qoinque litterarum eit mr/«. 
filia ) Ma. et Goth. fiUam. 

Piten ) Ita scripsi «x Goth. , quia forte hic Bisjiitos rex, de 
quo Gregoriua Turooeasis Hist. lib. II , cap. xn. In Mi. 
est Fitudi in Cav. Sifut; Motin. habere videtnr Suld. Ptalti 
Diaconas habet tantum fiUam regit Turingorum. 
Thuringorum ) Mat». Turingorum ; Msu Tiringorum. 
Et potl eam )Elpoitea Cav. ; Et poit illam Goth. ; Pottea Mntis. 
— ,17 aecepit uxorem ) Motin. aliam duxit uxorem nomtne. 

Amttrigotam) ItaCav. etPaalus; Auttriguta Ma.; Austrtn- 
tam Goth. In Mnlin. Auttrigotam filiam Gippi legi neqnemt. 
filiam Gippidormn) Paulas Diaconas filiam regit Gepidonm, 
vereor an recte. Pro Gippidarum Golh. Gibedorum ; Csv. 
Gyppidorum ; in Mntin. solae litterae dorum legi posauiL 
— , 18 de Auttrigoiam ) Ma. et Mutin. de Auttriguia ; Golh. es ds. 
— , 19 nomen ) IU Ma. et Motin. ; nomtne Cav. et Goth. 
ime ) Matia. uni ; deest in Goth. 

fVitecarda ) Cav. qui teoarda ( id est qmtccarda sen wist- 
carda); fViiegarda Panlos Diaeonus ; Guiselgarda Ma_ ; W\- 
tieharda Goth. ; fVUcaria Mutin. 

tradidit) Goth. tradit. 

matrimonio ) Ma. et Mutin. matrimonium. 
— , 30 Theodeperto regi ) Teodeperto rtgi Goth. et Mutin. ; ThaJi- 
perti regit Ma. ; TeueUperti regit Cav. 

et ) Deest in Goth. 
— , ai fValderada) Ita Mntin. et Paulus Biacoaus, adstipnlsntibii 
M» qni hoe loco , et Cav. qui et hic et eap. viiii gml- 
derada; similiter fValitradae Goth. eap. vim, fVaUentt 
hoc loco ; fValdtrait Matin. ; AUerade Ma. dicto cap. vmi. 

quam ) Cav. et Ma. quem. In Mutin. deest quam hahit — 
Francorum. 

CutobaU) IU Cav. ; Chutuhald Golh. ; SauuaU Ma. ; in Pinlo 
codd. et edd. variant inter Chutupad, CumpaU, OauM, 
SupaUo. Nnptui daU est Theodebaldo regi Francornn. 
— , aa quam oeUo ) Cav. quem hodio. In Goth. verba quam odit — 
uxcrtm desant. 

— , a3 GairipaU in uxorem ) Gairepaldi uxorem Cav. ; GaribaUo d 
uxorem Mutin. 

principi Bajoariorum) Haec verba solus hahet Matin., alqss 
abfuiwe videntnr eb ciiempleri, qno nso» es» Psuln» D«- 

conus. Vix lamen quispiam librario Iribuerit. 
Et postea — filiam ) lla scripsi ob conscnsnm codd. Mulin. 
el Golh. ; in Cav. est el tertia fiKas ; in Ma. locus corru- 
plns ila se habel Gairrpatd in uxorem filia rcrjis Hcruloniw 
Tcrtiam uxorcm habuit tinmcn Esilinqa ; de ipsa etc. Pro 
Hcrulorum C»\.\erulorum : Golh. hcmlorum Pro Sigclfnilii 



Digitized by 



Google 



a65 



ET VARIAE 



LECTIONES 



366 



Ma. , ul moauimus , Eritinga ; Goth. Silenga ; Mutin. Si- 
linda ; Paulus Diacooui Sitinga. 
7, a5 de ipta) Mutin. et de ipsa; Goth. de gua, «l omittit fitivan. 
— , a6 fValtari ) Cav. et Ma. et hio et infra gualtari aul ualtari ; 
Goth. hoe loco fValtarenem. 

Et mortitut ) Mortuus Ma. et Cav. 
— , 37 iprius ) Cav. el Mutin. ejw. Post iwiwi Goth. addit nomine. 
Tum idem cod. fValteri. 

poit ipsum ) Deest in Ma. , Mutin. et Golb. 

amus ) Ma. annos. Tum Mulin. et Goth. VII. 

et farigaldus) Ita Cav.; farigaidus Ma.; fargattum Golh.; deest 
in Mulin. Haec non explico; et jamPaulo obscuriora visa 
sunt, cmm ea vel quod eis respondeat prorsus omiserit. 
Nura legendum e fara Gausus, atque, huc translata errore 
Jibrariomm , ad Andoin , de quo mox agilur , referenda ? 
— , a8 Lethingis) lta Cav. ; Letkinges Ma. ; in Mutin. absurda lectio 
est de regimine; Lethingi Pauli Diaconi edd. pleraeque, codi- 
ces fere omnes ; sed Adetingi Goth. , et Pauli edilio Ascen- 
siana ; item Pauli codices Ambrosianus et Modoeiiensis 
Adatimgi. Priorem lectionem praefero, nt Lethingi appellati 
sint a Letb seu Lelkue, tertio Langobardorum rege, prin- 
cipe hujus stirpis, quae demum ab Audoin regno dejecta 
est Sanc Latingi probatur otiam Pertxio (Arckiv der Ge- 
sellsehaft, VII, 397 ), qno teste, e viginti codioibus le- 
ctionem Adatingi vix dno quos memoravimus taentur. 

VI. 

Exin Paulus, paucis e Chronico nostro desnmtis, ex aliis plenio- 
ribus fontibus bistoriam Langobardicam potitsimum deseripsit. 
— , 39 fValtari ) fVallareue Goth. 

Audoin ) Ita Golh. el Paulus Diaconas ; Audoinus Matin. ; 

Audohin Cav. ; Auduin Ma. 
Audoin ex gentre fuii Gausus ) Non modo verba Mater — 
Pissae regis, sed baec etiam Audoin — Gausus in solo ex- 
tant Golb. Postrema , procul dubio gennina , recepimus , 
rati lacunam ortam e codice , ex quo Cav. , Ma. , Mutin. 
orti sunt. Cf. praeterea notata capile superiore ad voces 
et farigaldus. Quae babot cod. Goth. de matre Audoini in 
textnm non recepi, quod nullo alio teslimonio fulcirentur. 
— , 3o ipse ) Ma. Et ipse. ldem mox Longobardis. 
— , 3i Pannonia) Mutin. Pamumiam. 

Et mortuus — Pannonia ) Haeo item desunt in Cav. , Ma. et 

Mntin. , errore orto e recurrentibus vocibus in Pamonia. 
et rtgnavit — Rodelenda ) Mutin. Et post Audcinum rtgnarit 
filius ejus Alboinus , et ejus mater fuit Godetinda. 
— , 3'i Alboin) Ma. et Gotb. ubique Albuin; Cav. hic Atbohin, ce- 
teris in locis Aiboin ; Mutin. ubique Alboittus seu Alboini. 
iprius post eum ) Gotb. tjus pro eo. Mox pro cui Ma. cujus. 
fuit ) Ita Mutin. et Gotb. ; est Cav. et Ma. 
— , 33 Eo ) Eodtm Ma. 

— , 34 Gippidorum ) Golb. Gtbtdorum ; Mntia. Gyppidorum. 

Cunimund) Cav. Cunimundum, et mox Cunimundus. In Goth. 
est nomine Cunimundo , et oeeidit eum AHmin in ipsa ete. 
— , 35 Gippidis) Gyppidi Mntin. ; Gtbtti vatidisrime vehementer Goth. 
— , 36 Tunc tutit ) Ita Goth.; tutit Cav. et Ma.; Et accepit Mutin. 

Rostmunda , fUia ) Mutin undam fUiam ; Goth. nomine 

Rosemoniam filiam. 
— , 37 qutm predaverat ) Ita Cav. et Mutin. ; guae predaverat Ma. ; 

guem ipse occiderat et ipse predarerat Goth. : e qua textus 
corruplione apparet lectionem guem pro quam antiquissi- 
mam esse et genninam. 
fuerat) Mutin. erat. Pro quia — iprius Goth. antea habuit uxc- 



— , 38 Hlodsuinda ) Uondsuinda Cav.; Fhiastunda Ma.; Cklodsumda 

Paulus Dtaconus •, in Mutin. vox legi nequit. 
Hlotkari ) Flothari Goth. ; Lothari Mntin. ; Flothario Ma. ; 

Hodtario Cav. Mox Gotb. et Mutin. fitiam. 
— , 39 Albsuinda ) Ita Golh. bo« loeo , et Ma. ubique ; Cav. Ab- 

shoinda, Absumda, ,Absvinda; Mutin da, Elsuinda, 

Alsuinda. 

— , 4°*4> & l — d" 0 ) Haec desunt in Goth. 
— , 4« amos ) Ma. et Mutin. annii. 

quadraginta duo ) Mutin. xtt , sed supra lineam dix ; Cav. 
guadraginta ; sed et Paul. Diac. lib. II , cap. VII : « Habi- 
« tavrrunt autem in Panuoma mrnis guadraginta duobus. * 

VII. 

Hinc Chronicon Golhanum valde discedit a Cav. et Ma. , a scri- 
ptore passim interpolatum, et continuatum: quare reliquam ejus par- 
tem integram edimus in Appendice I. 
— , 4> Ipse—Itatia ) Mutin. Et ipse — Itatiam: 
— , 43 invitatus a Narsete patricio) Mutin. omittit patricio; Ma. ha- 
bet invitatos a Narri scribarum. Notatu digna est lectio eo- 
dicis Gotbani invitatus ad Narsidt proconsule et praeside 



8, 



— . '7 



Itatiae , qui minas Suffiat ( id esl Sopkiae ) reginae trat per- 
territus. Codici Gothano adslipulalur Benedictus a Monle 
Soracte , cap. vun ( Pertz. , Monum. Germ. Hist. , Scri- 
ptorum T.III, pag.699, v. 1), quem sua hinc depromsisse 
vix dubilo; ut io Cav., Ma. ct Mulin. excidiase et in edi- 
lione nostra supplcnda videanlur verba qui nrinas — per- 
territus. 
43 movit ) Ma. mobuit. 
Alboin ) Deesl in Mutin. 

1 mcust— Pascha ) Mulin. 1» mtnse apriti t» Pascka. Pro aprilis 

Cav. apratis. 

2 indictione prima — ttrtia autem imtictioue ) Mulin. in prima 

iudictione. In secunda itulktione , reliquis omissis. Pro in 
Itatia Cav. Itatia. 

4 El regnant ) IU Mntin. ; Cav. et Ma. omiltunt Et. 

5 annos tres ) Mutin. annos ty. 

6 Heimeckis ) IU alicubi Golh. , aliat Elmtchis ; Mutin. Elmi- 

chis aut Ermkhis; Ma. Hilmickis ; Cav. Ilmkhis ; etiam in 
Paulo Diacnno codd. variant. 
Rostmunda) Mutin. Rosimunda. Tum Ma. el Mulin. uxort sua. 

7 Peredeo ) Peredei Goth. ; Perilkari Cav. ; Pertchea Mulin. 

VIII. 

8 Voluit ) Mutin. Et volmit. 

10 ad Longinum prtfectum ) Mnlin. Longiuo praefecto. 
eos ) Cav. et Mntin. eam. 

1 1 Ravenna ) Cav. Ravenna ; Mulin. in Ravennam. 

Mox ut — gavisus est) Desunt haec inCav.,sed confinnantur 
etiam anctoriUte codicis Gothani , in quo Ut autem au- 
dirit Langinus liaec verba , et Paali Diaconi , qui , lib. II , 
cap. XXVII 11 , Longinus, Inti m ucio lattus effectus. 
13 et ndrit navem angarialem ) Cav. et Ma omittunl et ; Mulin. 
habet tt mirit in navem angariales. Verborum quae recepi- 
mus sinceritatem firmat eliam eod. Goth., in quo mirit mo- 
vere angarias. Apud Romanos dicebalur angariatis navis , 
bos, currus privatua, qui ad publicos usus abriperetnr. 
Haec, forte jam non intelligens Panlus Diaconus, omisit. 

tulerunl ) IU Gotb. , Mutin. et Ma. , nisi qnod hic pro more 
tulerant ; Cav. tutit. 

13 Albsumda fitia) Atbsuindam fitiam Ma.; Elsuinda fitia Mulin. 

14 omnis thtsauros) Ma. omnes thesauros; Mutin. omnem tketaurmn. 
dvxerunt) Cav. duxit; Goth. adduxerant. Tnm Ma. omittit in. 

15 Longinus prefectus Rosemunda) Longinum prtftctum Rostmunda 

Ma.; Longinus praefectus Rosimundam Mulin. Ambiguus lo- 
cus. JnxU Malritensis lectionem videtur Rosemunda Lon- 
ginum ad novum hoc facinns impulisse; atque iU locum 
inUrpreUtns est auctor Chronici Gothani : « Suarit ipsa 
a Rostmonia Longino mititi ricut prius a Helmechis, ut et 
■ ipsa occidertt Helmeckis , et Longino esset uxor. » Contra 
Paulus Diaconus: ■ Tuuc Longinus praefectus suadert coepit 
« Rosemundae , ut Helmickis interficertt , et ejus se nuptiis 

« copuiaret. IUa ad tantum perpetrandum facinus as- 

« sensum dtdit. » Quamvis haec senUntia verior , retinui 
ancipitem codicis Cavensis lectionem , quae eo magis ge- 
nuina dicenda est, qnod ex ea contrariae loci interpreU- 
tiones ortae videantur. Sed de ipsa rei veriUte omnem du- 
biUtionem tollit Agnellns , in viU sancti Petri Senioris , 
cap. un ( Rer. Ital. Scriptt T. II, P. I, pag. 134, 186 ), 
neque ex hoe Chronico neque e Paulo desumtam exhibens 
hanc historiam , et in mnltis pleniorem et aocuratiorem : 
qni et ipse , uti Paulus , consilium Longino tribuit. 
Longini ) IU Mutin. et Goth. ; Longino Cav. , Longinis Ma. 
Audile conritio) Ma. Audito conrilium ; Mulin. El audito consitio. ■ 

18 balnto) Mutin. balneum; Ma. valntum. Mox Mutin. caUido. 

19 virisset ) Hic et mox pro bibisut, quod habent Ma. et Mutin. 
mox ) Deest in Ma. et Mutin. 

matignum) IU Ma. etGoth. ; malum Mutin. ; mortifcrum po- 
tum Cav. 

ao ut et ipsa ) Ma. et Mutin. ut ipsa. 

ai quod cum — ambo) Cav. cum tmm — ambo; Goth. et Ma. tan- 
tum habent et mortui sunt ambo. CeUrum Mntin. 



- , aa thesaurum ) 1U Ma. et Mutin. ; thesauros Cav. ; omnes the- 

sauros Goth. 
- -, a3 fitia ) Mulin. fitiam. 

rtgis — navem ) Haee omiltit Mutin.; in Ma. deest jusrit tam. 
-, 34 transmisit eam ) Cav. omittit eam. 

Conslantinopotim ) Matin. in Constantiuopotim. 

vim. 

- , 36 Rttigui ) Mutin. Rttigui vero. 

-, 37 Cleph ) Ma. hoc loco Lepk ; Mutin. et bic et mox Ctep. 

genere ) Haec vox in solo adest Goth. 
- , 38 annos duos ) Codex Gothanna addit et menses sex ; Paulus 
autem, Itb. II, eap. xxxs, habet aunum unum et sex menses. 



Digitized by 



Google 



HOTAE CRITICAE 



Obiit Alboin quarlo kalendas juliaa anno dlxxi ; Clepb 

jam vergente anno DLXxm. Conferantur quae de chrono- 

logia Langobardica disserimus auo loco. 
a8 Et judicaverunt ) Hutin. Et posUa judioavtrunt. 
39 amot duoiecim ) Ita Cav. el Ma. , plenia litteris ; atmos XII 

Mutin. et Goth. 
regem non habentes) Gotb. sine rege; deest in Ma. el Mutin. 

30 Post hatc ) Et post hatc Ma. ; Et pottea Mulin. 

31 Aulhari) Ila Mutin. quater, Cav. ter, Ma. bis, Golh. semel; 

Autharis poatremo loco Cav. ; hoc loco Ma. Autarinae , 

Goth. Autarentm ; secundo loco Ma. Autari, Goth. Autaren. 
filio ) Cav. fiUum. Tum Ma. et Mulin. Claffoni. 
Authari uxoTcm ) Mutin. Authari rex uxorem. 
3a Theodelcnda) Ita nomen bis in Cav. el in Ma. ; Theudelenda 

bia Ma. ; Theodelinda semel Cav. ; Teodelenda bis Goth. ; 

Teodelinda ter Mutin., bis Goth.; Teulmda semel Mutin. 
Gairipald) Ma. Garipald; Cav. Gairtpaldi; Mutin. et Goth. 

Garibaldi. Cf. supra cap. v. 
Walderadat ) De hao voce cf. supra notata cap. v. 

33 Bajoaria ) Bajuafia Ma. ; Bajoria Cav. ; deest in Goth. 
cum Theodelenda ) Ita etiam Goth. ; cum ea Cav. 
frater ) Ma. fratrem. 

34 Gundwald ) lta Goth. ; Gunduald Mutin. ; Gundoald Cav. el 

Ha. ; legendum puto Gundowald. 

35 civitatem ) Hutin. civitate. Hox Attinte Cav ; Austinie Gotb. 
Authari ) Motin. Authari rtx. 

36 (otroj septem ) Goth. «n'i septem ; Mutin. «mnu vtj. Pauhu 

Diaoonus: «mort/ttr, pnstquam sex regnaverat annos ». Hor- 
tuuv cst Authari nonia septembribus anno Dxc ; quapro- 
pter legendum putaverim «nnoa *«* r< menses septem. 



37 >-/ouo) Ilic et infra Ma. Acquo, el Mutin. ^yjo; Paul. Diae. , 

lib, 1111 , cap. 1 et xliii , ^jp. 
Thuringus ) Mulin. Turingus. 
de Taurinit ) Golh. de Taurini. 

38 rer ) Mntin. dominus. 

39 rfutti ) Mulin. duos , sed supra lin. rfucc/. 

«tiof ) Deest in Mutin. , aed supra lineam addilur juo* h. t. 
( hoc ett ). 

40 Zangroif . . . Minulf. . . . Gaiiulf ) IU Ma. ; Gangulf. . . . Min- 

gulf. . . . Gaidulf Mutin. ; Langruif. . . . Mimolfo. . . . Gaidulfo 

Goth. ; Zangrolfum Minulfum Galdulfum Cav. ; 

Paulua Diaconua, Kb. 1111, cap. 111 et xim, leetionem no- 
atram -confirmat. Anle Mingulf Mulin. addit et. 
Juli ) IU Cav. , Goth. , Mnlin. ( in quo Julii ) , el quaedam 
Pauli Diaconi exemplaria ; alia , et Ma. Juliani. 

41 Bergamum ) Bergamo Motin. et Goth. ; Pergamum Cav. 
teu ) Hanc vocem solus babet Hutin. 

ei ) IU restituimns ; tis Cav. ; deest in Ha. et Mutin. ; Goth. 
babel tt alios plurts rebtlles suos. Etiam Mutin. rebtUts. 
4a filiam unam ) Ita Mutin. ; rell. filia. 

43 Gumtiptrga ) Gudebergam Goth. ; Gumperga Mutin. ; Gun- 
perga Ha. 

et filium — Adtlwald ) Desnnt haec in Cav. et Ha. ; Golb. 
omittit unum ; pro Adtheald in Hntin. eat Adroald. 
44-4** Bt regnarit — duodtcim ) Haec corrupta et manca sunl in 
eodd. , iU tamen ut mire se invicem supplcant et corri- 
gant. Soilicet pro Aquo Cavensis Atroald, Hutin. Adroald, 
Gothanus AgilwaUo ( ita et supra pro Agilulf). Tnm in Cav. , 
Ha. el Hntin. desunt verba XX — aunos ; in Hulin. vero 
praeterea pro duodtcim legilur xtu, in Ma. stx: iU ut in 
in hisce codicibus desit Adlowaldus, et Aquo seu Agilolfus 
«ex tantum , vel duodecim , vel Iredeoim annos regnasse 
dicatur. Verba XX — annos restilni ex Gothano, qui e con- 
' verso et ipse mox e Cavensi emendatur. Nam pro duodtcim 
Gotbanus habct X; Mutin., forlasse recle, jrm; Matrilensis, 
ul diximus, stx. Verba pott mortem patris sui soltra babet 
Mntm. Mox Ha. ipte pro iptum. Ariowaldus ( Arioaldus 
Goth. ; Atroad Cav. ; Aroal Ha. ) in Gotbano rcgnasse di- 
citur annos decem; in Ha. annos duodecim, qucm eumdem 
numerum babet Paulus Diaconus , forte pernraUtis notis 
Vll et XII. ln Hulin. verba Et post— teptem omnioo dc- 
snnt. Lectionem igitur codicis Cavenaia retinaimus, inter- 
posita e Gothano Adlowaldi menlione, aeu adiectis verbia 
XX — amtos , quae librariua , ob reeurrenUm vocem an- 
nos, e superiore ad scquentem versum oculia transiliens, 
omiserat , et adjectis e Mulin. verbia post mortem patris 
sui. Conveniunt autem hi annorum nnmeri cum ipsia annis, 
qoibas tingule* reges imperasse ex aliia certiaqne monu- 
meulis cogWaschnus ; dum e converso tenebraa , quibus 
annorum notae apud Paulum Diaconum chronologiam ho- 
rum temporom obvotveraat,.Baroniua, Pagiua, Blanquius, 



268 

Muratoriu* dissipare frustra oonali sunt. Agilnlf in rtgen 
saluUtus fuit ineunU anno dxci , mortuus tit \n tvs \ Jt 
aano dcxvi ; Rotharia regnare coepit anno dcxxxvi po, t 
menaera juninm , seu anno execnU : quaprOpter iater «. 
trumque haec aUluenda est regum et annorum seriei: 
Agildlf rex aaluUUr Ticini 

iai concilio jj ( 

Agildlf moriUr.Regnavitan- 

aM 35 

Adlowald regnavit amtos . . 13 
Ariowald regnavit annos . . 1 
Rotburis Ediotnm promalgat 
anno regni ocUvo, indictio- 
ne secnnda, x kalendas de- 
cembres, anno dcxliii 



591, mart. 

616, anle vu kal. aug. 

649 
636 

643, x kal. dec. 



i 

~6tt 



XI. 



De tinceriUU hujus capitis dubiUri primo intuita poteit; nim el 
in Chronico Gothano nibil taia invenitar, et probabUe cuipiam videii 
posset, sua auique temporis geaU Rotharim aliia narranda reliqniut. 
Hihi pro oerto est, hoc adhuc caput genuinum- esse, et Rotbari tri- 
buendum. Nam non modo idem prorsus est atilua et scribendi forau. 
verum boc item Cbroniei capiU Paulna usua est lib. IIII, cap.xun 
nec plura quam nosler habet aut diversa ; dum contra Fredegiriu 
rem longe uberius exponit. Adde, nullam hic fieri Gnmtipergae uxoris 
mentionem, quamvis ex ea fltium genuerit Rodoaldum , qoi Botkui 
in regno successit: quod graves scilicet diteordiae inter conjiign 
exarserint. Nibil etiam addit Arianus prmceps de catholica fide.ejui 
tempore per universnm ragnum propagaU; qua de re Chronicon Co- 
thanum et Paulus mulU habenl. Praeterea quae hic narranlur etiam 
ex Fredegario ad primoa regni Rotbaris annos videntuT refereodi: it 
sio eauaa nulla ancrri poasit, cur inclyte a se gesU referre nolnerit 
princeps in rebos suis narrandia ita aon parcua, ut mox avot etian 
proavosqae suot recenteat usque in undecimam gencralionem. 
8, 48 iptum) Ma. ipto. Mox pro de Mutin. ex ; Ha. de ex. 
— ,49 -Arodus) In Mulin., aopra lineam scriptis litteris al, videtvr 
a aecunda manu eflectam aldut. 
civitatts vtl) Mnlin. civiUUes tt ; Cav. Hvitatem vti ; Ma. ri- 
vitatem suhtl, unde in eodiee ex quo hi derivati sant fuioe 
snspicor eivitattmueL Btiam Pnlut Dtaoonus cmtatet, ttd 
omittit vtl castra ; minus recU. 
— , 5o fuerant ) IU Mutin. ; Cav. et Ma. fuerunt. 

titoralia ) Cav. et Hntin. habent <i'<or« seu littora. 
de prope Lune ) IU Matin. ; Cav. a ptolone, id ett a pmt- 
loue; Ma. apriso ium: e quibue lectkmibot olim effecinm 
ap erto Lune. Legendum pulo ab urhe Lunae ; uti et habet 
Paulut Diaconut ab urbe Tutciae Lunense. 
— , 5i terra) Hutin. terram. 

Ubitergium ) IU Ma. ; Matin. ubiterga , et sopra lintam rt- 
centior manut addit twritt (tic!); Cav. ubi Sergha. 
— , 5a orientii ) Hutin. oritntaUm. 
— , 53 a parte ) Hutin. ex parte. 
numerus ) Deeat in Hutin. 

[XU.J 

AddiUmentam hoc proenl dabio tpurium, et etiam tcribendi genere 
a tuperioribua reoedena, unoit inclutum tervavi in ipso eontexU pro- 
pUr eximiam antiquiUUm , cum profeetam videatar a librario qai 
regnanU Berthari exemplar Edioti conscripserit ; nam cum regni eju 
anni non adnoUntur , pronnm eat inUlligere ipto adhuc regnute 
haee primum eonaeripU. Aocedit auotoriUa oodioum Cav., Ma., im 
etiam Mutin. , qui omnet iHud exhibent. NoUndttm aotem coatinni- 
torem hunc, cum de ContUntino imperatore minus ad rem spectantu 
tradat, de inclytif Grimowaldi gettia ne verbom qaidem facere; qao 
oertiua oognotcaa haee aub Berthari acripU fuitte. 
— 54 annot decem et tepttm ) Matin. amtit tmj ; Golh. amot saU- 
ctm;.Paulus Diaconut, lib. IIIl, cap. xlviii, amuu stdtdm 
(aliat quindecim) et mentet quattuor. In Chronico ooatro, 
amanuentium culpa, otnittitur mentio Rodoaldi; Chrnnicon 
Gothanaai habet Rodoald regnavit mtnttt tex. Apod Pu- 
km , iib. IIII, oap. L, regnaaie dioitur amtos qumaut a 
aW sepmm ; Aueo , ti quidem anni 4 morU patrit compn- 
Untar. Forte pro annos Jegendum mtnttt. 
— , 55 Aripert ) IU Mutin. ; Ariptrto Cav. ; Aripera Ma. 

annot novem ) Mutin. anms vwj. 
— , 56 Et pott ipsum regntwit Grimoald ) Holin. Bt postta rtgnfit 
Grimoald, annit vtj , et in fine hujua oapitii omittit veiba 
Et rtgnavit — novem. 
— , 57 Constantinopotim ) Mutin. Caustantinopoti. 
— , 58 rtgretttu ) Hulin. egressu*. 

— , 69 Sicitia ) Hutin. Siciliam. Ma. et Mutin. omittant ibidtm. 



Digitized by 



Google 




a<59 ET VARIAE 

8, 59 Et rtguavit — novtm ) Desunt haec in Mulin. , ut nuper mo- 

nurmut. Paulus Diaconus annorum numerum non memoral ; 
Golh. nobitcum contentit 

[ XIII. ] 

Cum superiore capite desinit Chronicon io codicibus omnibus, seu 
Cav. , Ma. et Mutin. , nisi quatenus priores duo menlionem adjiciont 
Bertharis regis , ut mox notabimus. Chronicon in Cav. et Ma. tubse- 
quitur Rotharis prologus; in Mutin. tola postrema ejus pars, seu Se- 
riea regum Langobardorum ; post quam additur coutinuatio superioris 
Chronici usque ad Karolum Magnum. Haec etiam , tum ob iptam 
quam exhibet indolem appendicit ad tuperiut Chronicon , tum ob an- 
tiquitalem et ret qaas refert non apernenda , atque hoc opportuno 
loco in lueem protrahenda visa ett. 

9, 1 Pott GrimuaU — annis XVIII ) Cav. et Ma. habent Et post 

ipsum regnavit Vtrtari rtx. (Ma. Verthari, et omittit rex), 
et cum hit detinit Chronicon in his codicibus, annorum 
regni numero non adjecto , nt eorum fons , alque ideo 
fons etiam codicit Mutinentia , Berthari adhuo regnante 
tcriptut foisse dicendus sit. In Mutin. haec verba eo qui- 
dem looo desunt , ted ipsum quod edimus Chronici addi- 
lamentum incipit verbis Pott GrimuaU, ut tupra, regnavit 
Pertari annit XVIII. Vocet ut supra omisi, cum detint in 
Cav. et Ma., et ex eo orta tint, quod binis Chronici par- 
tibus in Mutin. alia interposila sint eo non pertinentia. 

— , 5 annos XXIII) Codex annot xx;m. Numerus in mendo cubat. 

— , 6 vero Hachit) Cod. ueo Achit. Pimo teu Pimon, pater Rachis 
et Ahistulfl, hinc primum innotescit. 

— , 10 annot XVII) Codex an. xnj. 

— , 1 1 annot XL) In codice subseqoitur series imperalorum ab Ocla- 
viano ad Hludowicum I, quae sic.desinit Karolut imperator 
factut fuit. Pott dectssum Karoli imperamt Hlodovicui ejm 
filiut. Tum inde tum o superiote Chronico satis apparet, 
haec tcripta fniste imperante in llalia Bludowico I. 



Rolharis prologum primut edidit Sigonius , De regno ltahae , ad 
annum 668, sed ex ingenio emendatum aut verius corruptum; dein, 
sed e codicibut recentioris familiae , edilut est a Blanquio in notis 
ad Paulum Diaconum (Rer. Ilal. Script., T. I., Part. I, p. 413, not 99), 
et a Muratorio initio Legum Langobardicarum, ex qua editione transiit 
in recenliores. Ex antiquioris familiae eodicibut Edicti Langobardici 
hunc prologum exhibent Caventis, Matritensis, Eporediensis, Vaticanus 
5359 , Guelpherbytanus-Blancoburgensis 130, Regius Paritiensis 4614 ; 
in Mutinensi sola adesl Series regum ipsi prologo subnexa. Tum spe- 
ciminis gratia , lum quod magni momenli in re historica monumentum 
est, in hoc prologo edendo adhibuimus omnes codices noper memora- 
los, et ex iis integram retulimus lectionis varielatem. — Prologo codd. 
Cav. et Epor. intcriplionem praeferunt In nomine Domini nottri Jetu 
Chritti (trea hae vocet desunt in Epor. ) incipit Edictum quem Deo ju- 
vantt ( duas hat voces omittil Epor. ) Rothari vir exceUtutiiiimo rex 
Langobardorum renovarit ( Epor. renovavit dominui Rothari vir excellen- 
titsimo rex genti Langobardorum) cum primatoi judicti tuoi (Epor. addit 
Indpit Prologui). Haec, quorum vestigia alii etiam codices referunt, 
et fortasse genuina tunt, non tamen in lextum recipere ausus sum, 
cum ea Ma. et alii oplimi antiqui codices prorsus omittant. 
— , i5 Ego) Deetl in Par. 4614. Post Dci Cav. addit omnipotentit. 
Rothari ) Par. 4614 Hrothari. 

excelleutuiimus ) Cav. , Epor. et Vat. exceUenliiiimui rex , 
quod minus probo. 

— , 16 et leptimodecimo — Langobardorum) Ita Cav. ; Gaelph. omillit 

et. Pro teptimodedmo Epor. septimodtcimut ; Ma. decimui 
uptimo ; Guelph. et Par. 4614 teptimut decimut , sed ia 
Guelph. decimui adjectum est a secunda manu. Vat. ha- 
bet tanlum gentit Langobardtrum teptimus. 

— ,17 atmo) Epor. mendose annuente, et mox addit amo post octabo. 

propitiante ) Cav. propitiui. 
— , 18 oetabo ) Vat., Guelph., Par. 4614 octavo. 

aetatiique — oelabo) Desunt haec in Par. 4614. Pro aetatitque 
Ma. aetatetqut. Pro tricesimo octabo Cav. tricesime octabo ; 
Epor. sxxmo. octabo; Guelph. tregesimo octavo; Vat. xxxvtu. 
indictione ) Cav. indictio. 

— ,19 advento ) Ita Epor. ; rell. adventum. 

provincia ) Par. 4614 provintiam. 
— , ao Alboin ) Vat. el Ma. AUmin. Ceterum Guelph. reclius for- 
tasse , si sententiam spectet , ante hanc vocem addit ab. 
temporit ) Cav. temporibui ; Ma. tempore. 
rege ) Epor. , Vat , Par. 4614 regem ; Ma. reges. 
— , 31 praectdtutem ) Cav. et Ma. precedentet ; Guelph. prectdente ; 
Vat. procidtnte. 
anno) Cav. et Ma. annos. In Vat. deest septuagetimo — palalio. 

— , m texto) Ma. tecundo, etPaulus, lib. IIII, cap. XLIIH, teptimo; 

utrumque mendose. Ut nos Cav., Epor., Guelph., Par.4614. 



LECTIONES 270 

9, a» feUciter ) Cav. felicii ; deest in Ma. 

Dato Ticino) Ma. datu Ticinu; Epor. omittit Dato — palatio. 
— , »4 commoda ) Vat. quomoda ; Epor. quomodo ad ; Ma. commodis. 
— , a5 et est) Cav. , Epor. et Guelph. id tst ; Vat. omitlit et. 

adnexa ttnor ) Cav. adnixa tinor ; Val. adntxa quenor. 
— , a6 precipue ) Epor. praecipuit ; deest in Val. 

tam ) Guelph. tamen , quod fere praelulerim. 
— , a8 ab hii ) Deest in Guelph. 

majore virtute habentur) Ita Epor., Guelpb., Par.4614; ma- 
joret virtute habentur Ma. ; majorem virlutem habent Val. 
et ed. Blanquii e schedis Sigonii ; majorem virtutem habere 
notntntur Cav. : e converso edd. Murat. et recentiores mr- 
norem virtutem habent. Manuscriptorum consensut in reji- 
cienda voce minorem probat t» ab hit ad oppressores, non 
ad eos qui vim patiunlur, ette referendum. 
quoi modo vim) Cav. quomodo vim; Guelph., Par. 4614 7110« 
vim ; Vat. quorum. Mox Par. 4614 cognoicimui. 
— , ag Ob hoc ) Cav. Ab hoc ; Vat. Ob hac. 
— , 3o omnipotentit ) Deest in Guelph. 

gratiam) Ita Epor., Par.4614, Sigonius et Blanquius, quod 
aptius visum est; Ma. gloriam; codd, et edd. rell. miteri- 
cordiam , sed Guelph. misericordia. 
necetsarium ) Vat- et necetsarium. 
proipeximui ) Cav. , Ma. el Guelph. pertpeximui. 
-, 3i preientem ) Ma. pretente. 

corregere ) lta Epor. ; coere Vat. ; corrigere rell. Cf. Rotb. 
cap. cccLxini. 

quam priorei — abscindant) Intricatus locns, et in oujut sive 
lectione sive interpretalione , manuscriplorum auctorilate 
et Liutprandi testimonio potissimum fulli, longe a ceteris 
disccdimus, qui eumdem sive cdiderunt, sive, de Lango- 
bardorum juribus disserentes, inlerpretati sunt. In prologo 

scilicct anni I ail Liutprandus : « Rothari rex pru- 

« denter hoc inserere curavit dicens, si quis ille Lango- 
« bardorum princeps ejus successor superfluum quid inibi 
« reperiret, ex eo sapienter auferret, et quod minus inve- 
« nerit, Deo sibi inspirante «diceriV » Ad quem locum en 
Muratorii notam: « Haec eadem Grimoaldus repetiit supra 
« in Praefalione sua. Ubi autcm Rotharis dixerit a tuc- 
« cessoribut tuis tua fore emendanda , ineompertum ett 
« mihi. » Sed non hoc dixerat Grimoaldua, sed ad alium 
respexit Rotharis locum (cap. ccclxxxvi), ut e verborum 
consensu apparet, non adversante sententia. Conlra Liut- 
prandi quae retulimus verba cum Rotharis cap. ccclxxxvi 
nihil commune habent: mihi huc referenda videnlur, nec 
certe ad alium Edicti locnm referri potsunt. — Dissimilis 
autem , in diversam omnino sententiam, hujus loci lectio, ea- 
que minus abstrusa atque ideo primo adspeetn probabilior, 
et quam, non tine varietate scripturae, editiones sequun- 
tur, paribut ferme librorum manusoriptorum aucloritati- 
but nilitur: quae prioret omnet rtnovet et emtndet,et quod 
deeit adiciat, et quod tuperfiuum eit abtcindat. En ad tin- 
gula manuscriptorum codicum lectiones. Ut not quam habet 
Epor. ; similiter quem Cav. ; qut Val. ; qut Ma. , Guelph. , 
Par. 4614. Pro prioret Vat. prorti; Guelpb. prior. Lectionem 
homines tuenlur Cav. , Ma. , Epor. ; contra omnts Vat. , 
Guelph. , Par. 4614; sed poat omnts Guelph. addit eu Tum 
renovent Ma. et Par. 4614; renovavit Cav. ; renovet rell. Dein 
emendtnt Cav. , Ma. , Par. 4614; emendet Epor. , Vat , Guelph. 
Pro et quod deett Ma. et Vat. quod dtest ; Epor. et quod 
eit. SolutVat. adiciant; rell. adiciat. Pro luperfluum Epor. 
superfiuui. Demum abscindant Cav.; abtcidatM»., Guelph., 
Par.4614; abtcedat Epor. ; abscidatur Vat — Ex hac varia- 
rum lectionum congerie apparet: 1<"», Omnet, praeter 
Guelpherbytanum, codicea ejut quam recepimut leclionit 
vestigia servare, potissimum in plurali verboram numero, 
quem haud facile amanuensibus tribuai; cum et Par. 4614 
habeat renovent et emendent, et Vat adieiant; 1 am , Longe 
facilius el pronint e lectione quam recipimus alteram oriri 
potuisse , quam e converso : qua in re notare juvat vocem 
homintt in omnibut codicibus plenis litteris scriptam esse , 
nullo tcripturae compendio ; 3"»™ idque praecipuum , Ad 
nullum nisi unum hunc locum retpicere Liutprandum po- 
tuisse in prologo annil; ergo recipiendam lectienem, quae, 
eodicibus probala, ei citationi originem praebere poluit. 
Fateor dubitare me, quin alia verborum sententia sil ab ea 
quam tradit Liutprandoi; atque utrum per priorct homines 
intelligendi sint princept et ii quot rubrica Edicti in qui- 
busdam codicibus primates vocat, et quos idem Liutpran- 
dui alibi optimates aut primos appellat: an potius ii qui a 
Rothari mox antiqui homines dicuntur, et cap. ccclxxxvi 
antigui : ut idem sil ulriusque hujus loci praescriptum ei 
sentenlia. Facile lamen ad illam etiam interpretationem trahi 
poterant , quam. eis tribuit Liulprandus ,, alque ei favenl 



Digitized by 



7 1 NOTAE 

postrema verba el quod — abseindant. Id demnm accedit , 

• e vulgatis lectionibus falsam prorsus erui gententiam; quae- 
nam enim faerunl leges rencrvandae, adjiciendae, abscin- 
dendae , cnm nnllas in eam diem Langobardi baberent , 
sed sola consuetudine regerenlur? Qnamvis enim hoc loco 
difficilem et jamdin agitatam quaestionem ultro omittamus, 
de vi el nsu juris Romani sub Langobardis: certe, si qui- 
dem ejus uaus cessavit , non demnm per fugitiva haec et 
ambigua verba , nulla ejusdem jnris facta mentione , an- 
tiqnatam qnis dixerit. Ex ipso antem. Edicli praescripto 
(Rotb. oap. ccclxxx), ejusque mnltiplici lestimonio (Liutpr. 
cap. Lxn, ixxvn, cxxxni, prol. anni XV) apparet, juridicas 
eas consnetudines, quae forte in Edicto praetermissae.fue- 
rant , vim legitimam non amisisae. — Eam igitur lectio- 
nem recepimns , quae tum antiquissimis et optimis codi- 
cibus maxime nititur , tnm idoneam sententiam praebet , 
tnm deniqne allalo Liutprandi testimonio sola firmalur. 
9 , 33 unum ) Ma. , Par. 4614 uno. 
— , 34 pretidimus ) Epor. prondemus. 

volumine) Vat. , Gnelph. vohtmen. 

conplectmdum ) Ma. comptendum. 

quatinus ) Ita Par. 4614 ; rell. quatenus. 

— ,35 unicuique ) Epor. umimquemque. 

justitutm ) Ita Cav. et Epor. ; rell. justitia. 

— , 37 seque ) Cav. saequens , quod et alibi hac significatione ipse 

ood. Verc. ; se Epor. 
— , 39 utilem ) Ma. , Vat. , Par 4614 utile. 
— , 40 propter) Guelph. pro. 

futuri temporii) Epor. futuris temporii; Gnelph. fuluris tem- 
poribus ; deest in Ma. Tum Gnelph. memoria. 
10 , 1 tx quo ) Cav. tx qua. 
— , a <genU nostra ) Cav. gentem nottrem. 
nommati ) Par. 4614 nomina. 
rtperunt esse ) Guelph. , Par. 4614 esse coeperuut. 
— , 3 in quantum ) Gmlph. «( in qtumttm. 

dtdicimus ) Ita Bpor. ; rell. didicimus. 
— , 4 i» ) Ma. et in. 

hee memtrano adnotari) Gnelpb. hat membrana adnotari; Cav. 
hec membranum ad notarium adfigere. Post jussimus Val. 
addit fieri. Post haec codex Cavensis cxhibet inscriptio- 
■em minio tcriptam Ittm nomina rtgium istius. 

— , 6 Fuit) Fuit itaque Guelph. Posterior haee protogi para, exhi- 

bens seriem regani Langebardorum al> Agelmundo ad Ro- 

taarim , extat, nt monuimns, etiam in Mutinensi , stalim 

post Chroniei verba tt occisus est a suis. Priora in Mutin. ita 

se hsbenl : Primus Ltmgobardoram rex fuit Agelmund etc. 
rtx Agtlmund) Cav. rex Attilmvnd; Ma. ergo Agilmund; Epor. 

Agitmund rtx; Par. 4614 Aalmund et Guelph. Agelmund, 

et omittnnt rex. Eliam Mutin. Agtlmund. 
getiere Gugingus) Cav. gente regugintus. Pro Gugingus Ma. 

guntingus; Gnelph. , Par. 4614 Cugingut; Mutin. Guingus. 
— , 7 Secundus ) Ordraales bae numerorum notae hinc usqne ad 

Ariowald desunt in Epor. 
Lamisso ) Ila Ma. , Vat. ; Lamissie Gnelph. ; Laamissio Par. 

4614; Laamisi» Epor. ; Lamriffb Cav. ; Lamfcho Mutin. Cf. 

quae notavimus Chronici capite 111. 
— , 0 Sitdthoc) Epor. GeUehoc, et mox ZeUehoc ; Gnelph. nlroqne 

kco Childehoc; Par. 4614 Hildehock, et mox Hitdehoc; Vat. 

Zeldoek : cf. notata Chromci cap. in. In Vat. omittitur 

fithts Leth. 

— , 10 Godehec ) Godihoc hic et mox Cav. ; Godioch Gnelpb. et Gt>- 
iehotch Ptrr.4614 ulroqne loco; Mntin. mox Godehoc. Tnm 
Ma. , Vat. et Mutrn. omittnnt filius SUdehoc. 

- , 11 &uffb) Epor. Gaffb ; Par. 4614 Ftaffb. 

— , 13 Tato , fiUns Claffbni ) Pro Tato Epor. Tatto , sed mox Talo 
et Tatoni. Pro Ctaffbni Par. 4614 Gtaffbni ; Giielpb. Cla- 
' fonis ; Epor. Gafbni. 

Tato et Vmeltis filii Claffbnis ) Desnnt haee in Cav. , Vat , 
Par. 4614 et Mntin. ; sed gennina esse patet ex Chronico. 
' SIIbtb in edd. , praesertim Blanqniana e schedis Sigonii , 
' hoTom vestigia , qnamvis corrnpta , snpersunt : his antem 
onittendis occasionem dedit reenrrens vox Claffenis. Ce- 
tsram Epor. fVhrigit pro Unfckii, et Gafoni pro Claffbnis. 
, 1.4 Octabut ) Ma. Octabo ; Gueiph. Octavus. 

fVacho) Ma. Vacho; Cav. et Epor. fVaccho; Par. 4614 fVacce. 
' Tnm Cav. fiUe. 

Unkhis ) : Gnelph. fVinickis , sed swpra ut nos ; Epor. hec 

item loco fVhmgit ; Par. 4614 Vuegit. 
nepus Tatoni ) Gttelph. et Mutin. ntpos Tatenis ; deest in 
Par. 4614. 

- , i5 Ntmus) Nono Cav. Tum fValtkari solns Par. 4614; Vat. An- 

tarieh ; Guelpli. a secunda tnanu ffatari; rell. fValtari. 

- , 16 Pceimus) Cav. Dtrimo, et mo< Atduin, ac dein Gaisus, pro 

qno Vat. Cautus. in Mvlm. eat Audeirm» «t Gaugus. 



CIUTICAE 

10', 



272 



17 Vndtdmus) Vndecimo Cav. Tum AUndn M«. ; Albobvu Mati« 
filius Audoin ) Deest in Ma. «t Gnelph. ; Mutin. hahet Oi 
Audeini. Mox Epor. exercito, fortasse verins. ' 
- , 18 ut tupra, in Italia adduxit) Referuntur haec ad ea qnae injij, 
prologi dicta sunt: male ergo Vat supra Itaiiam adi^. 
in Guelph. est ul supra dictum ett, in Itatiam adthuit h 
Mntin. , cum superiora desint , omittuntnr verba ut ntpn 
-, 19 Duodecimut) Duodedmo Cav. Tnm Cav. Cleph, et mox Q». 
Epor. ut nos utroque loco; Gnelph. ulroque loco Clef-y^ 
utroqne loco Clep ; Par. 4614 hoo loco habet Elepex m 
Clep ex, mox vero Clep; Ma. Cltppeo, et mox QtphutU 
Mutin. primo Clep , mox Claffbm. 
BeUot ) Ma. ueleot; Par. 4614 Belehot. Cav. et Motia. omtt- 
tunt ex genere Beleos. 
- , ao Tertiodecimus ) Ita Mntin. ; Ttrubdecimo Cav. Ttrtitutkcun, 
rell. Tum Ma. Autari. ; Guelph. Hautari ; Vat Jtuariek 
Mox Mutin. filio. 
*l Quartodtcimuj ) Quartodecimo Cav.; Quartus dtctmut Coelph 
•t Par. 4614. 

AgUmlf) ItaMa. et Par.4614 hie et mox; Gnelph. hic Agi- 

htlf, mox Agilulfi; Cav. AgUuth, et mox Agiutph ; Mntiu. 

utroque loco Agihtf; Vat hoc loco AgUhtf, altero Aquifi; 

Epor. utroqne loco Aginulph. 
Turingus ) Cav. Thoringut ; Vat. Uricut. 
aa Anateas) Ita Mutin. ; Anaunas Vat. ; Anauatn Epor. ; Hatuma 

Par. 4614 ; Anaumnd Gnelph. ; Anauni Cav. 
a3 Ouintodeamut) Qutntodecimo Gav. ; Quintut dtcimu Gnelph 

Par. 4614. Tnm AdaheaU Epor. , Par. 4614 , et Mntio. \ 

Adalowald Gnelph. ; Adoguald Cav. ; AdaduaU Vat; Au- 

dmaU Ma. Seripsi AdlowaU , nisus polissimum auctoriutt 

marmoris Tanrinenais. 
- , 34 Sextodeeimus ) Sextodecimo Catv. Sextut dtcinmt Vat Pir. 

4614. Tum ArimtU Vat ; AriguaU Ma. ; Arigaid Ci T .; 

Arioald Mntin. ; HarmaU Par. 4614. 
Cauput ) Gauput Gnelph. ; Gamfiu Ma. 
-, a5 Septimodecimut) Cav., Guelph., Par. 4614 Septimut iecam; 

Epor. Sedecimut, quamvis ibi ait ordine decimus septim<u. 
Ego ) Bpor. ergo. Verba Ege — NantUng Cav. minie scripU 

•xbibet ; nos oharacternm forraa distinxhnus. In Matn. 

ut par est, omittnntnr verba Ego — qui tupra. In Vat de- 

«*t fw. Tnm Ma. Rotari ; Par. 4614 Hrothari. 
- , 16 Ntmdtng ) Par. 4614 hio et mox Nandinig ; Cav. NmuVg, et 

mox Nandom ; item Guelph. utroque loco Naadom ; Mi. 

altero loco Nandinging ; Mutin. altero loco Nendingiu ■ ■( 

nos Ma. et Mutin. hic , el Bpor. utrobique. Ia Vat. pro 

verbis fihus Nanding—Noezo fihttt est tantnm fithu Nm- 

ding no donii. Noto fihut. 
Arodut) Similiter Gnelph. Aredot; Epor. Harodui; Par.4614 

Harodot ; in Ma. eat Arixoni : sed in Chronico , cap. n , 

Cav. et Ma. oonsentiunt in Aredui, cni lectioni etian nv 

vent edd. et Paulus Diaconus. 
-, -17 AocMwi) Ita, et mox Neczo, Cav. et Par.4614; Nozomi le 

dein Noxo Guelpb. ; Nexuni et mox Noxo ( a prima nun 

Abs> ) Bper ; Noc et mox Necaxo Ma. ; Neceni et »01 

A'o*o Mutin. 

Alawmnd ) Epor. «t Gnelph. genitivo eaau Alamundi. Ia Bi. 

altera» Alamttnd esnittitur ; pro eo Vat Alamend. Gsr. 

uirobique Altamvmi ; Pav. 4614 ad hanttmi. 
■ , io fiUui Alaman ) Cav. , Par. 4614 (Uiut Alamamri. In Vat de- 

•st alternm Alaman. Ia Mutin. est AUamtndi. Alammi. 
Hilzoni; HiUe) 1U Par.4614; Ilxoni. Itxo Ma. et Mutin.; Cit. 

Ehoni. Elto; Epor. Hilzum. HiUe ; Gueiph. HUxomi. Hilst, 

Vat. Elcionis. Eicio , post quam voeem omittit filhu. 
-, 39 fVekikmi; ffehiio) Ita Par.4614, Vat; fVeUeni. /Veilo Epor.; 

VeUeni. fVtHo Matm.; fVecUloui. fVechilo Ma.; ffatUmi. 

fVelo Cav. ; in Guelph. deast fiUut fVe/atom. fVehilo. 
fVtoni; fVee) Ita Cav., Par.4614, Mutin.; similiter Vtm. 

Veo Ma. ; fVeionii. Veo Vat. ; fVehonit. fVthe Caelph. ; 

fVechoni. fVeehe Epor. 
, 3o Frochoni; Freeho) Froetlm (a prima saanu Frocam). Froukt 

Epor. ; Froconi. Freeo Ma. ; Freami. Prene Vat ; Frmclu- 

noni. Froneheno Par. 4614 ; Praconi. Praeo Cav. ; Produmt. 

Procho Gnelph. ; in Mutin. deest fUius Frochoni. Frocke. 
Fachoni; Facho ) Ita Ma. et Vat. ; similitor Fathoni. Focckt 

Mutin. ; Facchonis. Faeeko Guelph. ; Faccenis. Faccko Pti. 

4614 ; Facoeni. Faeco Cav. ; fVachtmi. fVacho Epor. 
-, it Jfammeni) Guelph. Mammenit. 

Obthora ) Ita Cav. , Guelph. et ed. Blanquii; Obkera Epor.; 

Vttbora Par. 4614; ucfora Mutiri. ; utafthor Vat; udttfil- 

bora Ma. ; Obockorae editioaes, excepta Blanqniana. 

• , 34 * ' hoe—tcriptit) Haee, qnae tterum leguntnr in iine Edicti 
Rotbarir regis, soli hio habent Cav. el Ma. , qnimvis ib>- 
dem iterum proferant; qao loco vide varietatem lectioais 



Digitized by 



Google 




ET VARIAE LECTlONfcS 



374 



ln hoo capitum iudice seeuluaaum potistimum cod. Verc; in ejus 
autem lacunit ( cap. clxxxu ; coxvn— ccxlvii ) plerumque leclio- 
uem reeepi , in quam dno e reliqnia Uibns codioibua ( Cav. , Ma. et 
Epor. ) consentirenL Ralionem eliam habui vubrioarum quae haben- 
tur in ipso Edicti coulexlu, et hnjns indicis' praecipuum fontem con- 
stituunt. Ubi deficit Verc. , scribendi rationem »en orthographiam ma- 
xime sequimur codicis Epor. Minores aotem leolionis varieutet non 
adnoUvimus. . 

I. Epor. «mittit homunum. 

Ul. Epor. omittit fugire. , . 

V. Pro tcamarat Ma. itamara ; Cav. imwtara. Epor. omittit intra 
provineia. 

VI. Post quit Cav. , Ma. addunt forit. In fine Ma. addit coutra ju- 
dictm suum. 

VII. Epor. Si quit contra inimicum suum pugnandum ■collegam. 

VIII. , Epor. Si quit in convento icandaUim eomiierit. 

. Vllll. Epor. omitlit qualemcumque. Idem mox incutaverit. 

X. Cav. , Ma. Si quit homo. Pro contiUaverit Cav. contilialut fmerit. 

XI. Cav. addit Si hominet liberi inter se in morte. 

XII. Cav. Si quit duo aut pluret homintt, tive empliut liberi hominet. 

■ XIU. Epor. omittit ipsum oecidatur. ln indice Ma. ( non item in 
lexlu ) ut in codice Sangallensi hoc caput in duas partes ditiditur, 
quaprppUr hic accedit rubrioa XlUl. Si quit ipsum homicidam defen- 
dere voluerit. Hino in iodice Ma. capitum numeri exin «nitate exce- 
dunt numeros edilipnis nostrae , usque ad cap. lxviii. 

XUU. Ita Epor. ; Cav. et Ma. Si quit homicidium in ( Ma. omiltit 
1* ) absconte penetraverit. 

XV. Epor. omittil hominit tnorlui. 

XVI. Epor. omiUit mortuum. Pro flumrn Ma. fiumine ; Cav. fiuvium. 
Pro aut forit Ma. vtl forit ; deest in Epor, Post imenerit Ma. addit 
ct expoliaverit. 

XVII. Epor. Si quit ad regem venire feitinat. Pro vqluerit Ma. voluit. 
XVIU. Cav. et Ma. Si quit ex advertariii manu armala tuper quem- 

cumque adtaUverit ( prp adtaliverit Ma. ad regtm ). 

XVIIII. Epor. habet Si quit cum plurei homines in vico intraverit 
manu armata. Pro currerit Ma. cum manu armata. 

XX. Post quit Cav. addit exerdtaUt. In Cav. deest ad juttitiam. 
Epor. habet Si quii ducem mum contempieril. 

XXI. Pro exereito Cav. exercitu ; Ma. exercitum. 

XXII. Ita Epor. ; Si quit de ipto exercitu ad juttam cautam prote- 
quendam ducem tuum Cav. ; Si quit de ipto exercitu ductm tuum non 
tecutaverit Ma. 

XXIII. Pro dux Cav. mendose quit. 

XXUJI. PostSi Cav. addit quit. Tum Cav. habet caitaldeus ; Epor. 
gaitaV. Post tuum Cav. addit contra ratumem. 

XXV. Ma. omittil in , male. 

XXVI. In indice Cav. haec rubrica sequenti postponitur , et est 
cap. XXV II , atqne ita se babet Si quit mulieri viam antesteterit. 
Reliquam lectionis varietatem vide ad ipsum hoo caput in textu. 

XX VII. In indice Cav. superiori praeponitur, et est cap. XXVI. 
XXVIU. Pro tervo alieno Cav. tervum alienum; Epor. tervo, et o- 

aniltit aUeno. Pro vel Cav. , Ma. aut. Pro ancillae Cav. ancillam. Pro 
seu — Uberto Cav. teu aldium vel Ubertum; desunt haec in Epor. Tum 
Cav. omitlit viam antetteterit. 

XXVIIIL Ita Epor. ; Si quis metiem tuam teu clautura vindicandum 
prohibuerit Ma. ; Si quit laborem tuum vindicandum homini viam an- 
ttuteterit Cav. 

XXX. Pro in terra Cav. mendose vtl terra ; deest in Epor. Tum 
pro juctaverit Cav. pro quolibtt ingenio. 

■ XXXL Epor. De walupaut ; cf. notata ad hano rubricam in texlu. 
Cav. «t Ma. babent 5» 910« homisu libero molentiam ( Ma. addit in- 
jutte ) fecerit. 

XXXII. Ita Eppr. ; De homine Ubero ti nocte in curte alteriut Ma. ; 
Si quit homo liber noctit tempore in curte aUeriut fuerit Cav. 

XXXUI. Cav. addit quis post Si, el pro nocte habet noctis tempoi e. 
In Epor. incurid libraiii deest haec rubrica, unde mox caput xxxIIU 



signalur XXXIll, et sic deinoeps, oontra fidem reliquorum codicum, 
et insius Epor. in textu. Demnm a capite CLXXivmi iterum oonveniunt 
numeri, omisso acilicel in indice Epor. oapitis numero CLXXXVIIL 
XXXIIII. Epor. vocem tagittaverit habet post aUena. 

XXXVI. Post palatium Ma. addit regii. Pro jrraetens est Cav. pretst. 
Tum Ma. omittit penetraverit. 

XXXVII. Post Si Cav. addit quit: Pro preett Epor. wt. Demum Ma. 
omillil penetraverit. 

XXXVIII. Pro lervut Cav. mendose quit lervum. Pro prtett Epor. 
ett. Ma. omiltit commiserit. Pro prtat — commiserit Cav. habet tunc 
invenitur este. 

XXXVIIII. Post Si Cav. addit quii. Mox Epor. habet aUam cirita- 
tem. Pro commiterit Cav. ineitare. 
XL. Hic item post Si Cav. addit quit. 

XLI. Pro battuto Epor. battudo. Cav. rubricam nabet Si quii homi- 
nem liberum intidialut fucrit. 

XLII. Pro legato Epor. Ugato. In Cav. rubrica est Si quii hominem 
liberum Ugaverit 

XLIII. Epor. omittit aut percuisura. Pro hominit liberi Ma. habet 
homim libero. In Cav. robrica est Si quit hommtm liberum, tubito tur- 
genttm rixa, percutterit. 

XLIUI. Pro alium Cav. hominem Uberum. In fine Ma. addit teu 
alapam. 

XLV. Ma. De feritit aut compositionibui plagarum. 
XLVI. Ita Ma. ; Si quit alii plagam in caput ftcerit Cav. ct Epor. 
XLVII. Pro De plaga Cav. , Eppr. 5« quit alium plagaverit. Cav. 
omiltit ut ona rumpantur. 

XLVIII. Cav. De oatlo excusso , male. 
LI. Cav. in fine addit excussis. 
LIIII. Cav. , Ma. habent facit. 
LVL Cav. et Ma. aure. 
I. VIII. Ma. De brachio puncto. 
LVIUI. Ma. De plaga intra captum. ■ 
LXI. De plagarum numero Cav. et Ma. 
LXIH. Pro digita Ma. digitit. 

LXIIIl — LXVU. Qualtuor hasce rubricas ablalivo casu exhibent 
Cav. ct Ma. 

LXVIII. Superint caput in indice Ma. signalur numero LXVIII , 
hoc aulem errore amanuensis numero LXX , omisso LXVHll. Hioc 
usque ad cap. lxxvi non jam uno ted duobus nostri capitum numeri 
distant ab iis quos habet index Matritensis; cf. notala ad cap. xin. 

LXX. Ita Epor.; De secundo digito Car. el Ma.; sed Cav. addit pedis. 

LXXI. De tertio digito pedit Cav. ; 5» tertium digitum Ma. 
. LXXIL De quarta digito pedis Cav. ; Si quartum digitum Ma. 

LXXIII. De quiuto digito pedit Cav, ; Si quintum digilum Ma. 

LXXini. Ita Cav. ; De omnibut plagit Ma. ; in Epor. extcribnntur 
prima legis verba usque ad eveneriu 

LXXV. Cav. et Ma. Dt infante in utero matrit oecito (Cav. omiltit 
occiso ). 

LXXVI. Ila Ma.; De aldio et tervo minitteriali Cav.; Si aldiut aut 
servus minitterialem Epor. Ceternm ad hoc capnt index Ma. repetit 
numerum LXXVII , quo notalur snperius caput ; ut sic jam iternm 
usque ad cap. cxxxv unitate differant a nostris numeri indicit Ma. ; 
cf. snpra notata ad cap. Lxviil. 

. LXXVII. Ita Ma. ; Cav. et Epor. Si quis aldium aut tervum mini- 
sterialem percusserit ( Cav. omittit pereuiterit ). 

LXXVIIl. Ua Ma. ; Si quii aldium alienum plagaverit in caput aut 
tervum minitterialem Cav. ; Si quit aldium aut servum ministeriatem 
plagaverit Epor. 

LXXVIIII. Ita Ma. ; Si quis aldium alienum plagam in caput fecerit 
Cav. ; Si quis aldium aut minitt plagavtrit in caput Epor. 

LXXXVIIII. IU Cav. , Epor. , et mbrica in textu ; Ma. De poUice 
manui. 

XC. Ita Epor. ; Si lecundo digitum Ma. ; De secundo dignito wtfln. Cav. 
XCI. Si tertium digitum Ma. ; De ter. dig. man. Cav. 
XCII. Si quartum digitum Ma. ; Dc quarto dig. man. Cav. 

35 



Digitized by 



Google 



•210 



NOTAK CttlTICAE 



a-6 



\CI1I. Si quintum digitum Ma. ; Dc quinlo digito Cav. 

XCVU. Cav. addit pd. ; Ma. babel Si quis aldio alitno aul scrto mi- 
nisteriale secundum digitur excusserit. 

XCVIII. Cav. addil pd. ; Ma. habet si tertium digitum. 

XCVIUI. Cav. addit pd. ; Ma. habet Si quartum digitum. 

C. Cav. addit pedum ; Ma. habet Si quintum digitum. 

CI. Pro intra Cav. inttr. Pro capso Ma. capsum. 

Cll. ProautCav., Ma. ct; deest inEpor.; ut nos rubrica in tcxtu. 

CVI — CXII. In indice Cav. barum rubricarum ordo lurbatus csl, 
ut cap. cvm — cxii in eo sint CVI — CX; his autem subjicianftir cap. 
cvi , cvii , sub numeris CXI , CXIl. 

CVIIII. Ita Cav. , et rubrica in textu ; Ma. De dentibus excussis ; 
Epor. De dcntes qui in riso apparent. 

CXI. Pro inlra eapso Cav. intra capsum ; Ma. quae intra capso sil. 

CXIL Cav. omitlit rupta. 

CXV. Ma. Si secundum digitum. 

CXVI. Ma. Si tertium digitum ; Epor. De terlium digitum. 

CXVII. Ma. Si quartum digitum ; Epor. De quartum digitum. 

CXVIU. Ma. Si quintum digitum ; Epor. De quintum tHgitum. 

CXVIIU. Cav. addit de anle strro. Pro servo rustuam Epor. servi 
rusticano ; Ma. serri rusticani. In Epor. deest absdso. Ut nos eliam 
rubrica in texlu. 

CXXI. Ma. Si secundum digitum. 

CXXII. Ma. Si tertium digitum. 

CXXIII. Ma. Si quartum eUgitum. 

CXXIIU. Epor. habet De quintum digitum ; Cav. De quistto digito 
pedo ; Ma. Si quintum digitum. 

CXXVI. Pro sideratum futrit Ma. siderarit. 

CXXVII. Posl feritas Ma. addit sicut sujn-a; Epor. aulem sequentia 
capitis verba ad finiantur. 

CXXVIU. Epor. Qui plagas facit ipse querat medicus. 

CXXXI. In Cav. rubrica est De alio vero ministeriaU. 

CXXXIII. Pro bovutco Ma. bubulco ; Cav. vtfulco. 

CXXXIIII. Verba qui — tst omiltunlur in Epor. Pro sub Ma. cum. 
Iu Cav. dcesl est ; in Ma. occiso. 

CXXXV. Ita Epor. in textu. Vocem porcarios hoc loco Cav. habet 
in fine, Ma. el Epor. omitlunt Post hanc vexo quae ibi est CXXXVI, 
Ma. alteram rubricam habet CXXXVU, De inftrioribus porcariis, uno 
capite in duas partes dissecto. 

CXXXVI. Ita Epor. ; Cav. omillit occiso ; pro caprario seu armen- 
tario Ma. seu caprario. Tum posl hanc, quae in eo est CXXXVIH, 
Ma. addit alteram rubricam CXXXVIIU , De perdiseipuUs aut qui 
sequentes sunt , capite iterum in duas partes diviso. 

CXXXVIL In indice Ma. CLX, et aic deincepa usque ad cap. cxcim. 
Pro parbus Epor. parvulus. Pro massario Ma. massa. 

CXXXVUL Ita rubrica in textu; parum differl index Ma. el Epor. ; 
Cav. poslrema tria verba omittiL 

CXL. Cav. omiltil aut libera. 

CXLI. Ita Cav. ; 5« yui> venenum ad bibendum dederit Epor. ; Dt 
veneno ttmptrato homintqut mortuo Ma. 

CXLII. Cav. omittit alii ; Ma. habel Dt scrro aut ancilla si vene- 
num dederit. 

CXLUI. Cav. De eo qui st rtrindicarc. 

CXLV. Ita rubrica in texlu, fere adstipulante Ma. ; Epor. babet De 
conductos aut rogatos commacenos ; Cav. De conducto magistros. 

CXLVU. Cav. omitlit foris ; pro eo Ma. foras foculare. 

CXLVUI. Cav. De foco in itinere facto ; Epor. rubricam e praece- 
<denti corruptam exhibet Si quis fogum foris novem pedes ad fngota- 
rem portarerit. 

CXLVUII. Pro inciso Ma. et Epor. incenso. 

CL. Epor. Si quis molino alterius capptllavtrit. 

CLII. Ila Epor. , fere ul rubrica in textu; Ma. omiUit ab aKo, et 
transfert rogatus posl opera ; in Cav. deest rogatus ab alio. 

CLIU. Pro grados Cav. grado , Ma. gradibus. Pro cognationum Ma. 
mendose cognilionum scu successoribus. • 

CLV. Pro instituere Epor. fatere , et omittit cum legitimo. Ma. ha- 
bet De filiis naluralibus. 

CLVl. Epor. eihibel sola priora Uia verba ; Ma. omittit poslrema 
jduo , et pro qui habet ct. 

CLVIL Ma. Qui de filio naturaU genitus fuerit. 

CLVIIl. Ma. addil seu phtrcs vel parentes proximi ; Epor. pro ru- 
brica habct priora capilis verba. 

CLVIIIL lta Ma. ; Dc filias lcgitimas et filias naturales Cav. ; Si 
quis dcrcliqucrit filia Ugitima et filius naturatis Epor. 

CLX. Ma. el Epor. Si quis derctiquerit filias Ugitimas et sorores U- 
yitimas ( deest baco vox in Ma. ) et filium Ugitimum ( Ma. et filios 
naturales ). 

CLXl. Ita Cav. ; Si fuerint filii Ugitimi et naturalts tt somres , pro 
mundio earum Epor. ; Si futrint filii legitimi et filii naturaUs et filias 
Ugitimas Ma. 

CLXII. Ma. Si filius naluralis occisus fuerit Ugitimi filii accipiant ; 
Epor. pro rubrica habel priora novem capitia verba. 
CLXIII. Pro ituidialus fuerit Cav. insidiaverit. 
CLXUU. Epor. oiuillil ex parentibus ; pro eo Cav. aliquid de alio. 



In Cav. deest de ncpott aut consobrino suo ; ia Epor. aui tmuUrin» 
Ma. reliqua post suo omiltit , Cav. poslrema duo verba. 

CLXVI. Ita Ma., Epor. , el rubrica in lexlu; Cav. pro rubrica eihi- 
bct priora texlus verba. 

CLXVIUI. Epor. addit filius exhertditart. 

CLXX. Ita Epor. ; Vt non lictat patrem filios exhereditare, utt flj u 
rivo patre nec suos Ma. ; L't patrem filii non txheredtnt Cav. 

CLXXI. Post Si quis Epor. addit propttr egrttudinem ; idem i&ox 
ouiittit de filiis. Ma. babet Dc desperatione ut non possit filios habtft. 

CLXXIII. Pro thingaverit Cav. thingare voluerit. 

CLXXUIl. lla Cav. ; Nulli liceat primo thinx in alio homiut factn 
Epor. ; Vt non liceat donatori quod ante fecit in alium Mi. 

CLXXVI. Ita Epor. , etiam in textu ; Cav. el Ma. Si quis lebnm 
factus ( Ma. effectus ) fuerit. 

CLXXVII. Si possit migrare cum fara sua Epor ; Si quit libtr komt 
potestatem habeat sub regno nostrorum cum fara sua migrarc Cav. 

CLXXX. Ita Epor. ; Si putlla sponsata libera Uprosa aut demomut 
apparuerit Cav. ; Si postquam puella aut mulier sponsata cst Itptota ili. 

CLXXXII. Epor. Si qvit filiam suam aut partntem in cotijugio dt- 
dtrit ; Ma. Si quU filitm suam' aut quamtibtt parenttm in cenjugnm. 

CLXXXIU. Ab hoc eapite hacipil index Verc. , defieieale scilictl 
priore codicis quaternione. In bae rubrica Epor. omiltit aut mulitrii. 

CLXXXV. Pro incestas Verc. incertas ; Epor. omittit incestas tt. 

CLXXXVHI. Tria postrema verba desant in Ma. Celerum in io- 
dice Epor. hoc quidem caput est CLXXXVH, sed, omisso mox so- 
mero CLXXXVIH , proximum caput signatur ut apud nos aemero 
CLXXXVIHl , nt sic numeri indicis ilerum conveniant cum aosliu, 
et cum ipso codicis Eporediensis contexlu. 

CXCI. Epor. poslremaa duas voces omittit. 

CXCII. Cav. omiltit aut aliquis ex parentibus ; Epor. omiltit alii. 

CXCIII. Cav. el Ma. omittunt aUenum et fuerit. Praelerea Ma.lrau- 
ferl servum ante secuta. 

CXCIUI. Post ancilla codd. praeler Epor. addunt gtntilt. Fro [n- 
nigatus futrit Cav. et Epor. fornicarerit. In Ma. rubrica est CXCI'11, 
De anciUa gentiU fomicata; tum, capite in duo dissecto, ahersm ru- 
bricam habet CXCVIII, Si cum romana ancilla. 

CXCV. In Ma. est cap. CXCVIIU , et sic deinceps nsque ad cip. 
crcvmi. Pro injccto Cav. aut mulierem. In indice Epor. deett hacc 
rubrica , ut sic numeri unitate iternm a nostris differunt usqic td 
cap. cci. 

CXCVII. Pro nefando Verc. fandi. Cav. addit quod est auucc 

CXCVIII. Posl puella Cav. addit libera aut mulitrt. 

CXCVIIII. Pro regressa fuerit Epor. rtmanserit. 

CCI. Posl libera Cav. addit aut puella asto animo. Celeram io ii- 
dice Epor. , omissa numeri nota CC, ab hoc capite numeri com ao- 
stris iterum conveniuut ; cf. supra ad eap. cicv. 

CCIIII. Pro csse Ma. vivere. In Epor. rubrica etl NuUa vnUtr ns 
regui nostri ditiontm in sua sit potestattm ; in Cav. Nullt mulkri li- 
ceat silpmundia vivere. 

CCVl. Pro liberta male Cav. el Epor. libcra. 

CCVIII. Cav. Dt raptu aldit ; Epor. Si quis rapuerit aldia alitm. 

CCXI, CCXII. Verc. tam in textu quam in indice, et Ma. in lexli, 
horum capitum ordinem invertunt. 

CCXIIII. Pro coHsiHum Cav. vohmtatem. Vere. omiltil parenttm 
Post hanc vocem Cav. addil mxerem ; Epor. post duxerit. 

CCXVII. Capilula ccxvii — ccxlvii desunt in indice Verc. , ean 
altero folio secundi quaternionis. Rubrieam dedimus ex Epor. Pro 
servo Ma. qui ttrrum maritum. In Cav. rubrica eat Si quis aldicme aul 
liberta in casa alitna ad maritum intrarerit. 

CCXVIII. Epor. omitlit uxorem. Cav. rubricam babet Si alduts ca- 
juscumque aldia aut liberta tulerit. 

CCXVIIII. In Ma. omiltitur uxorem ; in Epor. sua — uxorem. 

CCXX. Posl ancilla Cav. et Ma. addunt cujuscumque aeu cuinmtn. 
Ma. omillil iutraverit. 

CCXXI. Ma. omittit mmliertm. Ante tuUrit Cav. inserit aut prniU 



CCXXII. Ita rubrica in textu. Pro gratiata Bpor. gratia ; deett is 
Ma. ; Cav. habet Dt ancilla ad gradum matrimonii constiluendam. 

CCXXIII. Omitlitur boc caput in indice Epor., ex quo fil ut moi 
eapitnm numeri ilerum a nostris dissideant. Celerum Ma. omiltit Df 
to , et pro moritur habet mortmus fuerit. 

CCXXIIU. ln indice Epor. CCXXUI: tum, capite in quatluor dit- 
aaeto, rubricae adjiciunlur cap. CCXXUH, Si in votum regis liktrtu 
dimittUur ; — CCXXV, lUm qui fulfrte fecerit j — CCXXVI, Item 
qui aldionem factrt vult. In textu tamen ejusdem codicis haec t at 
apud nos , unum efficiunt caput CCXXIIH. 

CCXXV. IU rubrica in textu ; similiter Ma. De fiUis ttbtrli. Epor. 
habet/le filiis Ubertinis; Cav.ite filiu Ubertis id est fulfreai. Celeron 
in Epor. esl cap. CCXXVH, el sic deinceps usqne ad cap. ccuvi. 

CCXVI. IU Ma. ; Dt Ubertis qui UbertaU mtrutrunt Epor. ; Omnts 
Ubertis qui a dominis suis libertattm tmerutrunt Carv. 

CCXXVIU. Cav. addil quinqut annos. 

CCXXVIIII. Pro Qui Cav . clEpor. Si quis. Pro asto Ma. alio; Cst. 
aslo animo. 



Digitized by 



Google 



a 77 



KT VARIAE LECT103GS 



CCXXXl. Cev. adjicit et filiut gui. 

CCXXXIU. Posl &° quU Ma. addit quaUmcumqu* itm. 

CCXXXV. Cav. addit ut terram tine voluntale domini tui uou veu- 
dideriL In Epor. rnbrica esl Non tictat terrtt aut mancipia vmdere. 

CCXXXVII. Pro Dt tervut qui Epor. Si tervui. 

CCXXXVIUI. IU Epor. Post ttrvui Cav. addit sua aucloritatt. Ma. 
babet De servo qui arborem ubi teclatura eti facta iueidtrit. 

CCXL , CCXLl. Scripluram tnaida e textn recepimus : bie Ma. ti- 
natda ; Epor. teuaida » Cav. tiqnaida. 

CCXLII. Epor. Si quU aurum figuraverit tine juitu regit. 

CCXLUII- lta Epor. ; pro de cattro aut civitatem Cav. dritmtit. Pro 
diicenderit Ma. txierit ; Cav. nocU dcscendcrit. . 

CCXLV. Ita Ma. , adstipoUnU rubrica in oontextn ; Epon omittit 
tt debitum; Cav. habel Si quU debitorem habet appeUet eum. 

CCXLVI. Pro contettatiouem Cav. cotutituto. 

CCXLVII. Pro ticiat Cav. tit licentia. 

CCXLVIII. Haec rnbrica in Epor. sequenti poatponitnr. Uinc an- 
tem , deainit lacnna. codici» Verc , et incipit folinm 3 aecnndi qna- 
temionis. Ceternm Cav. omittit pro alio ; Epor. atio pro atio. 

CCXLVniL Ia iadice Epor. luperiori praeponitur. Verc. omiUiUru 
porcorum. 

CCL. Verc omittit quU. Pro teu baccat Epor. domitot. Pro aut — 
baccam Ma. bovct , baccat , domitot vel indamitot. 

CCLI. Cav. et Epor. addunt otiat rei ( deesl rtt in Cav. ) nou ha- 
buerit niti cabaUot aut bovet ( Cav. eabaUum , et omittit aut boyet ). 
Ma. habet De debitoribui teu creditoribut. 

CCLU. lta Verc. ; Cav. A'uUi liceat pro quatibct debitum cata tribu- 
taria pignerit toUere ; Epor. NuUi ticeat cata ordinata Iribularia pro 
quotibet debitum loeum pigneru toUetx ; Ma. NuUi liceat cata inattaria 
loca pignerit tolUrit. 

CCLUU. Pro ttrvut Verc. tervum. 

CCLV. 1U Verc. ; reliqui 5» quU ptr proditorem (Cav. indicatorcm) 
furtum invenerit. 

CCLVl. Pro tervut male Ma. quis. Pro in fuga Cav. , Ma. , Epor. 
dum in fuga ett. Tnm Ma. addit atii. Oein posl furtum Epor. addit 



CCLVIL Poat tibtra Cav. addit idett fulfreald. Pro furtum fecerit 
Epor. tuper furtum tcmptata fueril. 

CCLVUI. Pro in — fuerit Cav. el Epor. tuper furtum tenta fueril 
( Epor. fuerit tempta ) ; Ma. vero furtum feceriL 

CCLVUII. Pro tervum tuum Epor. putrum suum; Cav. puerum luum 
aut tervum. In Ma. rubrica aat De tervo qui per juttioncm dotnini lui 
furtnm feceriL 

CCLX. IU Verc. ; Epor. et Ma. Si qms qualemcumque rem invcntrit 
in via (Ma. omittit Ut via); Cav. Si quu quotibet rem mobiiem in via 
mwemerit et ctlaverit. 

CCLXI. Ua Verc. ; Cav. el Epor. Si icrvut dum anciUa aiiena ha- 
buU uxorem ( Epor. habtt, et omiltil uxorem ) furlum fcceiil ; Ma. Si 
tervut dum anoiUa alteriut habutrit furtum feceriL 

CCLXU. Pro cuiUvet atiquid Epor. rct atienat cuUibet; Cav. atiquvd 
cuidam. ln Ma. rubrica est Dt tcrvo i* f*9 a el ret commeudatas qui 
cai rtddere valutrU. , 

CCLXIII. Poat homims Cav. addit w unum. 

CCLXIUI. Poit ttrvut Ca*. addU vel anciUa. Pro forU — vohurit 
Epor, veUit ftrU pxovincia fugirt; Ma. forat prorincia fugirc, el omitlil 
votuerit ; Cav. forit provincia fugierit. 

CCLXV. Ma. addit qmi pm tu autodU. 

CCLXVI. In Epor. deeat haec rubrica. 

CCLXVU. . ln . Epor. , ob auperiua capnt, omUium , boc sigualur 
CCLXyill, cf. notata ad cap. cr.sxim. Pro mancipium fugacem Epor. 
mancipiai fugacci ; Cav. tcieni fugacem. 

CCLXVUL Haec item rnbrica deest in Epor. In Verc. omiltitur fuga- 
ctm. In Cav. rubrica esl Si portunariui uUnt hominem tiberum fugacem. 

CCLXVIIU. Ob omisaam superiorem mbricam nnmeri capitnm in 
Epor. itemm conveninnt cum noatris , et cum ipao codicii lextu. Ce- 
terum post Si Verc. addit quit. Deest aticujat in Ma. , Epor. Pro al- 
terum Ma. atium ; Epor. alium hominem. In Cav. rubrica est De man- 
cipio li pottquam fugierit alienut. 

CCLXX. Pro Ulum Ma. eo. In Epor. rubrica est Si quU UU potlquam 
tnancipiui atieua fugUrit et notit eam reddere ; in Cav. Si quU manci- 
pium alitnum noluerit rtddtre. 

CCLXXL Epor. adJit ti uohurit reddere ; Ma. ti fugierit. In Cav. 
rubrica est Si maucipiui cujutcumque in curte regit fugierit. 

CCLXXII. Ma. addit ti fugierit ; Cav. ti tacerdoi reddere noiuerit. 

CCLXXIII. Pro tervui Verc. quU. Pro uttra provincia Epor. in fuga. 

CCLXXIUI. In Ma. deeat quU. Pro fogacem habuerit Cav. fugacem 
tuper novem noctci habuerit ; Ma. fugacem in cata tua nttacnte domino ; 
Epor. in cata tua tuper novem noctet habuerit netcUnte domino tjut. 

CCLXXV. lta Verc. ; Epor. et Ma, habent Si mancipiut atienum re- 
fugium poit atium fecerit ; Cav. Si quU mancipium cujutcumque confu- 
gium , id ttt faida , in cata alttriui fecerit. 

CCLXXYI. Cav. omiUit quU, et post mancipium addit alicnum. Pro 
exctperit Ma. tutceperit ; Epor. tut , luiccptrit aut amvmam dedcrit ; 
Cav. annonam dedtrit. 



378 

CCLXXVII. Pus» Dt Cav. , Ma. , Epor. addual auUm , uittl , ax 
legis inscriptione. 

CCLXXVUI. Ua Vere. , cui accedit Ma. , qni De cmrte ruptura. In 
Epor. est De oberoi , id eit curtU ruptura ; in Cav. De obcrot , id ctt 
curtU rtgU. 

CCLXXVUU. Male Verc. amiUio. Tum idem rmtuganorum. 

CCLXXX. Pro rutticanorum Epor. ruiticorum. 

CCLXXXU. Post caia Ma. addit erecta. Pro ligna furaverit Ma, /«'- 
gnum furaverit ; Epor. tiguum qualibet furaverit ; Cav.. tcandala aut 
quotibet lignamen tulerit. 

CCLXXXUI. Ma. et Epor. Si quU de tignamen adunata ( Epor. male 
doiatum ) furaverit ; Cav. SJ quU tignamen adunatum in curte aut in 
platea furaverit. 

CCLXXXIUI. Cav. habet Dc orlo. Si quit in orlo atieriui intraveriL 
CCLXXXV. Ita Verc. ; De idcrton Ma. ; De idenon , idc.it lepem 
Epor. ; Dc iderzon. Si quU tepem alltriui ruperit Cav. 
CCLXXXVI. Cav. De axigiat de tepe tuleriL 
CCLXXXVII. Cav. addit facta vimtn tulerit. 

CCLXXX VIII. De plovum Ma.; De plobum aut aratrum atppclUvtritC+v . 

CCLXXXVIUI. De tentimo Epor. ; Cav. addit dtsuptr capaUum. 

CCXC Cav. et Epor. De jugum. In codice Epor. in bujus et se- 
quenlium noyem capitulorum numeris pro nota XC ponitur LXC. 
■ CCXCI. Epor. a prima manu De tugai. Cav. habet De logat furata. 

CCXCU. Pro uvarum Cav. uvaria , fortasse recte. 

CCXCUL Posl palo Epor. , Wa. addunt quod eit. 

CCXCV. Cav. habet tanlum De travicem. 

CCXCVI. Ma. Si quU phu de tribut uvu tukrit. 

CCXCVUU. In indice Ma. hoc capul sequenti postponilur. Celerum 
Ma. De rctibut; Cav. Si quU retet atienai Uvaverit. 

CCC. In indice Ma. superiori praeponilur. Ceterum Ma. De arbo- 
ribut ; Verc. Dc arbore ; Cav. Si quU robore aut cerrum icu quercum 
quod eit modo laido. 

CCCI. Ila Verc. ; Ma. Epor. De catlanea, noce,pero aul meti; Cav. 
Si quU cattanea , nocc , pero , melo a ti e n um cappeUaverit. 

CCCU. IU Verc. ; De otivo Epor ; De oliva Cav. et Ma. 

CCCIII. Ma. omittit quolmt , et Cav. peculium. Pro 1* — mpegerit 
Verc. mortuut fuerit. Pro te inpegeril Epor. te inlegtrit ; Cav. impt- 
gerit ; Ma. inpalaeeriL 

CCCIIII. In Verc. deest atiena te inpaiaverit, pro quibus Cav. lan- 
lum inpalaverit. Ma. rubricam babet Dc pecutio inpalato. • . 

CCCV. IU Verc. ; Si quit fouato circa campo iuo fecerit Cav. , Epor. ; 
Si quU iu fouatum in campo tuo fccerit , et peculium ceciderit. 

CCCVI. 1U Verc. ; reliqui De puteo. 

CCCVU. Cav. addil Si quit arma tua timpliciltr prettaverit. 
CCCVIIL Verc. De tua auctoritatem. 

CCCVUII , CCCX. Duo haec capiU in indice Ma. unum CCCXlll 
elDciunt , hoc modo : De ferU. Dt pedeca cf. noUU ad capp. cxciiu 
et cccxlv. 

CCCXI. De fera ab atio plagata Ma. ; 5« quU tuper fera ab alio ptit- 
gata inventut fuerit Cav. 

CCCXII. Cav. addit et ab alio vuluerata. Ma. habel De fera vulne- 
rata et m tatiola tcutmm. 

CCCXIUI. Epor. et Ma. Quamdiu lit fera (Ma. fera lit) venatoris; 
Cav. Quamdiu fera inteUigatur ette vcnatori. 

CCCXVI. Pro alienum Epor. domettico ; Cav. utienum dometlicum. In 
fine Ma. addil qui non ruxit: ex quo apparet hic eliam ordinem ca- 
pitum differre ab eo , quem exhibet Uxtus ejusdem codicis. 

CCCXVU. Male Ma. De apibui domeiticii. 

CCCXVUII. Cav. omittit Si quU. Posl signato Ma. addit «'» tilva ; 
Cav. iu lilva alteriut. Pro apet falso Epor. acceptoret. 

CCCXXII. Dc canet incitatot Epor. ; Dc cune imitato Ma. ; De canci 
incitato ab alio Cav. 

CCCXXIIU. Cav. 5« quadrupedii animal rabiosut futrit ; Epor. Si 
ianU aut quolibtt ptcutius rabiotut factut fuerit. 

CCCXXV. Cav. addit ti damuum fectrit. Ma. babet De quadrupedi- 
but damnUlate. 

CCCXXVI. IU Verc. ; 5» quotibel peculium instigaveril Cav. ; Dc 
quadrupedia si honune initrigavcrit Ma. ; Si cavallut cum pede aut bore 
cum corno aut porcut damnum fecerit Epor. 

CCCXXVII. Ma. De cavaUo prettito; Cav. Si caballut conduclut da- 
mnum fecerit. 

CCCXXVUI. Ma. et Epor. Si animal atienut ( Ma. alieno ) animal 
ocvidcrit ; Cav. Si animal animaUm alienum occiderit. 

CCCXXX. IU Verc. ; Si quU te vindicandum occiderit canem Epor. , 
Si quit canem tc vindicando occiserit Cav. ; De cane occito te vindican- 
dum Ma. 

CCCXXXI. IU Verc. ; De damnUtau canit Ma. ; Cav. et Epor. 5i 
quii canem atienum damnum facUntem invtnerU ( Cav. occiscrit ). 

CCCXXXIII , CCCXXXIIU. Uaec duo capiU inverso ordine legun- 
tur in indice Cav. , non ilem in textu. CeUrum pro equa Cav. ju- 
menta. Eadem signiflcatione hodienum Galli jument. 

CCCXXXVI. De animatia mortua in ftiunine vel excorticata Ma. ; 5« 
quit in fiumen animal mortuus innntrit Epor. ; Ittm si in flumtn ani- 
malcm morluus fucrit Cav. 

.".0 



Digitized by 



Google 



270 -JiOTAF. 

CCCXXXVIIH. Pro Qui Cav. et Epor. Si quis. In Ma. rubrica est 
Dt lesione oaballi. 

CCCXL. IU Vere. ; fuliqui Si quis in (deest in Cav. ) eabattum a- 
lienum ( Ma. caballo alieno ) ascenderit. 

CCCXLH. Pro animale alieno rell. cavallum alienum aut quoilibel 
peculium. Ma. omitltt pro suo ; pro eo Cav. tredens suum. 

CCCXLIII. Deest hoc eap. in indice Epor. , ut aic exin capitum 
numeti nnilate deficiant ab his quos exhibet editio nostra , el ipse 
«odex in textu. 

CCCXLIIII. Epor. omitlit misso. 

CCCXLV. Post damnum Cav. addit alterius. Ma. rnbricam habet De 
peculio de darnno nominato ( lege minalo) et ille cujus antesteterit: est 
scilicet rubrica bujns et proxime sequenlis capitis , quae in indice 
Ma. unum efficiunl capnt CCCXLVlll. 

CCCXLVII. In indice Epor. CCCXLVI; in indice Ma. CCCXLVIIII. 
Rubricam Cav. , Ma. et Epor. habent Si hominem iteranttm cavallus 
(caballum Cav. ; deest in Ma. ) aut quattbet peculius ( tria haec verba 
desunt in Cav. ) secutus fuerit. 

CCCXLVIII. Ita Verc; Cav. et Ma. Si quis ab alio (Ma. addit ho- 
mine ) rogalus fuerit cabattvm aul quolibtt peculium querere ( Cav. o- 
mittit querere ) ; Epor. habet Si quis ab alio rogatus fuerit caballus. 

CCCXLVIIII. Pro paverit Cav. inventi futrmt. In Ma. et Epor. ru- 
brica est De porci ( Ma. poreos ) in esca alterius. 

CCCL. Ma. De porco in prato si fossa fecerit ; Cav. et Epor. Si quis 
in prado porcum fossas facientem invenerit ( Cav. omiltit invenerit ). 

CCCLI. Cav. addit idest sonorphair. 

CCCLIII. Pro inter se rexaverint Ma. et Epor. se batleterint. 
CCCLIIII. Ma. omittit attenum. 
CCCLV. Post campo Cav. addit alieno. 

CCCLVI. Ma. el Epor. omittnnt aut exarato; Cav. habet De prato 
atitno arato. 

CCCLVII. Pro delierit Epor. deligerit. In Ma. rubrica est De campo 
spica ooUecta manihus , aut deleto cum pecutta asto. 

CCCLVIII. Ma. Nultt ttceat iteraulibus herba negare ; Cav. et Epor. 
JVulli sit ttcentia iterantibus erba negare ( Epor. negare herbam ). 

CCCLX. Pro fidiussore Cav. , Ma. , Epor. fidejussore. 

CCCLXI. Ita Verc. ; De spatio sacramenti Ma. ; Si quis alii. wadia 
de sacramenlum dederit Epor. ; De guadia data et de sacramenlum in 
XII noctibus delur spatium Cav. 

CCCLXII. Post Si Verc, Epor. addnnt quis; in Cav. deesl 5«. Cav. 
omitlit judicatum. 

CCCLXIIII. Post qui Cav. , Ma. addunt prius manifeslaverit et ; Epor. 
primus manifestaveril , et omittit reliqna. Pro repromittit Ma. promil- 
tit ; Cav. negaverit. 

CCCLXVI. Cav. omillit aliqua. Pro homenis Epor. creditorem et de- 
bitorem ; Cav. et Ma. creditorem et debitorem et fidtjussorem. Pro sur- 
rexerit Ma. creverit ; Cav. fuerit. Tnm Verc. omittit intenlio. 

CCCLXVII. De warigang Verc. ; De guaregnag Ma. ; De guariguach 
Cav. 

CCCLXX. Post regi Verc. addit de. Pro morh Epor. mord ; Ma. 
piordos ; Cav. mort. 

CCCLXXI. Ita Verc. ; De alias vero causas Epor. ; De attas rero 
causas unde attorum liberi vel servi dcccc sottdos fiunt culpaviles Cav. ; 
De aliis vero causis unde liberi et servi dat (corruptum ex dcccc) so- 
Kdos fiunt culpabtles Ma. 

CCCLXXII. De servo regis in furto tento Ma. 

CCCLXXIII. Ita Vero. ; reliqui Si servus regis oberos (Cav. overei; 
Ma. oberos aul alias culpas) fecerit. 

CCCLXXIIII. Cav. addit batluto. 

CCCLXXV. Ita Verc. ; D e adquisitione gastaldi Cav. ; De gastaldhis 
aut aclor regis aliquid adquisierit Epor. ; Si gaslaldeus aut quicumquc 
auctor regis aliquid conquisierit Ma. 



CRITICAE 3 8 0 

CCCLXXVI. Ita Verc; reliqui NuUus (Cav. Vt nullut) pratsnm 
aldia aliena aut antilla ttricom ctamart ( pro ttricam clamare Mi. n . 
cidert ; deest in Cav. ). 

CCCLXXVII. Cav. et Epor. De hominem vnum oeulum habeut tm 

CCCLXXVIIII. IU Verc. ; Si quis casina alttriui luleril Cav. , ]>, 
tecto disturbato foris curte seu castinam Ma. ; Si qttit tectum alitmip, 
aut cassinam diitvrbaverit Epor. 

CCCLXXX. IU Vere. ; De clausura alitna oecultt peeulio tulte Mi. - 
Cav. et Epor. Si quis pcculium suum occulte dt -clausura ( Epor. addit 
aliena ) tullerit. 

CCCLXXXI. Ita Verc ; reliqui Si quis attum arga (Ma. arga ptr 
furorem ; Cav. ptr furorem arga ) clamaverit. 

CCCLXXXII. Cav. , Ma. , Epor. addunt ut cadat. 

CCCLXXXIII. Pro traxerit Epor. aut capillos traxetit. In Cax. ti 
Ma. rubrica est De barbat aul capillot traxerit ( Ma. trahendi ). 

CCCLXXXIIII. Cav. , Ma. , Epor. addunt rupta ; sed Ma. omiltit 
vel libia. 

CCCI.XXXV. Cav. , Ma. , Epor. addunt et ( Epor. * prims mana 
aut ; Ma. vel ) dtbilo. 

CCCLXXXVI. Epor. omillit nostre. Cav. addit edicto. In indicc Mi. 
oniittilnr hoc caput. 

CCCLXXXVll. Pro librrum Cav. noltnio ; Epor. liberum nolemhm. 
In indice Ma. est caput CCCLXX.WIIf ac poslremum , ct iuicribi- 
tur De homine libero occiso : ul sic ibi eliam sotlemnis capitoui nu- 
merns CCCLXXXVIII servetur. In Cav. Um in indice quam in textu 
hoc et sequens caput sunt priora duo capita Edicti Grimowaldi rt- 
gis : de cujns erroris causa cf. quae noUvimus in praefatiooF. 

CCCLXXXVIII. Pro Et hoc Epor. Hoc. In Cav. rnbrica est *< cmu 
finita non revolvantur. In Ma. deest haec rubrica; inCav. est sernndaGri- 
mowaldi regis. Post hanc in indice Epor. alia addilnr CCCLXXXVUI. 
El hcc generaliter damus , nt hic eliam idem ait capitutn numeru. 
Cf. noUta ad superiorem rubricam. Epor. addit Expliciunt capituki. 
Cav. Explicit capilula. Incipit Itxtus legis quam dominus Rcthari nt 
tempore suo instiluit. In codice Malritensi additnr exhortatio ad jo- 
dices non inelegans , quam hic subjicimus : 

Omnis qui recle judicat statera in manu gestat, in utroque ptnn jn- 
slitiam et misericordiam portat '; sed per justitia peccati senteuHam , per 
misericordia peccati temperet penam. Quaedam vtra sunt a juiict imn 
per atquitatem corrigenda, quaedam per mistricordiam indvlgenda. Shu 
personarum acceptione debent esse judicia , nihil tnim iniquhs ( ecdu 
iniijuut ) ett quam munera accipere in judieiis , quia munera excaecmt 
corda prudentium , et subvertunt vtrba juitorum. «In quo enim judicio,* 
dicit Dominus , « judicaveritis , judicabitur dt vobii'.i Quapreptcr juiti 
Deum judicem timeat , ne forte Deo judicante damnelur qui imeteslu 
darnnat vel impios justificat pro muneribus, vel cujuilibet pertrme mm 
vel odio. Nemo principum ttultot vel improbos judices ponert dtbet; »am 
slultus per ignaviam ignorat justitiam : improbus auttm ptr cupidiltUm 
subvtrtit ipsam quam dieit veritatem. Pene gravius lacerantur pauperu 
a pravis judicibus , quam a crutntissimis ostibus. NuUus enim * * Um 
cupidus in attenis quam judtx iniquus t» ruis. Pejorts sunt ostibui ju- 
dicts iniqui : hostes stpat fuga vitantur , judtcts propter potentum tf- 
fugi non possunt, qui divitias ex civium obpressione eongrtgare itadal. 
Attquo&ens judiccs boni mimilros habtnt rapaces, qutrum ictltrt com- 
quinantur , si non prohibent ( codex ptrhtbent ) rapacUatem ilumm. 
Quia , ut egregius munttt doctor ait , « non tottrm qui fadunt sed tt ni 
« ronsentiunt ». » 

Tnm Cav. et Ma. inscriptionem habent ROTHJRI REX, posl qan 
est imago Rotharis regis throno sedentis , circnmsUntibu* miniMru , 
noUrio antem Edictum ex ejus ore exeipiente, et scriptis mandaata. 

(■) Matth.vu, a. 

(>) Paul. ad Rom. 1 , 3a. 



Digitized by Google 



hT VARIVE LECTIOMtS 



383 



t .1. 



VHII 



Cnm hoc capilnlo incipit rodicis Sangalleasi* lolium I*. 
91 , 3 hominum ) Deesl in Epor. 

— , 4 consiliaverit ) Deesl in Verc. '" " 

n. • 

— ,ji eulpaeelii) Ita sem|>er Vere. , quod magis accedtt ad Italum 

colptvole ; codd. reliqui , etiam Sang. , culpabilii. 
nec heredis ) Ita Verc. ; reliqni ntc heredei ; al mox heredii 
etiam Sang. 

— , ia aut) CaT. et Ma. au* ab. Tnm pro heredii recentiores codd. 

■ heredem , hereiei , heredibus. 
— , rS moleittM ) moieitia Sang. et Epor. ; motestationcm Cav. 
— , 14 cerda) Deest in Cav. 

-- — , i\ poiseriiem) Hanc scribenJi formara oohslanter exhitel Verc. ; 
Sang. et recentiores codd. posiibile. 
', aduniare )'Ha Verc. '; eduniare Sang. ; &doniare vel eHoniafe 
Cav. , Ma. , Epor. ; idoneare edd. Hnrat. et recenliqres , et 
< Liber Legis Longobardorum. 

«- ', 16 juttetit ) Eper. jimjiY. 

III. 

Ip eodiee Eporediensi hoe eapithlnm seqneati poslponitur , 'errore 
amannensis , nam reclus ordo servatur in codice. 

— ,41 infiscentur) Vero. infiscintur. 

IIII. 

Boc capitnaum snperiori praeponitnr in codice Epor. 
— , a5 intra ) r*yi> intra Cav. 



— , 33 ont conponat ) Ita V.erc. et Sang. ; relfqui <ra« rerte canpoual. 
nenientos ) Ma. nungentet ; Sang. perperam noninginla. 

VI. 

Rie inoipit cedicis Sangaltensis fol. Ife. 
— , 39 «•* ) Deettl in Sang. et Cav. 

gobtrnandi) Ita semper Verc. , undc Itatum gorernare; Sang. 
et recentiores eodd. gubern. 
— ,4<> esereitum) Sang. exerceium. 

sanguinii tui ) Verc. omme tune . 



VII. 



puguando. 



98, 



45 pugnandum ) Ita Verc. ; rell. 
collegam ) Verc. eolegam. 
1 anstaHn) Ita Epor.; Verc. antlal** ; codd. rell. , cliam Sang. , 
astmUn; Mnral. <w< alium; edd. rell. astalium. 
diceperit) Sang. et recentiores codd. deceperil. 
1 e») Cum bac voee desinit Sang. 1». ; quae sequuntur con- 
linel membrana Tnricensis I nsqne in cap. 111 , uiide in- 
cipil fol. II codicis Sangallensis. 

VIII. 

7 quolebit ) Ila Vere. ; reliqni quolibet. 

8 nonienloi) Ma. nungentoi. » 



91, tS sacramcntaHbus)'Usi Verc. ; Cav. sMfaktutalibus sms; ctodd. 
" * * ' -reliqoi el edd. sacramtnto , perperum. 
— , 17 ut ) Ita Verc. ; reliqni et , male. 

crimen mittat — pugnam ) Haec verba desunfin Ma. , scri- 
ptore e priore erimen ad alteruin per errorera transgresso. 
— , 19 eicere ) Verc. eicerit. 

ei ) Deest in Ma. et Epor. 
— , 20 provatum ) Ita per v haric vocem et derivalas fere semper 
exhibet codex Vercellensis ; reliqui babeat per b. 
1 iet animam ) Ma. tkt anima '( rlpor. de'anima ; C»<i. dti ani- 
mam ttusm. 

— , ai potuerit ) potuit Ma. , in quo desunt vcrba et cogtioscilur — 

poterit. ob recnrrenles srmilcs voces. ■'' • ' 

'■ — , aa cogndicitur) Vferc. cdgnetcitiir. ' " ' ' ' ' ' 1 " 

— , a3 widrigild) Ita Epor. , Heroldus, et alibi ipse cod. Verc. ; pari 
modo guidrigild Cav., Ma., Mulinenses duo apud Murat. , 
ct edd. reliqnae; uiirichild cod. Verc. hoc loco. Esl aulem 
hominis pecunia , id est hominis aestimatio. 

XI. * ' 

Rubrtca deest in Ma. "' * " 

— , 38 tune — esf) Hacc verba desuut In Verc. 
'-- , 4» midrigild) Verc. wirichild; cf. notata ad banc vocem cap. vnn. 
Cav. et Ma. addunt suum. . ' 



XII. 



— , 44 addit futrint, ct mox et posl liberi; alque ita ha- 

bnisse videlur etiam Sang. , nam el ille post liberi ( in qua 
voce' incipit folinm Ha ) addil et. 
humicidium ) Ita fere seuiper Verc. ; Sang. el rccenliores codd. 
homicidium. ' " 
— , 45 penttravirint) Ita Cav. ,*Ma. , Epor. ; \ crc. penetr&erit; Sang. 
perpietravtrint ,'sed aliis in locis ut hos. 
voluerent ) Ita Verc. ; rell. voluerint. 
93, 3 adunandi licentia) Verc. licentiam adunandi. 

le ) Deest in Verc. 
— , 3 habit ) IU Verc. ; rell. habet. 
— , 4 fkff* ) 11« Sa»g- «t Epor. ;' rell. plagam. 

ipsum hominem ) Ita Verc. ; rell. ipio homiue. 
— , 5 fecissit ) Ila Verc. ; rell. fecisset. 

— , 6 alii gui conposuit) Epor. alius qui eum conposuit ; Cav et Ma. 
"■' a/ti qul eum compotuerunl 

■ — , 7 absotutus ) Sang. solutus ; Epor. exsolutut. 
pena ) culpa Sang. et Ma. , minus recte. 
— , '8 JTJT ) Sang. perperam quingintia ; cf. cap. x el XI. 
' ceYte ) Deesl in Verc. , Cav. et Epor. 
de iptum consilium ) Ita Verc. ; rell. de ipso consilio. 
— , 9 purificet ) Verc. purifecit. 

si potuerit ) Ita Verc. et Epor. ; deest in rell. 

XIII. \ 

— , i3 ipsum ) Ila Vcrc. ; rell. ipse. 

— , 14 Si quis ipsum) Ilinc Sang. et in indice codex Ma. novnm 
capnt, sen XIllI, anspicantur; unde capitum numeri usque 
ad cxxxv unitate excedunt numeros edilionis nostrae. 

--, i5 occiderit) Verc. occiderat. 

tioningiiUos ) Ila Sang. ; rell. DCCCC. Cum ea voce incipit 
Sang. II». 



Digitized by 



Google 



383 

93, 16 regi) Vere. rtgit. 

— , ig quinquagentia ) IU Sang. ; rell. 

XIIII. 



Rubricam tolus habct Verc. 

— , j4 iu abicomo) IU Sang. et codd. Mutinensei apud Murat.; Verc. 

in absemui ; rell. abieontt. 
— , a5 homint) IU Verc. et Ma. ; barone Sang. et Cav. ; baro Epor. ; 

baront edd. Hine manifesto apparet , idrm esae baronem 
hominem, et male in edilionibus distingui Banne, libtro, 
tervo elc. 
— , a6 tantum ) Deest in Ma. 

feeerit ) IU Verc. ; rell. feeerint. 
noningentoi ) IU Sang. ; rell. DCCCC. 
— , 37 conponat ) Epor. culpabilis tint. 
vero ) Sang. viro. 
fuerint ) Verc. fuerit. 
— , a8 angargathungi) IU Verc. , Cav. et Epor. ; argargatkungi Sang. ; 

gargathungin Ma.; angargathingi cod. Ealensis; agargatkung 
eod. Catbedralis Mutinensia ; angar athungi Heroldua. 
— , 3o adpraetiatui ) Verc. adpretiatui. 

ipium mortuum ) IU Verc. ; rell. ipio mortuo. 
— , 3i plodraub) IU Verc.; Epor. plodra; Cav. ploderaub; Sang. »/«- 
«Vra&i ; cod. EsUnais plodrahoth ; in Ma. deeat U wf yfo- 
draub. 

octugtnta ) IU Sang. ; ectucenta Verc. ; LXXX reU. 
— , 3a sotidui ) In bac voce deainit foL If codicis Sang. ; fol. III 
incipit in cap. xxvi. 

,xv. 

IU rubricam babet Verc. ; De erapo uurfin Epor. ; deeet in codd. 
rell. ; De rapouorfin Heroldus ; De Grapu Forii edd. rell. 
— , 38 lepulti ) Verc. et edd. defuneti. 
— , 4° requirat ) Verc. requiret. 

a) IU Verc. , lulica forma proad, quod babent receutiorea 
codd. 



XVI. 



IU rubrica se babet in Verc. ; Dt rairaub Epor. ; derst in codd. 

rell. ; De Rhai Raub Heroldns ; Do Urubhi edd. rell. , ex 

codice Ambrosiano. 
— ', 45 aut forii jactaberit ) Deest in Ma. et Epor. In cod. Vero. de- 

aunt verba aut farit — et expptiaveril, a primo ad aecun- 

dum expoliaverit transilienU amanuense. Leclioaem noslram 

confirmant edd. 
— , 48 quod ) 1U Verc. ; rell. quia. 
— , 5i generetur) Verc. gentrantur. 

XVII. 

— , 57 1» itinere ) Deest in Ma. ; in ipio edere Epor. 
— , 58 ett ut ) Deest in Ma. 

34 , a adnexum ) Cav. , Ma. , Heroldus conititutum ; edd. rell. di- 
ctum ; deeal in Epor. AnU haac vooem Cav. et Epuf. ad- 
dont in hoc Edictum ; *dd. 1« hoc Edicto. 



HOTAE CRITICAE 



a8( 



XXI. 



XVIII, 

6 manum armatam ) IU Epor. et edd. ; 
manu armata Ma. male. 

xviin. 



armata Verc. ; 



-, 14 tuper — armata) Deest in Verc. AnU manu Ma. addit 1 
-, ao oetugenta) IU Verc. ; Cav. LXXX. ; Ma. octogiula ; Epor. 
oetuaginta. 

eui injuriam paiium ) Epor. cui injuria jpartui tit ; Cav. et 
Ma. injuriam paiio; edd. qui wjuriam paitui eit. Ceterum 
Verc. a prima manu omittit cui. 
-, a3 incenderint) Verc. inciderit. 
itcundum ) Deest in Ma. 
qualiter ) qualitate Verc. 
- , a4 cujut ) Cav. et Ma. euiV 

-, a5 incetai) IU Verc., quae forma eUam Italis mansit, quamvis 
parum uaiUU ; Cav. et Epor. incensai ; Ma incenta. Post 
banc vocem Cav. , Epor. el Heroldut omittunt futt it, 

1 . > 

XX. 

-, 3i doei) IU Verc. hic. et alibi saepe, ex qua formula orU ett 
Italica vox 003« ; rell. codd. duei. 



94 , 37 dit ) Cav. et Ma. det ; Epor. eonponat. 
doei ) Cav. duei ; Ma. et Epor. judici. 

XXII. 

— , 4> iptum exereitum) Ma. ipsU exercitalibui. 

dottm tuum) Cav. et Epor. dueem suum; Ma. dutt su». fvu 
baee Epor. addit eonttmpstrit. 
— , 43 «oct ) Ma. et Epor. duei ; in Cav. deett regi — rigiuU. 

xxm. 

— , 48 5» dox ) Si qtds dux Cav. ; Si dux Ma. el Epor. 

gaitaidiut ) Verc. gattaldium ; Ma. gattaldeus. 
— , 49 quousque ) Ma. et Epor. utque. Codex Caventit ex boc ia pro- 
ximum capitulum transilit , mediis omiatit, hoc modo: 
gattaidius eum solaeitt , quoutque veritatem tuam imtniaL 
Capitum numeri Umen recle te babere pergunt. 
doetm ) Ma. et Epor. dueem. 
— , 5o tuum ) M«. eum , male. Tum idem eodex addil utqut. 

XXIIIL 




tequenti «ubjicitur ; perpemn. 
juil. 



Iloc caput in Verc. auperiori piueponitur. 
— , 60 ab aliom in txercitum rtquitUrit) Ma. ab atio exeroUaU nw- 
tierit A vocibnt, et noluerit incipit ccdici» SangaUewu it- 
lium III*. 

95, 1 ad docem ) Sang.et Ma. ad duotm; Cav. et Epor. aijuiiam. 
— , a dox ) IU Verc. ; rell. dux. 

— , 3 serraverit) IU recle Verc. ftl Cav. y resenamit Sapg. ; os- 

serrarerit Ma. et Epor. 
— , 4 regi ) Deeat in Sang. Pro quam et ( iU etiam MurtL ; Ht- 

roldut tamquam tt ) Verc. aut ; Epox. tt ; deett ia Sug. 

Tum eujut Verc. et edd. ; codd. rell. euL 
eausa ) Verc. cauiam. 

vegenti ) IU Vere. ; Sang. viginti ; codd. rell. XX. 
■ eauta manenttm ) Deett ia Ma, ei Epor., et ia Etlensi apad 

Murat.. 

XXVI. 

Deficienle optimo codice Vercellenai , in quo tpatium Taeaam rt- 
Hctum , incerU ett kuiut eapitia nUtaica. In Stag. utt 
urbitariam reliqua retecU tunt ; Cav. babet D* vtckoru, 
id ett orbitaria, ac praeterea aliam rubricam e gloMt pro- 
feeUm De via anteiteterjt ; in Ma. deett rubrica , §ed it 
indice ett De orbitaria; Epor. habet De weororfin, idtit tr- 
bitaria, et in iadice Dt mecchoprfm, id est orbuaria; MmL 
ex codice Ambrotiano (in qao rubrioae et paueae et cer- 
rupUstimae ) De Fegoreri arbitraria : Herotdat Dt Vm- 
guuorfin, id ett, Corbitaria, ted in indice De wgvnrf*, 
id ett, Corbitaria: ex quo apparet ia ejut codice hiutDt 
wegworfin , id est. corbitaria. lu cap. CGCXxsilt ilenna m- 
currit haee vox , tum ajia. quam exbibet xubrica tspilk 
xxx : ulraque Umen, subsUaUva forma, aoa ialaitivi \«ki 
nt hoc loco. Ibi Verc, babet waouor ; Cav. «soomrf ; Vt 
guecorion , id ett wecorion ; Epor. veecororit; eoi. EsUuii 
apud Mnrat wecovori»; cod. CatbedraUt Mutiaeasii utcm- 
rint ; Heroldut wegorem. Hit collaUt puUmut I* Litierta 
a pro e quam exbibet Verc. in wacuor deberi complte, 
quam eUamnum plerique Germanorum, aonnulli etitm •*• 
periorit Iuliae f>opuli, retineat, UUerae « pronuneittioai; 
9* Orbitaria (seu, ut Stng., urbitariam), ex orbila, tm 
laUao-barbaram tuperioria inUrpreUUonem ; 3° Vocem de- 
rivaUm eate ex weg, el wehra», id eat viam imptdirt : to- 
cem anlem worfim et timilet quat exhrbent pleriqie coM. 
et edd. huc retracUm videri ex rubrica oapitit x». 

— ■, 9 /i6er« ) Stng. male Ubtra. 

putUae ) Vere. el Ma. puelia. , 

in viam se antepoiuerit) Sang. se invia antepotuerit; Ut.rien 
antetteterit. 

— , to *Mt) Epor. cl. Tum Sang. , Epor. atiqua. Dein Saag. injerit- 
inlokrit ) IU Verc. ; rell. intulerit. 
noningentos ) IU Saag. ; relL DCCCC. 



Digitized by 



Google 



a85 



ET VARIAE 



LECTKXNES 



a86 



95, rj ip$a ) Deest in Sang. etCav. 
fuerit ) Vere. ut. 

ad pum ) cui Cav.; dcest in Sang. eTEper. ; in Ma. desunt 
reliqna post fueril. '< 1 

— , i3 «V. eam ) IU Vere. ; rell. de ea. ■■ ■ 

XXVIL 

— , 17 viginti ) 1U Sang. ; rell. JfJf. 

— , 18 tic tamtn ut ) ti tamen Ma. ; ti Umen ut Cav. 

aliquam tuionem in camem ) Sang. aliqua luiont in carnis. 
— , 19 ti fecerit , et ) Deest in Ma. 

vigenli ) 1U Verc. ; viginti Sang. ; r*H. XX. 
— , ai feritat aut plngai ) Sang. plagai out ftriuts. 

in kcc Edictu ) Deeet in Vere. et Ma. 

XXVIII. 

Com hoe, capiU iacipit oodicis Saagattensit foliam Ulb. 
— , u6 olitnum) Deest in Epor. 

aitHum ) Codex Sangallentis temper haldium , eto. conlra re- 
liquorom omnium codicum fidem; atqne ki aliis etiam vo- 
cibus magnaa in eo eadice aspiratlonis nsut: quod Blunrius 
( Archiv der Getelltchaft fiir aeltere atutscht Getchiehlttundc , 
Btl. V, S. 239 ) amanncnsi tribnit, qoi in Alpinis forte re- 
gionibus orlits fuerit , ubi aspirationes , quas Italieae lin- 
guae indoles prorsus respuit, etiamnum maxime frequen- 
Untur. 
— , 37 trium ) Sang. via. 

uigenti ) IU Vere. ; Sang. viginti ; reU. XX. 
duminum ) 1U Yerc. ; Sang. damim ; rell. domino. 

XXVIUL 

Cod. Cavcnsia rubricam fcabet De meue aut pratum; perperam : per- 
tinet euim boe capitulum adhuo ad rubricam De wecworin , 
capitixxvi praefixam. 
— , 3a quatevit ) IU Verc. ; rell. quatibeL 

— , 33 vindicanda ) Omillit Verc. boe loco , et faabel vindicandum 
supra post tuam, 

homini prohibuerit ) prohiberel homini Sang. 
— , 35 lempliciler ) Ha Sang. ; rell. limphciter. 
— , 36 eo ) Vero. eum. 

laborem luum ) Sang. labori smo. 

vindicavit) Verc. vindicaverit. 



XXX. 



tUWica deeal ia Sang. , Csv. , Ma. ; Epor. habet De maruhworfin ; 

Ueroldos De marahwtrfi^ Muret. Dt Mar. Yor. Fin ; Geor- 
giaoh el Watter, e collata forte ieetiqne Muratoriana cum 
. Ueroldina , Dt Mara Vor. Fin , aed Walter inter paren- 
• theses addit Marahuuorfi,. Cf. praeUrea noUU ad vocem 
marahworf, Roth. cap. CCCLXXIH. 
— , 40 camllo) Ita per v fere teraper ced.Vere. , ut nunc Ilali ; 
rell. , etiam Saag. , caballt. 

— , 4> quodlevit) IU Verc. ; rell. quolibet. 

■ octuagtnta ) lla Vere. ; octuaginta Sang. ; LXXX rell. 
— , 4* atiquam letionem ) Sang. aliqua tuiont. 

— , 4) adnexum ) tubnixum Cav. ; deett in Verc. ; Ma. hsbet ticut 
tubter adnexum at. Tum Cav. , Ma. , Epor. omittont ei. 

XXXI. 

Rabtica daetl ia Ma. Ablativi casaa tammationea solnt habetcod. 
Verc.; Cav. habel gualapaut (id est walapauz, nt habet in 
legit contextu ) ; ffalapaux etiam Heroldus , ad rnbricam 
Umen in margine Ewalapun; Epor. ubique walapaut ; Ma. 
eliam in UxUi vocem omittit ; Sang. in nrbriea "topaut , 
in lege primum walapcm* , dem waiopaut , aoliemni etiam 
nunc pronunciationit vitio apad Helvetioa , a per e efie- 
rantes. Cav. praaterea spuriam aliam mbricam addit, e 
.gleesa profecUm , De viohmtia. 

— , 49 icl tA malapautxo ) Deett in Ma. Ceteram bec etiam in loco 

ablativam formam aolnt habet cod. Verc. 
octugenta ) BU. octigeuta; Sang. octuaginla ; Cav. et Epor. 
LXXX. 

— , 5a tVatapamU ttt) Pro hia Ma. aut. 

qui it) In hit vocibut detinit Saag. III»; fol. 1111 incipit in 
cap. xxxvi. Quae iaUrjacent tervantnr membrana Tari- 
cenai 11. 

furiim) IU Cav., Ma. et Heroldns; furtum Verc.; forte Epor. 
alium) Cav. perperam alitno. 

— , 5i aul faciem ) Deetl in Ma. 



XXXU. 

Rnbricam hanc solns habet cod. Cav. , forlasse tporiam. 
S5 , 56 De homint libero ) De ho minem liberum Epor. ; Cav. et Ma. 

haec verba pro rnbrica habenles omitlnnt: ut auUm con- 
sUt tentut, Cav. caput inoipit Si noctit temport hemo libtr ; 
Ma. vero Si homo libtr nocte in cnrte. 
— , 57 xsh dam — requiratur ) Pro his Epor. non dam memut oc- 
cidatur et non reddatur a parentibut. 
legamU) Similiter Cav. ligandi; M*. ad Uganeum. 
— , 60 octugtnta ) Ma. octogenta ; Cav. et Epor. LXXX. 
96, 1 in curtem alienam ) Deeat in Ma. 
— , 3 habet ) Cav. aut neceuitatem habet. 

prkuqmvn ) 1U Verc. ; rell. anUquam. 

intret ) Ita Cav. , Ma. et edd. ; intrarerit Epor. ; egrediatur 
Verc. ; veram lectionera puto ingrediatnr. 

XXXUI. 

— , 7 aliena) Ma. et Epor. aittrhu. 
— , 8 ad ligandum ) Deesl ia Verc. 
— , 9 occiditur ) Ma. ocdtui fueriL 

domino ) Ita Verc. ; rell. domino tuo. 

manmi) Post banc vopem deett folinm in codioe Cavensi , et 
reliqna desiderantur usque ad cap. xxxyiih. 
— , 10 tibtre tt) IU Verc; rell. libertt ic. Ilalis ett liberiiL, ti liberi. 

quadragenta) Ma. quadraqinta ; Epor. XL. Tam tolidot Ma. ; 
rell. lol. 

xxxun. 

— , i5 alteriut) IU Verc. ; rell. alienam. 

— , 16 lancia) Italicam hanc formam exhibent Verc. et Epor. ; lan- 
ceam Ma. 

— , 17 vigenti ) Ma. viginti ; Epor. XX. 

— , 18 emepto — pertoWat ) Ita Verc. ; Ma. excepto compotmone pla- 
garum aut feritarum li fecerit ; Epor. exctpto conpotilionet 
plagarum aut fcrilat ti fecerit , lic pcrtolrat. 

XXXV. 

Rubrica deett in Ma. 

— , a4 iptiut venerarelit ) iptiut venerabiH Epor. ; ipti vtneroinli Ma. 

Vtnercvole aliquando ltalis usurpatum pro ventrabile , uti 

onorevole et orreoele pro onorabUe. 
— , 37 in locu ) Ma. et Epor. in loco ; Verc. omittit in. 
— , a8 conponantur) Ma. cemponat ; Epor. ponantur, transUU etiam 

voce ante ubi. 

XXXVI. 

— , 3a rege ) IU Vere. , ablativum latiaum pro nominatiro Itaiico ; 
Ma. et Epor. rex. 

preest ) Epor. praesens est. 
— , 33 pcnetrare presumpterit ) Verc. penitraverit. 

pericuium ) Uinc incipit codicis Sang. folium Illla. 
— , 34 rcdemat ) IU VerC. ; rell. redimat. 

amma sua ) Verc. te. 

xxxvu. 

— , 39 quis ) Deest in Ma. 

— , 40 preett) Sang. elEpor. prmtent ut, inutilit Untologia: idem 
enim est praeitm ut et tunc invemtur este. 

aut ) Verc et Ma. et. 

esse ) esse qui Sang. , perperam. 
— , 4> incitaverit ) Sang. incetavertL 

— , 4a tulpcwtlu ) Saag. culpabilet; Ma. et Epor. culpabilit. 

palatio ) Saag. et Ma. palattmu. 
— , 43 nam ti p erf ecerit ) Deett m Ma. ; in Sang. deett perfttcrit. 

cutpavelit in paiatio regit) ctapabiies in palatium reget Sang.; 
palatium etiam Ma. 
— , 45 in hoc Ethctum ) IU Vorc. ; rell. tubttr. 
— , 46 adncxum ) Ma. et Epor. consUtutum. 

xxxvm. 

— , 5o Utne ) Verc. prtett tt Utnc. 
— , 5i intitavtrit ) Sang. inottaverit. 

tit adpab i tii ) Deett in Verc. a prima manu. 
— , 53 culpavelit) Ma. el Epor. ctupabilit; Sang. culpabilts. Poat hane 
vocem incipit Sang. IUIb. 
duedecim ) Ita Sang. ; rell. XII. 

feritat aut conpotitiomt piagamm ) Verc. pkiqas aut feritat. 



Digitized by 



Google 



387 



NOTAE CRITICAE 



96, 55 conponat ) IU Verc. a seeuode manu; deesl, foiiasse recte, in 

Sang. , Verc. a prima manu, el Epor.; in Ma. deesl licul — 
componat. 

XXXVIJIl. 

Hic deainit lecuna eodicit Cavensi* ; cf. notata ad cap. xxxm. 
— , 59 Si ) Si quit Sang. 

aliam civitatem) IlaVerc. et Epor.; alia civitattm Sang. ; alia 
civitate Ma. 

incitar* ) Sang- inceiare. Pro itmtar* pretumpterit Epor. inci- 
tavetit. 

— , 60 culpavclis ) Ila Verc. ; Sang. culpabilet ; wll. culpabilii, Ita 
et mox. 

97, a in palatio regi* toUdoi duodecim ) Sang. in palatmm rtgis tol. 

duodicem ; palatium eliam Ma. 
— , 3 conpotitionit ) Sang. conpojitipntm. Pro conpotitionii plagarum 

Ma. plagat. 
— , 4 Verc. cui. ' 

in hoc Edictum legitur ) Epor. huic legitur ; Ma. tubter con- 

ttitutum ett. In Verc a prima manu dewt conponat. 

XL. 

— , 9 oeiom cmtatem ) IU Sang. , Epor. ; atta cmtattm Verc. ; alia 
civitate rell. 

comittrit—regii) Sang. commuerit, culpabilet in palatium re- 
git told. trei. Pro fre» Vero. , Cav. , Mn. , Epor. ///. 
— ,11 fecerit) Sang. /Crerit. 

culpavelii ) IU Vero. ; culpabilet Sang. ; culpabilit rell. 
palatio ) Sang. , Ma. palatitim. 
— , la cui /eceri/ ) Cav. ti fecerit. Tum conponat aolus habet Sang. , 
et glosaam sapit. 

XLI. 

Rubrica deest im Cav. , Ma. Pro battuto Verc. et Epor. battudo. Ce- 
terum «nm boc capite incipit codicis Sang. fojium Va. 
— , 18 virtutemaut tolatium ) Mjl virtttt». eut solatium ; Cav. virtute 
aut tolatio. 

vedeni ) IU Sang. ; rel), pidtns. Tum Ma. omittit eum. 
templiciter ) IU Sang. ; rell. timpliciter. 
— , ao battedtrit) Cav. et Ma. battiderif, Sang. battmrrit. 
— , ai juttione ) Sang. et Epor. jutsionem. 

regit ) Vere. regi. , < 
— , aa occisittit ) IU Verc. ; rejl. ocddiistt. 

eo ) Deeet in Sang, 
. — ,, a3 deritkulum ) IU Vere, et Cav. ; derisiculo Sang. ; derisionem 
Epor. ; ridiculum Ma. 

XLII. 

In rubrica pro leorato Cav. et Epor. iiaato. Praetorea Cav. omitlit /ioero. 
— , 38 Itgavtrit ) IU Sang.; rell. ligaverit. 

— , 39 tamquam —conponal) Sang. conponat tamquam si emm occiditiil. 

XLIIL 

Rubrica deest in Ma. el Epor. ; pro ea Cav. per errorem rubricam 

repetit qnam exbibet capiU superiore. 
— , 35 libtrum) Sang. libero. 

subito ) Pro hac voce Verc. tibi ; Sang. unde. 
surgente ) Verc. et Cav. turgentem. 
— , 36 liborem ) Hino ineipit Saag. Vfc. 

fecerit ) ficerit Sang. nbiqne in hoc oapiU. 
una ferita) IU Cav. et Ma. ; *** feritm Sang. ; una feritam 
Verc. ; unam feritam Epor. . 
— , 37 rrei) IU Sang. ; rell. Z//. 

ti dmat fectrit ) Bpor. pro duas , cowpowat. Idem et mox bis 
post fuerit ( iu pro fteerit ) addit cemp. 
— , 40 durattrit ) Epor. /ieril ; Ctv. et Ma. /faserii. 
feritai — ted) Haee desant in Verc. 

contentut ) Ita Sang. a secunda manu , Cav. , Ma. ; Sang. a 
prima manu contemtus ; Verc. coatfeme*u. In Epor. desunt 
omnia post 



Uri poUst utram haec usque sxi cveneriai ruiuiiag, cn 
stiluanL 

37, 5i liberus ) 1U Varc. ; Saog. liveros; reli. tibtrot. 
— , 5a odnexum ) Epor. conttitutum. 

conponotur) IU Verc; conpunonl^r Sajlg. ; «wryiytai jjj 
coap. rell. 

cettante — inimiiitia ) Sang. eettante infaida (sed alibi idefc 
cod. /airfa ) Aoo ttt inimicitia ; Ma. vero pro his /anfa M , 
requiratur. 

XLVI. 

— , 55 Rubricam sokM habet Cav. 

— , 57 curiea ) Vero. cuit^am. 

— , 58 rumpatur ) Verc. et Epor. rumpantur. 

coperiunt) IU Saog.; cooperunt Verc.; cooperianl Epor.; n». 
periunt rell. 

— , 5g — 98 , 1 ^ceri< ) IU Verc. his tribus in locis ; Cav. et Mi 
ieme\ fecerit, bk fuarhl-, Sa«g. cl Epor. «bio^w /arM. 

— , 60 duodieem) IU Sang. ; rell. XII.' 

iret ) Post hano vooeaa in v. fuerint iaeipit eodkis Sut 
fol. Vta. 

98, x deeem et octo ) IU Swtg. ; reil. XYIH. 

namirentur ) lta Verc. ; rell. avmereMao'. Post haoc ' 
reliqua deaanl in Epor. 
— , . a m istai) IU y«rc. ; istat Sang. ; iste Cav. et Ma. 

XLVII. 

— , 7 URO omo ) Verc. et Ma. unmm otsum ) Cav. tmo wie. 

duodicem ) 1U Sang. ; reH. XII. 
— , 8 fuerent ) IU Verc. ; rell. fuerint , nbique in boc capite. 

viginti quattuor ) IU Sang. ; rfell. XXJIIJ. 
— , 9 tres ) Epor. tres ottot ; Cav. et Ma. tria oisa. 

triginta sex) IU Sang. ; retl. XXXFJ. 
— , 10 nomirtntuT ) Ila Vere. ; rell. «tgn nf flt r. 

ita ) Ma. itojtie ; Epor. tamem. 
— , M lo/u ) Sang. toie/ ;. Cav. io/e ; Ma. toiem. . 

a ) IU Sang. ; reil.. oaL 

^erfu ) IU Verc. et Epor. ; rell. p*dm. 

viam ) Sang. Cav. «a. 
— , 13 miniura ) IU Verc. , mnde IUlis wdrura ; rell. 
— , i3 certo veaV ) Epor. certo peoe» ; Verc. cartom ptdit. 
— , 14 mano ) Cav. rnomu ; Ma. «unau 

XLVIU. 

Inferiore folii parU resecU deest in Sang. , praeter 

XLVIIU , prior capitia pars asque ad istamwnii. Getotn 
rubrica deest in Cav. et Ma. 

. — , 19 angargmtkmngi) Vero. angargathing; Epor. emgargtthtm\ Cn. 

et HeroWu» amgargatheit ; ood. Catbedralis Mutiaauii tmA 
Mniat. ari (an S) gargathungi; codeK Verooeasa hnc *tr- 
gathungi. Cf. neUU ad baao voeeai cap. wu. InMa.deot 
qualiter — idesL , 

— , ao qualitalem ) Cum bac voce incipit Sang. VI». 
conponatur ) Sang. conpmnatur. 

— , ai ab ipnm ) IU Verc. et Sang., pre ab ipso, nt Ma.et Epor.j 
Cav. perperam ipsL Tamen pro qmi Sang. emjmi. 

XLVini. 



Rubrica deest in Cav. et Ma. ; Verc. habet De natmm 
— , a6 ei cenponatmr) ei aolns habetVerc. Tum 
Ma. ; etmptmr Verc ; eon*. relL In Ma. 



Ssag. tl 
utmprs. 



Rnbrica ueest in Cav. et Ma.; in Vere. eat De labrum abtcum. 
■ — ,. 3o eempamat) Sang. , Cav. conponat ei. 
— , 3t texdecim ) IU Saag. ; rell. XVI. 

, -. demti* appa rmr il ) IU Vero. ; rell. dentet appmrmtrint 
unum) iUVerc. et Epor.; relL umu. Tum Epor. omitutam. 
— , 3a vigimti ) IU Sang. ; reU. XX. 



XLim. 



LI. 



— , 45 loKdoi — conponat ) Sang. et Epor. conponat ei totd. tex. 
— , 46 ti alapat, tex ) IU Verc. et Ma. ; et si alapat, comp. 10I. VI 
Epor. ; ri alapa , totid. VI.£*nj.; deeat ia Sang. 

xtv. 

— , 5q ftritat) Ita S»ng. ; plagit Cav. ; y/aoo* rell. CeUrom dub> 



Rubrica deest in Ma. ; in Cav. est De dcnte exemtto , 06 
nempe rabricam capitis L11. 
— , 36 alii) Aeest in Verc. 

risum) IUVerc.; Epor. hic et infra rito, mt etiamBum lUli; 
• Saag. et rell, ritu. 
— , 37 pro mnum dtnlem ) 1U Verc.; pro mno denttm Sang. ; pro «*> 
dente Cav. et Ma. ; dt uno dcalc Epor. 



Digitized by 



Google 



a8 9 



ET VARtAT: LECTiONES 



390 



98, 37 dit) Ptodtt , ut Gav et Epdt. ; compakat Ma. 

) It* Saag. ; VI Epev. ; rell. 
— , 38 plures futrttil ) IU Vere. ; Sng. />Arru fkerint , fuerint etiam 
codd. rell. 
rtn ) Hic etiam Epor. rtw, 
apparentis ) Verc. aparentit. 
' nomtre ) IU Verc. ; rell. numero. 
— , 39 conponantur ) conp. Cav. et Epor. ; componat Ma. 

<* pretktur) ef adpretientur Ca». etEpor. ; deest in Ma., item- 
que in Sang. , sed hic ob codicis forle mntilationem : bic 
enim deainit Sang. VI» , cujus foiii inferior pais reaeota 
est , ut monuimus ad cap. xlviii. Folium VII incipit in 
■cap. inu. " 

LII. 

Rubricam soli babent Verc. et Epor. In Verc. est maxillarit. 
• — , ifl aui ) ati» Cav. , aliis Epor. ; deest in Ma. Pro dentem — plu- 
ret Epor. babet tantam denus maxxUarei. 
— > 44 P er umm dentem) Epor. pro unam dtntem; Cav. pro un* dente. 
octo ) IU Verc. ; XVIII Epor. ; VIII rell. 

LIII 

Deeet rubrica in Cav. et Ma. ; in Epor. est De tmre abtcisa. 
— , 48 absciderit ) Verc. abteederit. 
— , 49 •«' ) lta Verc. el Ma. ; deest in rell. 

LIIII. 

— , 53 t» faciem fceerit ) Epor. fecerit m faciem. 
— , 54 «' ) Deest in Cav. et Epor. 

sedicem ) IU Verc. ; XVI Cav. et Ma. ; XII Epor. 

LV. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. 
— , 58 plagam in nasum ) Cav. et Epor. plaga in naso. 
— , 5y resolutaverit) Ita semper Verc; recenliores codd. resolidaverit. 
cechatrices) Ila Vcrc. , et quidem, ut videtur, pro cicatrix 
singulari numero, quod exhibent codd. rell. 
' — , 60 In fine legis Heroldus, lum Muratorius el reliquao edd. ad- 
" dunt: Si no» resolidaverit , quartam partem pretii ipsius com- 

ponat ( dcest hacc vox apud Heroldum ) ut supra. Sed ea 
glossam sapiunt: absunt vero ab omnibus codicibus nostris, 
alque cum Muratorius uncis incluserit ( quos lamen ne- 
■• glexerunt posleriores editores), patet desumpsisse eum cx 
Libro Legis Longobardorum , ed. Goldasti, unde ejus tcxtus 
descriplus est, defnisse autem in iis quibus utebatur co- 
dicibus. 

LVI. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. 

99, 3 conponat — resohttaverit ) Cav. et resolidaverit, comp. ei soli. XVI; 

Epor. resolidaverit (omisso si ) conp. sol. XVI. 



99 , 34 si tramforatum fuerit ) Epor. si transfbraveril. 
— , a5 transforata ) Ma. et Epor. transforatum. 



lvh. 



LXI. 



Rubricam soli habent Verc. et Epor. , in quo pro nomiro est mt- 
mero. 

— , 39 Si plures ) IU recte Epor. ; Si quis plures rell. ; unde mox 

pro fuerent seu fuerint Cav. fectrit. 
— , 3o nomirentur) IU pro more Verc. ; recentiores codd. numerentur. 

per unamquamque) Epor. per unam quoque ; in Cav. deest per. 
— , 3i ampliut si) Cav. si plures. 

conponantur) Rectros forUase Epor. conpotenlur. SimiliUr Ile- 
roldus numerentur. 



LXII. 



In Ma. deest rubrica ; Cav. babet De manu abscisa. 
— , 37 ticut ) IU Verc. ; rell. quod. 
— , 38 jie ) Deest in Ma. et Epor. 

sideraverit ) Epor. sideratus fueril. 

a corpore ) Deest in Verc. 

LXIII. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. Pro digita ( unde IUlicum le dita ) 
Verc. digito. 

— , 44 pretii ipsius) Deest in Ma. et Epor. , in Cav. dccst ipsius. 
Ab bis verbis incipH codicis Sangallensis folium VII». 

- - , 45 occisissit ) IU Vcrc. ; Sang. occidissit ; rell. occidisset. 

LXIIII. 

Sang. et Epor. De secundum digitum ; Cav. non modo omiltil ru- 
bricam , sed et capilis numerum , ut sequens caput nu- 
merclur LIIII. Nullus tamen hujusmodi error in indice. 
— , 49 quis alii ) Deest in Ma. 

mano ) IU Vere. , hic et in sequenti capite , IUlica forma ; 
rell. manu. 

— , 5o sedicem ) IU Verc. et Sang. ; XVI Ma. et Epor. ; XVII Cav. 

LXV. 

ln Cav. LXIIII. Rubricam habenl Verc. cl Sang. , in quo De *** 
tium digitum. 

— , 54 lertium digitum ) Verc. tertio digito. 

quod est medianum ) Sang. et Epor. quod est medianus ; Cav. 
qui est medianus. 

LXVI. 

In Cav. LXV. Rubricam solus habet Verc. 
— , 5g quis alii ) Deest in Sang. , Cav. el Epor. 
digitum ) Deest in Epor. 
dc manu ) Ila Cav. ; decst in rell. 

LXVII. 



Haec item rubrica deesl in Cav. etMa. Celerum in cod. Verc. hoc 
caput, excepta rubrica, seqnenti posponitur; quem ordi- 
- nem- habenl etiam edd. Mihi minus probandus Videlur, ne 
rubrica cum ipso capilis contexlu pugnet. Cf. praeterca 
cap. cu , cx. 
-, 9 XVI) Epor. X. 

LVIII. 

Hoc caput in Cav. transferlur post cap. lxii , errore amanuensis , 
ftfcm recto loco recenselur in indice. Hinc in textu codicis 
Cavensis sequens caput lvhii signatur numero LVIII; lx 
numcro LVIIH; lxi numero LX; lxii numero LXI; de- 
nique hoc lvhi numero LXIl. 

— , i3 non ) Dccst in Cav. 

— , 14 or/o ) IU Verc. ; rell. VIII. 

LVHII. 

Rubricam solus habet Cav. 



LX. 



Rubrica deest in Cav. el Ma. 

— , a3 plagaverit — non fuerit) Cav. , mediis omissis, habcl lantum 
puncxcrit aut plagaberit , si transforata fucrit. 



In Cav. LXVI. Rubricam solos habel Verc. 
30 , 3 Si ) Si quis Verc. ; in Sang. ob lacunam lectio incerla esl , 
sed cf. noUU ad capp. lxvi , cl lxi. 
de manu ) IU Cav. ; deest in rell. 

Lxvni. 

In Cav. LXVII. Rubrica deest in Cav. el Ma. 
— , 9 ei ) Deest in Ma. 

sideralus ) Verc. et Cav. sideralum. 
— , 10 partem ) Deest in Sang. et Ma. Ceterum Sang. quarta. 

ei ) Deest in Ma. et Epor. 

LXVIIII. 

In Cav. LXVlll. Rubricam solns habet Verc. 
— , i5 Si quit) Ab his verbis incipit Sang. Vllk. 

de pcde ) Cav. pedis ; Sang. ptdet. 
— , 16 sedicem) IU Sang. ; XVI Ma. , Epor. et edd. ; X Verc. ; VI Cav. 

LXX. 

Rubricam solus habetVere. Dcsidcratur boc capul inCav.; receh- 

sclur tamen in indice. 
— , 20 quis alii ) Deest in Sang. 

digitum dt pedc ) Sang. digito pedem. 



Digitized by 



Google 



agi NOTAE 

30, ai VI) Ma. VII 

LXXI 

In Cav. LXVUll. 
— , a5 5i ) Si quis C«v. 

<fc />ei/e) Ila Ma. et Epor.; pedis Verc. el Cav.; deesl in Sang. 

LXXIL 

In Cav. LXX. 
— , 3o 5i ) Si quit Cav. 

rfe pede ) 11« Ma, ; ped' Cav. ; deesl in rell. 

LXXIII. 

In Cav. LXXI. 

— , 35 de pede ) Ita Ma. ; pedis Verc. ; p«T Cav. ; deesl in rell. 
— , 36 duo ) Ita Sang. ; // Cav. et Epor. ; /// Verc. ( et Ma. ? ). 

LXXIIII. 

In Cav. rubrica ponitur De plagis et feritis , praeposilo numero 
LXXII ; tum omisso numero LXXIII seqoitur hnjus ca- 
pitis contextus praemisso numero LXXIIII, nt sic iterum 
capilnm numeri cum edilione noslra conveniant 
— , 4» /» ) 11« Sang. , Ma. , Epor. tam in textu quam in indice, et 
Heroldus ; reliqui De , nec male. 
omnts ) Ila Verc. et Epor. eliam in indice ; omnis Sang. ; 
omnibus rell. 

— ,4« ove ) H* Verc. el Epor. eliam in indice ; rell. juae. 

evenerit ) Ita Vcrc. et Epor. eliam in indice ; rell. evenerint. 
— , 4 3 majorem conpositionem ) Sang. majure ronpositione. 
— , 43 quod) Sang. quae; minns recte. Tum inimisitia hic, ut alibi 
plerumque , Verc. ; rell. inimicitia. In Ma. deest quod est 
inimisitia. 

acceptam suprascriptam conpositionem ) Ita Ma. ; acceptam su- 
perscriptam eompositionem Cav. ; acceptam sstam conpositio- 
nem Verc. ; aceepta ssta conpositione Sang. ; accepta conposi- 
tione Epor. 

— , 45 teneatur ) Ab hac voce incipit codicis Sang. folium VIII*. 

set sit sibi ) sed sit Sang. , Cav. , Ma. ; nisi sit Epor. 
— , 46 manente amicitia ) Sang. amicitiam manentem ; Epor. amicilia 
manenlem. 

— , 47 spalio ) Ita Verc. ; rell. spatium. 

— , 48 qualiter ) Verc. et Cav. qualiler eum. 

angargalhungi ) Solus Cav. argargathungi. Ma. omittit qualiltr 
— id est. 

— , 49 personae ) Verc. persone. Cav. addit quod valutrit. Glossa. 

LXXV. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. ; Sang. et Epor. habent Ve iufuntts 
( Epor. in indice 5i infans ) in utero matris occisus fuerit. 
— , 53 matris ) Sang. matris suae. 

ab aliquem occisus futrit) Ita Epor. ; occisus fuerit ab aliqutm 
Sang. ; ab aliquo fuerit occisus Ma. ; ab alio quoquam homi- 
nem occisus fuerit Cav. ; mortuos fuerit atque occisus Verc. 
— , 55 adpretietur ) Sang. praetietur. 
— , 5j si ) Ma. si ipsa. 
— , 5g mortuum ) Verc et Ma. mortuus. 
fuerit) Sang. erit. 
cessante ) Hinc incipit Sang. VIII». 
— , 60 nolendo ) Epor. nolendum ; Ma. nolrns; Cav. nolendo hoc. Pro 
eo — fecit Verc. id est inimisilia. 

LXXVI. 

Rubricam codd. omnes cum textu confusam exhibent In Cav. ru- 
brica est De aldio el servo; tum incipit textus De aldio et 
ministeriali. de iUo vero ministtriali ; Sang. , cni consentit 
Ma., habet uno contextu De haldius et servus minisleriales 
de illos viro menisteriales ; demum Verc. et Epor. habent 
tantum De aldius et servus ministeriales. 

31 , 4 dicimus ) Deest in Cav. et Ma. 

— , 5 domui ) Ma. a dominis. 

sutit aut provati ) Ita Sang. ; tunt aut probati Ma. ; sunt aut 
. probali sunt Epor. ; aut prorati deesl in Verc. ; in Cav. est 
singulari numcro qui doctus domi nutritus aut probatus tst. 

LXXVII. 

— , 9 ministirialtm) Ila Verc. ; mentsttrialtm Sang. ; ministerialem rell. 



CMTICAE 39 a 

31 , 11 conponat ) Epor. emp. ti ; perperam : nec eaim strto U | 

aldio sed ejus domino solvenda coaposilio. 
uno ) Ita Verc. «I Epor. ; unum Saag. ; / rell. 
xi duas feeerit) Ita Sang., Cav. el Epor.; si dut futriut Mi. 

si duas ferilas Verc. 
dit) Ita Sang. , id est det, ut Cav.; conponat Ma. et Epor. 

deest in Verc. Item in hoe rapite secundo et tertio loce. 
— , 13 duos ) Ita Vere. ; Sang. duo ; relt. //. 

tres fectrit) Sang. tres fictrit; Ma. tres fuerint; in Cav. deai 

fecerit. 

— , i3 ficerit) Ita Sang. ; fuerint Ma. ; deesl in rell. 

quattuor ) Ita Sang. ; rell. ////. 
— , 14 nomirentur) Ita Verc.; nomeretur Epor. ; mtmtrtlur C*i.; n- 
merentur rell. 

LXXVIH. 

Cav. rubricam exbibet De numero plagarum ; qnae , si vel muinx 
genuina easet , superiori capili psaenultenda fnenL 
— , 18 alieno ) Ita Vere. ; relL alienum. 

ministerialem ) Sang. minesterialem. 
non rumpantur ) Verc. a prima manu omitiit non. 
— , 10 una ) Verc. unam. 

dit ) Ita Sang. et plerumque etiam Verc. ; qut boe loee, ai 
reli. , «fei. Ceterum in bac voce deainit Sang. VI Uh. tt- 
lium VIIII incipil in cap. Lxxxv. 
duas plagas fecerit ) Epor. duas plagas futrit ; Ma. due plets 
fuerint. 

— , ai dit ) Ita Verc. ; det Epor. ; conponat rell. 

si trts — VI) Haec, quae lamen omnino genuina videitnr, 
desunt in codd. omnibus praeter Cav. , et in edd. 
— , aa escepto operas et mercedis mediei) In bac formula ubiqae u- 
quimur Verc. Pro eptras Cav. el Ma. opera. Pro merutu 
Sang. mercides, nonnumquam mercedes; Epor. et Car. mrr- 
cedes; Ma. mercede. Pro medici Sang. medeci. 
si vero ) Epor. et si. 
amplius ) Cav. phtres. 
— , a3 nomirentur ) Variant codd. , ut superiore capite. 

Lxxvira. 

— , ossa — conponat) Pro bis Verc. perperam e snperiore eapile ew 
non rumpantur pro unam plagam dit tol. II. si dmas fecerit iri. 

LXXX. 

Cav. et Ma. rubricam non babent Pro fada Epor. fadem. 
— , 36 plagam — fecerit ) Epor. plagavtrit in faatm. 

LXXXI. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. 
— , 4^ *» ) Cav. el Epor. ac si. 

LXXXII. 

Rubricam habenl Verc. et Epor. , in quo Dt nato abstis*. 

Lxxxm. 

Rubricam solus babet Epor. , in quo absctsa pro absdsa. 

LXXXIIII. 
Et hanc rubricam solus servavit Epor. 

LXXXV. 

Rubricam babeut Verc. et Epor. , in quo De dentes txcussos. 
33 , 4 r "° ) ,hl E P° r - » risum Verc. ; risu rell. 
dentem ) Deest in Ma. 

per hoc ) In bis verbis incipit codicis Sang. foliam VUIU; 
in quo mox mtmero. 

LXXXVI. 

Rnbrica deest in Cav. et Ma. ; Verc. babet De maxiUaris. 
— , 10 aMio — ministeriali ) Deest in Sang. , Ma. et Epor. 

maxillaris dtntis ) Ita Verc. ; rell. maxiUares dentes. 
— , i( per unum maxiUare ) Sang. pro uno maxillare ; Epor. el Vs. 
pro uno dentt. 
plurrs ) Verc et Cav. amplius. 
— , i3 eonponanlur) Ma. compnntt ; Epor. conp. 



Digitized by Google 



ag3 



ET VARIAE LECTIONES 



LXXXVll. 



Hubrica deest in Cav. et Ma.. lo Seng. est De otnthhtm rupto; in 
Epor. De brachio rupto. 

LXXXVIII. 

tn Cav. et Ma. deest rubrica. Pro mano Sang. manu. 
38 , a3 aldius — minitterialti ) Sang. haldium ulitnum aut servum mi- 
nisteriali. 

lxxxvhii. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. Pro digita ( cf. cap. lxhi et xcvi ) 
Verc. digito. 

— , 28 atienum ) Poit hanc vocem reliqna cnm inferiore folii parte 

reoisa rant in Saog-. 
— , 39 de manu excuuerit ) Verc. absciderk. . 

xc. 

Cwm boc capite ineipit Sang. VIHI». 

— , 54 seeundo digito ) Ita Verc. ; rell. secunavm digitum. 

de manu ) Sang. vutnui. 
— , 35 tex) Epor. //. 1 

XCI. 

— , 39 urtium) Epor. a priata manu lecundum , sed emendatum ///. 

qund eit medianum ) Deest in'Verc. et Epor. 
— , 4° lolidoi duo ) Verc. tum in boc tnm in aequente capite 10- 
•• Hdo uno , fortasse recte ; verum in lecttonem quam rece- 
pimus consentiunt codd. noslri reKqui omnes, etiam Sang. , 
et Heroldua. Alii codd. 10L lll. 

XCIl. 

\ ■ ■ , 

— , 44 digilum ) Epor. digilo. 

dt tnanu ) Deest in Sang. el Epor. 

— , 43 lolidoe duos ) Cf. notata ad cap. xr.i. 

xcin. 

— , 5» gvattuor ) Ita S» ng. ; rell. ////. 

XCHH. 

Rubrica deest in Cav. el Ma. ; Sang. omillil rupta. 
— , 54 ministerialem ) Sang. mentiterial" ; Epor. ministtriale ; Cav. 

el Ma. baec per dativum exhibent 
— , 55 tivia ) Ita Verc.; tikia Sang.; tibi Bpor.; titriam Oav. «t Ma. 
tret) Ita 8ang. ; Cav; ////; rell. ///.' ■ 

» . . ».. » • . , - ..<■• »i. .iixev} .. 

Rubrica deest io Cav. el Ma.- ; Vefc. imbaUIto.ptdtM abnitum^ 

— , 60 miniMteriilem ) Saag. . minmttriai , post ejaae neiiqaa efus ,pa- 

-ginae «bacisa enat.. '■ . • > ''■>,( ■ • > v " • 

33, 1 ipsius) Post hanc vocem Verc. «4 Cavl- insernaH ei ; reclius 

deest in Ma. et Epor. 
— , 4 excepto — medici) Ita Cav., itb> tamen scribitur opera et mer- 

cedei; deest in reil. 

... >.■■• XCVl. 

Rnbtioa deeat i» Car. et Ma. 
, . 7 faUam ). Cam Jiac vooe tncepit Sanc. fol. Xa. 
oV ) Saatf; o> Bwaeai, Cav. pedii 

quattuor ) IU Sang. : reli. 1UI. ,'..•. 

.. XCVII. 

— , 11 Si lecundum digitum ) Sang. habat>Si. guii haldium ahemum 
; aiu lervum uaituttriaii itcundum digitum. ... 
>/e ne</e ) ^eafw Verc. et Cav. ; deest m Saog. 

— , i3 duos ) lta Verc. ; Sang. duo ; reU. iL 

1 •:. . v 1., , ' .... 

XCVIU. 

— , 17 rfe perfe ) ^et/u Cav. ; deest in Verc. >. 
— , 18 rfuoj ) Ita Verc. ; Sang. rfao; i»U. //. 

xcvniL i 

)' :•'.,.'.',•■■'. ■ ' ■'.■•' ' 

— , 31 quarto digito ) Ita Verc. ; rell. quartum digitum. 



33, l-j rfe pede ) Cav. aerfw; deest m Verc. 

sofirfo «ao ) Verc. 10I. uno ; Sang. lolidum 



C. 



=9 ^ 
; rell. 10I. I 



— , 37 quintum digilum ) Epor. fttmtam digito. 

de pede ) Cav. ptdii ; Epor. perfe« ; deest ia Verc. 
— , 38 tolido uno ) Verc. sot. tiuo; Sang. loHdum uuum; rell. sol. I. 



CI. 



Rubricam omittunl Cav. el Ma. Pro capso Verc. captum. 
— , 3a miniiteriatem ) Sang. ministeriab. 
— , 33 plagwm ) Epor. piaga ; Sang. p/«ru 

e«n>o ) Verc. capsom ; Cav. et Ma. captum. Tum io Epor. ad- 
ditur /ecerif post «aoiua , sed indncitur ; in Verc. additur 
post captom. In Cav. verba plagam intra capsum transfe- 
runtur post arma. 
lagitta injecta ) Verc. lagittam tnjectam. 
con ) Ita Saog. , ut etiam nuno Ilali ; rell. eum. 
— , 34 fecerit ) Sang. ficerit. 



Cll. 



Robricam soli habent Sang. et Verc. Pro brachio Saog. brachium. 
— , 40 miniiterialem ) miniiteriali Sang. , in quo cum hac voce in- 

cipit fol. Xa. 
— , 4> coxa ) Ita Snng. et Bpor. ; rtll. ccxam. 
— , 4'-» excepto — medici ) Deeat in Ma. ; Epor. •mttth mtdici. 

lic ) Ita Sang. et Verc. , tum Heroldns ; deest in rell. 
— , 43 pertunderit ) Ita Cav. et Epor. , quod vix amanuensi tribuen- 
dum ; Verc. et Ma. trantforaverit , e superioribus repeti- 
tum , ut suadel Sang. , in quo pertransforaverit. 
toUdo ) Ita Sang. ; refl. itl. 
unum ) Ila Sang. et Verc. ; rell. /. 



CIII. 



Cav. el Ma. rubricam omiUaat; Epor. habet Dt tarvo ruiticano. 
— , 48 alienum rusticano ) Sang. ruiticano atieno. 
ptagam ) Epor. plaga ; Sang. ;Aaca. 

— , 39 fecerit ) Sang. ficerit. 

cutiga ) lta Sang. et Vero. , rell. cutiea. 

— , 5o unam plagam ) Sang. una ptaca. 

pro duai ) Sang. rfe duai placai. 
— , 5i li piagas capttis ) Sang. ptaeai capittn, deest in Ma. et Epor. 
— , 5a fuerint ) Verc. fuerit. 

nomirtntur ) Ita Vere. ; relL mtmereutur. Item mox. 
— , 53 unum aut plurei) Haec desunt in Verc; Sang. babet post osia. 
■ttti ) lta Sang. ; rell. ///. 

Cllll. 

> .' i 

Rubrica deest in Cav. et Ma. Pro /boia Saog. fadat ; Bpor. faciem. 
— , 59 quis ) Deeat tn C«v. 

rusticanum ) Verc. ruiticanus. 
facia ) Ita Verc. ; Sang. fadae ; rell. faciem. 
— , 60 fectrit ) Sang. ficerit. 

>) Ita Sang. ; rell. L • 



CV. 

Rnbrica deest in Cav. et Ma. ; Verc. habet De oculum evulsum. 
34 , 3 quis ) Deest in Cav. 

servum ) Cum hac voce desiuit Sang. Xk ; a voce alienum 
incipit Xla. 
— , 4 " ) Cav. , Ma. ac ii. 

occidisiit) Sang. occidessit ; Cav. el Ma. oceidissel. 
domino ) Ita Cav. , Ma. , Epor. ; duo Sang. ; dnm Verc. 

CVI. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. ; Verc. habel Dt nasum abscisum. 
— , 9 absciderit ) Verc. absciserit, aed ia proximis capitibus absci- 

dtril; in Sang. litterae cirfe resectae sunt . 
— , 10 qualtuor ) Ita Sang. ; rell. ////. 

CVII. 

Hoc capnt sequenti postponitur in Sang. et ia indiea Ma. 

— , 1 5 absciderit ) Sang. absciserit. 

— , 16 unum ) Ita Verc. , plenis litteris; in Sang. numerus resectus 
est; rell. // 
excepto — medici ) Deest in Vere. et Cav. . ■ 

38 



Digitized by 



Google 



a 9 5 



NOTAE CRITIGAE 



CVIII. 



29G 



cxvnn. 



Hoc caput in Sang. et in indice Ma. superiori praeponitur. Rubrica 
deesl in Cav. et Ma. ; Verc. habet De labrum abscisum. 
34, ai labrum ) Sang. labro. 

absciderit ) Sang. absdserit. 
— , aa denlit ) Ita Verc. ; rell. dentes. 
appareant ) Verc. appareal. 

trct ) IU Sang. ; /// Cav. , Ma. et Epor. ; //// Verc. 
CVIIU. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. 
— , 37 riso ) Ita Epor. ; risu Sang. , Cav..et Ma. , risum Verc. 

apparit ) Ita Verc. ; in Sang. ultimae lilterae absciaae sunt; 
rell. appareat. 

unum dentem ) Ita Verc. ; rell. uno dente. A verbis pro ma- 
xillares incipit Sang. Xlk. 
— , a8 vero ) Deest in Verc. 
— ,. ag autcm ) Deest in Sang. 

amplius) Ma. phtres. 

fucrint ) Verc. fucrit. 

nomiro ) Ita Verc. ; rell. numcro. 

CX. 

Rubricam habent Sang. , Verc. etEpor. Pro brackio Sang. brachium. 
— , 35 duos ) Ita Verc. ; duo Sang. ; // Cav. et Ma. : in Epor. de- 

sunt verba soiidos — conponat. 
— , 36 solido ) IU Sang. ; rell. sot. 

CXI. 

Rubricam habent Sang. , Verc. et Epor. Pro quat Verc. et Epor. 
que : pro intra Sang. t». 
— , 43 plagaverit ) Sang. et Epor. placaverit. 

tres ) IU Sang. ; /// Cav. , Ma. et Epor. ; //// Verc. 
— , 44 ntdici ) Post hanc vocem Epor. perperam addit verba Et si 
— conponat e sequente capile. 

CXII. 

In Cav. et Ma. deesl rubrica. Pro aut Verc. seu. 
— , 5o scu ) IU Verc. et Ma. ; rell. aut. 
— , 5i dc ) deest in Sang. 

— , 5a annit ) IU Verc. et Epor. in cap. cxi ; in Sang. postrema 
vocis syllaba resecta est ; anni rell. 
spatio ) IU Verc. ; rell. spatium. 
fucrit ) Sang. fuerint. 
— , 53 non rcdicrit sanitatem) Verc. sanitatem non redierit. Ceterum 
cum his vocibus desinit Sang.XIk; Xlla incipit cap. cm. 
In Ma. deesl et ad — sanitatem. 
— , 54 quod ipsc valuerit) IU Verc. ; quod valuerit Epor.; quam (Cav. 
quod) appretiatus fuerit Cav. et Ma. 
domino ) Epor. in cap. cxl dominms , perperun. 

cxm. 



Rubricam habent Verc. et Epor. , in quo De 
— , 5g domino ) Verc. dnm. 

CXIIII. 

Rubricam habent Verc. et Epor. 

cxv. 

35, 9 svlidos III) Ma. sol. IIII. 

CXVI. 



— , i3 digitum de manu) Epor. habet Untum demu, partim eliam 
eraaum ; Verc. omillil dc manu ; anU quas voces Ma. ad- 
dit quod cst medutnum. 

— , 14 solidum unum ) Epor. sol. II. 



Cav. et Ma. rubricam omitlunt. In Epor. deest absciso. 
35, 38 absciderit ) Epor. excusserit. . 

— , 39 ipsius) Post hanc vocem Verc. inserit et; perperam, domino 
enim , non servo , oompositio solvenda. 
ut supra ) Cav. ut supra legitur ; deesl in Ma. 

CXX. 

Rubricam habenl Verc. et Epor. , io quo a tecunda manu digiuu. 
— , 33 de pcdc ) Cav. pedis. 

CXXI. 

— , 38 de pedt) Pro hae voce Epor. repetit digitmm; Cav. habst pedit. 
— , 39 solido uno) Epor. soL II. 

CXXIL 

— , 43 de pedt ) IU Ma. ; Verc. de pedum; Cav. ptdis; Epor. oailtit 
digito de ptde. 

CXXIII. 

— , 48 dc pede ) IU Ma. ; ped' Cav. ; deest in Verc. ; Epor. omillit 
digitum de pedt. 



CXXIIIL 

53 pedis ) IU Verc. ; ped' Cav. ; de ptdt Ma. 
conponat) Ma. det. 

cxxv. 



deest in Epor. 



Rubricam habent Verc. et Epor. , in quo bapluto pro battuto. 
— , 58 percusscrit ) Epor. battiderit. 

— , 59 pluslai ) Cav. et Ueroldus pulslahi ; Epor. phtscla ; Esteini 
pluslaim ; cod. Cathedralis Mutineaais puliscUtgi; alii codd. 
pluslaib; in Ma. deest id est pluslai. In Verc. legitnr Uut- 
pluslaisuulnus , ut vel legendum sit pluslai, et inter 1 et « 
supplenda littera t; vel plusUUs; et post hanc vocem sup- 
plendum si. Primam lectionem praetuli, reliquonua codi- 
cum auctoriUU magis firmaUm. 

36, 1 feritas fucrit) Epor. futrit feritas ; Cav. omittit fuerit. 

— , a si fuerit) Pro si fuerit Ma. feritas; Cav. ftrite; deest in Epor. 

CXXVL 

ln rubrica pro mtmbrum Epor. membre. 
— , 6 Si dt) Cav. omiUit Si ; Ma. et Epor. oa&ittaat d*. 

feritas superius scriptas ) Epor. feritas suptrius scripta ; Mi. 
ferite suptrius scriptt ; Verc. dt ssUu ftritas ; Cav. ftritii 
suprascriptii. 
— , 7 MumsttritJet , stm smrvi ) Deest in Cav. 
— , 9 si de ra tm m ) s> sideratum Cav. ; si titUratmt Epor. 
— , 11 perexcussissit ) Ma. txcussisstt ; Cav. et Epor. perpersm tt- 



CXVII. 

— , 18 digitum de manu ) Deest in Epor. ; Verc. omillit de manu. 
— , 19 solidum unum) Epor. sol. II. 

CXVIIl. 

— , a3 de manu) Deest in Verc. 



CXXVII. 

Cav. spuriam rubricam addit De plaga. 

— , i5 aUius) Epor. a prima mann aUionts, aed emendatuo aUiot, 
quod inUr ceUra Ustimoaio esse poUrit, qnanU fide aat- 
nuensis exemplar suum descripserit, nec fas duaerit di- 
cendi formnlis cpne no Umpore vigebant, et invito e mun 
exciderant, oonUxtum legis defei lassa. 
— , 16 quam tt ) Ma. et Epor. omiUunt eL 

ministtriales , seu serri ) Deest in Epor. 
— , 17 inter eos ) Duo haec verba prorsus necessarU solus habet 

Verc. ; desunt etiam in edd. 
~, (8 sicut ) Deest in Cev. 

suptrius soriptum ) Ma. supra am sti tmtum ; Cav. et Epor. «• 

pra dterttum. 
finiantur ) Verc. finimtur. 
— , 19 exinde ) IU Cav. et ed. Heroldi ; inde Ma. ; de Epor. ; deeit 

in Verc. , et in edd. rell. 
— , ao citius ) Deest in Epor. 
— , ai quod) Epor. ex quod. 

arbitrata ) Verc'. arbitratum. 
— , 36 subter ) Male Cav. super. 

— , 37 que pro ) Ma. quod pro; Cav. quod, et omittil pro. 
— , a8 conpositionts ) IU Epor. , pro conpositicmis , ut Ma. ; Verc. el 
Cav. male eonpttitiont. 



Digitized by 



Google 



397 

% cxxvm: 

lotegram et sinceram rubricam solus habel Verc; io reliquis, umissis 
semel verbis qui plagat fecerit, rubrica cum lextu confun- 
ditur ; quin imo Cav. spuriam aliam rubricam addit Item 
de plagarum. 

36 , 33 medieo ) Ita Epor. ; medicut Verc. ; medicum rell. 

ntclexerit) Vero. a secunda manu addit medictu querere: glos«a. 
— , 35 lupratcriptai ) Deest in Verc. 
— , 3j mediei ) Deest ia Verc. 

cxxvim. 



!H)8 

37 , j3 occito ) Verc. oceitit. 

— , 34 magittro ) Verc. magittri ; Cav. magittrum. 

tolidot viginti ) Sang. viginti toU. ; rell. toL XX. 
— , a5 pro ditcipolut ) Hinc novum caput CXXXVJJJJ auspicantur 
Sang. et Ma. tam in indice quam in texlu. Ceterum Ma. 
Dt diteipuUi. 
autem ) Sang. aut, 
itquentet) Verc. lequtntii. 
— , a6 tedicem ) IU Verc. et Sang. ; rell. XVI. 
*— , »7 vero) Verc. veros. 

pattoret dicimut ) Sang. paitorii diccmut. 
— , a8 exeunt ) Sang. exienL 



ET ' VARl.VE LKCTIOIUIS 



Rnbriea deest in Ma. ; Cav. omittit occito. 
— , 43 nxagenta ) Ma. lexaginta; Cav. LX; Epor. x/. 

cxxx. 

Ab hoc capite incipit codicis Sang. folium XII*. — Integram ru- 
bricam habet Epor.; deest in Sang., Cav. et Ma.; in Verc. 
mutila est cum textu conjuncta, hoc modo: De tervo mi- 
nitteriaV provato ut tubra etc. Quam recepimns rubricam 
confirtnant eodd. omnes in indice. 

— , 47 alicnum minitteriaUm probatum, ut tubra, aut doctum occiserxt) 

Sang. alienum minitterialem ocdderit probatum aut doctum; 
in Ma. deest ut tubra ; in Epor. deest alienum et proba- 
tum, ut tubra, aut doctum. Cf. praeterea quae ad rubricam 
notavimus. E voce tubra pro tupra ortnm Italicnm tovra, 
sollemni litterarum permutatione. 

CXXXI. 

— , 53 alio ) Epor. aldio , male. Tnm Ma. omittit vero. 
minittcriale ) Sang. minetteriak. 
invtnitur ) Ma. ett. 

— , 54 nomen miniiterialem ) Sang. nomen mimiteriale ; Cav. ut no- 

men minitterialem ; Ma. qui mmitterimn. 
habeat ) Sang. et Epor. habet. 

— , 55 viginti et quinque ) IU Sang. ; rell. XXV. 

CXXXII. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. ; Sang. et Verc. omittunt occito. 

— , 5g matiarium occiierit ) Sang. mattario occiderit. 
— , 60 viginti ) Ita Sang. ; rell. XX. 

CXXXIII. 

In Ma. deest rubrica ; Csv. habet tanlnm. Dt bubulco. 
37 , 3 alienum) Deest in omnibus praeter Verc.; in Ma. deest etiam 
. nrvum. 

bovulca ) IU Sang. et Verc. ; reliqui in scribeadi ratione variant. 
dt tala ) Deest in Sang. 

— , 4 viginti ) IU Verc. ; rell. XX. 

cxxxim. 

Rubrica deest in Ma. ; in Cav. et Epor. cum toxtu confunditur , 
omissis in illo textus verbis tertum — ett , in hoc Si quit 
— eit. In rubrica Sang. ruiucanum, et mox cum pro tub. 

— , g ruttiganum ) Sang. et Ma. ruiticanum. 

tub ) Hic etiam Sang. cum , quod minus probo. 
— , 10 tedecem ) IU Verc. » secunda manu ; a prima maau dectm ; 
Sang. ledicem ; rell. XVI. 

cxxxv. 

Rubricam iU harjel Epor. ; in Sang* est Dt pattore occiio; in Verc. 
De paitorit occiiii ; deesl in Cav. el Ma. 
— , i5 porcarium alienum) Verc. falso ptgorariui, et omittit alienum. 

occiterit , mageitrum ) IU Sang. ; rell. occiderit , magiitrum. 
— , 16 ditcipolut harit ) 1U Verc. ; Sang. ditcipulat habii. 
— , 17 conponat ) Ab hac voce incipit Sang. XII». 

quinquagenta ) Ua Sang. , Vero. ; rell. L. 
— , 18 de inferiorci ) Hinc Saag. et Ma. Um in textu quam in in- 
dice novum caput CXXXVJJ auspicantur. Ceterum Verc. 
de inferiorit ; Cav. de inferiore ; Ma. 6* quit dt inferioribui. 
Tum Sang. , Epor. omiltunt autem. 

— ,19 vigtnli et quinque ) IU Verc. ; viginti quinque Sang. ; XXV rell. 

CXXXVI. 

— , a3 pecorario) Verc. pegorario; Cav. et Epor. male porcario. 

tto ) 1U Verc. et Epor. ; rell. itu. 



CXXXVII. 

Rubrica deest in Ma. ; Cav. rnbricam spuriam habet Jn infanltm 
occiio. Pro Si infant Epor. Si quii infam. 
— , 33 Si quii — occiderit ) In Epor. deest infantem parvoh de icrvo 
■ mattario ; in Saag. parvolo, et catu facientem. Pro de icrvo 
mauario Verc. de mauario aut de tervo ; Cav. de lervt aut 
de maitario. 

— , 34 arbitretur a judice ) Verc. arbiter , et omittit a judice. 
— , 35 qualem aetatem ) Vcrc. qualilatem. 

lucrum ) Verc. htgrum ; Epor. liberum. 
— , 36 potebat) Cav. poterat ; Sang. et Epor. potuit ; Ma. potest. 

conponatur ) Verc. et Cav. conp. 

cxxxvin. 

Rubricam Cav. habet Dt arbore ; omnino deest in Ma. Pro mcuo 
— occiierit Sang. inciium homine vtl occito ; Epor. inciso , 
hominemque occiio , fortasse recte. 

— , 4> <ft plurei ) Ab his verbis incipit Sang. fol. XIII». 

— , 4> tupervenientem — occidertnt ) Cav. luper cum venientem occi- 
derit ex ipta arbort. Pro occiderent Sang. occiterint. In Epor. 
verba tt alium — fecerent olim omissa, restituU sunt a re- 
centiore manu ac minus accuraU partim super erasam 
scripturam , partim ad finem superioris capitis. 

— , 44 fectrent ) Sang. ficerint ; Ma. ftcerint ; Cav. et Epor. fecerit. 

— , 45 fuerent ) IU hic et infra Verc. ; rell. fuctint. 

— , 46 aliquii ) Verc. aliqui. 

— , 47 mortuut fuerit ) Sang. mortuoi fuerint. 

— , 46 coUegantei ) Epor. eoUicantei ; Ma. male colligentes. 

pretii repotetur) Sang. praetii repute*** ; Ma. omitlit pretii. 

— , 49 coUega ) IU Epor. , Cav. , Ma. ; colliga Verc. ; coUegas Sang. 

— , 5o idem ) Epor. male item ; Cav. eodem. 

— , 5i iUi ) Deest in Cav. 

rtddant) Verc. reddat. 

cxxxvnn. 

Rubrica deest in Ma. ; Epor. habet De ventno temperato ; Car. De 
veneno. 

— , 57 qmi ) Deest in Cav. et Ma. 

te mp tra v trit ) Cum hao voce incfpit Sang. XITf*. 
— , 58 berendum ) IU Verc. ; bivendum Sang. ; bibendum rcll. 
— , 59 viginti ) IU Sang. ; rell. XX. 

— , 60 comiliatui) Sang. contitiatur (pro contiUator?) ; Epor. men- 
dose confuii. 

CXL. 

Capilis numerus abscisus est in Sang. 
38 , 3 vtntnum alii ) Sang. atH venenum. Ceterum veninum habet 
Verc. in hoc et sequente capile ; sed in cap. cxxivmi et 
cxlii venenum. 
bevendum ) IU Verc. ; bivendum Sang. ; bibendum rell. 
— , 4 ipttun venenum ) IU Verc. ; reH. ipia venena. 
mortuos ) Ila Verc. ; rell. mortuus. 

— , 6 adprttiatut ) Verc. adpretialum. 

ti eum ) ac ti eum Cav. et Ma. ; sicut Verc. 
— , 7 oecidiisit) IU Verc.; oceidessit Sang.; occidisset rell. Post hanc 
vocem Sang., Verc. , Epor. addpnt conponat; omiltunlCav. 
et Ma. , et quidcm rectius. 

CXLI. 

Capilis numerus ahscisus est in Sang. 1 
— , n Si quis ) Si qms vtl si qua Cav. ; Si quii alii Epor. a secnnda 
manu , Ma. 
dederit ) Sang. dedirit. 

— , 13 fmrit ) Cav. ex eo fuerit. 

— , i3 persone in intrgrum) personae m integro Sang. 



Digitized by 



Google 



2 9l> 



NOTAE CRITICAE 



3<-n 



CXLII. 



Hujus item capitis nomeros recisas est in Sang. 
38 , 17 aol ) Sang. , Ma. , Epor. vel. 

aiicui dtdtril ) alecui dtdirit Sang. Tuoi addil ad bivtndum : 
glossam puto , e superioribus repetitam. 
— , 18 accepit ) Ita Verc. , Sang. ; rell. acctperit. 
— , 19 domimu servi) lta recte Sang ,Cav., Mai; domitto tervi Kpor.; 
tervus domini Verc. 
medietatem ) Cum hac voce desinit Sang. XIII» ; M. Xllll 
incipit in oap. cxiau. 
— , ai pro quantut) Mfor. pro quantum; Cmx. pro quanta; Ma.«n> quan. 
— , ii n) Omiltit Verc. a prima manu. 
— , a3 qui accepit ) qui venenum accepit Cav. 

— , 24 ipium hominem ) Ila Cav. et Epor. ; iptum enim Verc. ; ipsum 

homicidium enim Ma. 
— , a5 id ipsa ) Deest in Ma. 

— , a6 quanti ) Cav. et Epor. quantum ; Ma. quanto. Moxin voce 
occidendum Verc. a prima mano omitlil iiUeras iiduut. 

— , 37 mortit — ancille ) Haec omista erent , et a recenliore manu 
restituta sunt , in Epor. 

CXLIII. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. Pro revmdtcaverit Verc. vindieaveiil. 
— , 33 pro humicidio ipso) lla Epor.; pro homicidio ipso Cav. et Ma. ; 

pro humicidium ipsam Verc. 
— , 34 pro ampotandam inimicitia ) Ita Verc. et Epor. ; pro ampu- 
tanda inimicitia Cav. ; pro ampuUmda faida Ma. 

— , 35 prestita) Post banc vocem Cav et Ma. addunt futrint; Epor. 

a recentiore manu supra liueam fuerit ; glossa. 
— , 36 ille ) Deest in Ma. 

rtrindiganii — accepit) Uaec verba, oscitantia lihrarii oniissa 
in Epor. , recentior manus in marguie resiitait. Pn> revin- 
digandi Ma. revindicaudi ; Epor.je revindieandi ; Cav.je rin- 
dicandi. 

— , 37 de partem que ) Cav. de parte qua ; Ma. a. parte tle qua. 
— , 38 tn dublum ) dublo Epor.; in duplum Cav. el Ma. Ex hac for- 
ma dublum, nec vero ex HUpauica liugua,orlae aunl aa- 
tiquatae jam Italicae vooes doblare, dobto, elc; tunl aliae 
id genus qoas servanl pleraeque Italicae diaJecli. 
— , 39 iterum ) Ita Epor. ; ite Verc. ; deest in Cav. 

- domino ) ItaMa.; domitii Verc; duminum Epor. ; dominus Cav. 
— , 40 et) Deest in Verc. et Cav. 

plagas aut feritas ) Cav. el Ma. phga aut ferila. 
— , 4 ■ qui ) Mendose Ma. quae. 

se vindicare) Ita Epor. ; revindigare Verc. ; temudu are Cav. et Ma. 
— , 4^ "> dublum ) Cav. el Ma. tn dupium. 

CKUUI. 

Rubrica deest in Ma. ; Cavi aabel De magittr», Ceteram voerm 
comacinut et derivatas codex Verc. ubique per uiimu m 
scribil ; codd. rell. minns reule UUeram , gcuunaut. Vido 
pmelerea quae adnntavimus ad inscriplioneu» Memoralorii 
de Magislris Comacinis pr.st Ediutuni Liulpraodi. 

— , 47 collegantes suos) Cav. , Ma. oolfegaufe juo. i 

— , 48 rcttaurandam vel fabrigendam ) Cav. et- Ma ad letiuurniiJu.n 
vel fabricandum ; Verc. ad restaurandam vel fabrigandum. 

— , 49 plucito finito ) Epor. placidum finitum ; Cav. male placitu t t l 

finito. ) 
suscepcrit ) Verc. susciperet. 
— , 5o aliquem ptr ipsam domum) Ila Ve»c. ,el M*. i, mImjuU ea ipsa 
don.utn Epor, ; aliquem pro iptam domum Cav. 
tnaterium elapsum, aut lapitlcni ) Ila Vefc. et Epnr. ; tnuterio 
elapso aut lapidae Cav. ; materiam .aut lapiden tlapsum Ma. 
— , 5i mori ) Epor. muri, forte solp proouneialioitu vilio ; at ni 

pro parietis, pesaime. . . ' ,,,| 
— , 53 ipsum ) Deest in Epor. . , 

— , 54 tn fabula firma) Ita Epor..;. in. fabuU ■firm Cur. cl Ma. ; fa- 

bula Verp. , omisso m et firnuu 
— , 55 suuin logrum) Epor. suum lucro; Cev.. ot Ma. suo lm ro. 
suscipil) Ita Verc. ; reU. suscepit, nec male. . 

CXLV. 

Uubrica deesl in Cav. ct Ma.i I'ro rogatm aul cunductoi Verc. ro- 
gatus aut canductus. 
39, 1 opera) Ma. el Epor. operaiiu Tam Ma. dicMiidum; U\ . dniaihia. 
uul soluciuiu — prtstandum ) l'ro I11 ^ Kpor. j r) fubricnmlam. 

— , a inter ) Verc. iu ; sed noslra leclio clariorem reddit seiileuliaiu. 

— 1 3 facienduiii) Kpor. fticieuilu ; Ma. libi /urieniUim , inalo. 
— , b ab ipsum ) Ila Verc. ; ab ipiu Ma. et Epor. , iit.vn Cav 

cadens — Occiderit ) Epor. mai|< — tl ucrident. 



39 , 8 iUe ) Vcrc. t7/i. 

ipie ) Ma. et ipie. 



CXLVI. 



Hobrica deest in'Ma. ; Epor. habet Ve iiwetutium; Cav. Item de foc: 
— , i3 quod tit volontarie) Deest io Epor. , sed reccntior glossa ad- 
posila est -i' vohmtarime. Fieri poteat ut et io reliquis co- 
dicibus tum aliis ilem in locia hacc el alia bnjuscemodi 
ex glossis orta sint. Nos codieum aaetorilalem eequi ma- 
luimus. 

— , 14 incenderit ) Verc. • pritna manu incederit. 
treblum ) Cav. et Ma. Iriplum. 

rettituat ) Hanc vocem fortasse rectius omitlont codd. prae- 
ter Verc. 

quod — tertiam) Haec, el mox vox pretii, deerant in Epor. , 

sed resliluit receotior manus. 
— , 16 crematus ) Verc. giematus. 
— , 17 vicini ) Verc. vitinibus. 
— , ao quautum ) Omittil Verc. a priina mann. 

perdedit ) Cav. dammtm perlulit aut perdidit. Post banc vo- 

cem Epor. omittit «(, et mox est. 
— , ai tn treblum ) Epor. tn tribam ; Cav. et Ma. tn triplum. 
— , aa hujut mali penetravit) Ita Verc. et Epor. ; hujut mali causam 

penetrarit Ma. ; Aoc malum. perpetravit Cav. 

CXLVH. 

In Cav. el Ma. deeat rnbrica; Epor. habel De foco forit noeem pe- 
dei portatus a fogolare. 
— , 37 focum ) Ex hac voce ineipit codicis Sangallensis fol. Xlllla. 
foris ) Ita Verc. , Ma. et Epor. a prima manu , fa\enle ru- 

brica ; super Sang. , Epor. a manu recentiore , el Cav. 
pedis ) IU Verc. ; rell. pedes. 

focolare ) Ita Verc. et Cav. ; fotulari Ma. ; focularem Sang. ; 
fogolare Epor. 

— , 28 iptutn focum ) ipsum solus V«rc. ; rell. ipso. Tnm Verc. omittit 

focum ; pro quo Kpor. fbgo ; Cav. et Ma. foco. 
— , ay damnum ) Decst in Ma. 

— , 3o ferquido — feat ) Haec , quae omissa fueranl, a recentiore 
mann restituta sunt in Epor. Ceterum pro fcrquido, qnod 
habcnt codd. rell. , etism Sang. , in Verc. est ferquidum. 
Mox seikiltm Verc. ; rell. similem ; io Ma. deest id est te- 
miletn. Pro ideo — fecil Epor. re quod nolendo fecit. 
— , 3i et ti) Epor. si , omisso et , ao plene distinguens. 
intra ) Epor. infra , quod eodem recidit. 
ipsns ) Sang. male ipsiut. 
pedit ) IU Verc. ; rcll. pe^es. 
--, 3a de /uoe&tram ) Verc. , Cav. , Ma. omiltunt de, fortasse recte. 

Tum Sang. foculartm ; Epor. fogelare ; Cav. fncalare ; M» 
foculari. 

ftterit) Ita Vero; el Epor.; rell. facere: sed hic el in simili 

loco proximo capite fecerit nsurpatnm esl pro firri. 
contegerit ) Ila Verc. ; rell. contigerit. 
— , 33 non ei requiratur ) Ita Verc. et Epor. ; Cav. el Ma. omittunt 
«t ; Sang. habet non ei rrputetur. 

CXLVIII. 

— , 87 fefum ) lUVere.; fbeo Epor.; focum rell. Tom Verc. et Ma. 
omitlunt farii. 
iliuere fteerit ) Sang. iUmrre' fieerit. 
— , 38 neelegemter ) IU Sari^ ; ■m-gl*getiler Ma. et Epor. ; ntgUgem- 
ter rell. 

— , 39 egressum ) Ma. gressum ; S»ng. cgresso; Epor. egressus. 
— , 40 es ipsum focum) Haec omis«a erant , et a recenliore mann 
reslilula sunl in Epor. Celorum Sang., Cav. , Ma. ex ipso foco. 
■ aut Ationem ) Ssng. vish lesiime ; deest in Epor. 

feierit ) Sang.' pre nWe ficeril; Cav. el Ma. fieri. Cf. noUta 

aaVsimilem loeum in superiore cap. 
tpic! qvi focum fetetit ) Sartg. ipsi qui eum ficerit ; Epor. ipjt 
qui fogo ftc ; Ca».' et Ma. t//e qui focum feciL 
— , 4< <»•«<) Ua- Verc. et Ma. ; rell. et , nee male. 
dimisii ) Sang. eum detmiil. 

aumman ) Haoe vox , ct mox eapkt , desunt in Sang. 

— , 43 sic uimen ut ) Ila Cav. , Ma. , Epor. ; ti tamen ul Verc. ; ti 
tamen Sang. 

posl relklum foeo ) II» Sang. ; pi»t r«SM fnco Epor. ; /H»t 
relictum focum rell. 
— , 44 aliam) Sang. alia , el cum liac voce desinit pag. Xlllla . a. 

litleris '*lem uia incijiil Xllllb. Celciuin o/u Sa 11^.. /un u 
Epor. ; huram rell. 
diei ) Verc. dutel. 
— , 45 rigtnti et quatlnor ) lla Verc. ; viga.tt quathm Ma 



Digitized by 



Google 



3oi 



ET V.VRIAE LECTIONES 



3oa 



quaituor Sang. ; XV//' C»v. el Epor. Ceterum Vere. a prima 
inanu ora. 

39 , j}6 ipso foco ) Verc. ipit focum ; Epor. ipsum fogo ; Ma. iptum 
fbeum ; Cav. ipium , et omitlit focum. 
publica via ) Ita Epor. ; pubHga tia Vere. ; publicam viam Cav. 
el Ma. ; publica , et omiltit via , Sang. 

— > 47 ribo) lta Verc. , quocum faciunt Saog. , qui rivo , el Cav. , 

qui ribos; sed Ma. trivium, male, ct Epor. ripa, quod po- 
atremum fortasse geuuinum. 
fecerit ) Et hic Sang. ficeril. 

ei requiratur ) Verc. ei requiratur culpam , mioui recle. In 
Ma. deest ei. 

— , Ifi focum dimisit ) Ita Vere. ; foco demiiil seu dimisii Sang. et 
Epor. ; focum fecil Cav. et Ma. 

CXLVIH1. 

Rubriea deesl in Ma. ; Cav. el Epor. habent incenso pro inciso, quod 
esl pro inceso. Utramque formam incenso et inceso servavit 
Ilala lingua. 
— , 5a incenderit ) Saog. incederit. 

— ,53 volontariae ) lla Verc. ; voluntariae Saog ; voluntark seu »0- 

luutariae rell. 

treblom ) lla Verc. ; treblum Sang. ; triblum Epor. ; triplum 

Cav. et Ma. 
eum ) Ma. illud. 

estimationem ) Sang. stimationem. 
— , 54 rei ) Epor. a receotiore manu pretil. 

CL. 

lo Sang. videlur aliqua fuisse rubrica, ex qua superest syllaba mo; 
forte De molino capelato. . 
— , 58 sclusa ) Ila Sang. ; dutam Ma. ; clautura Epor. ; clausuram 
Verc. et Cav. 

— , 59 auctoritate ) Ita Verc. , Cav. , Epor. ; auctoritatem Saog. ; jus- 
sione Ma. 

judecis ) Ila Verc. ; Sang. judices ; rell. judicis. 

solidus ) Ita Verc. ; Ma. sotidos ; rell. per compendium scri- 
bunt. Tum duodicem Sang. ; rell. XII. 
— , 60 Uli ) Saog. illius. 

molinus ) Deest in Epor. , qui moz habet invenitur esse. 
40 , 1 judicem ) Sang. judeci. 

— , a deKberarc ) Cum hac voce desinit Sang. XHIIb; fol. XV in- 
cipil a cap. cltxv. 

— , 3 ipsum molinum evertendi ) Epor. ipso molino avertendi. 

— , 4 ao ttotesaso) Ita Verc. , adjecta voci sexti casus terminatione ; 

Heroldus ab stolesaz ; Ma. abstolsax ; Cav. abitokiac : vo- 
cibus scilicet conjunctis. Epor. habel adstol/e stalio ; cod. 
Veron. apud Canciani ab itoloxat; Mural. abautorixat; edd. 
rell. abstolizaz; apud Murat. eod. Eslensis abstolisaxo; cod. 
Calhedr. Mutin. abstolscax. Vera lectio est stolesaz seu sto- 
resaz: cf. Anonymi Salernitani Chronicon cap. xl. Est au- 
tem camerarius, seu thesauro regio pracpositus. — Ceterum 
post hanc vocem Verc. errore addil e sequente capite verba 
el si provare tum potueril — non alienum eit. 

CLI. 

— , 8 alienam ) Cav. Epor. alteriur. 

— , g et — potuerit ) Haec, olim omissa , a recentiore manu resti- 
tuta sunt ia Epor. Pro tuam Vere. in superiom capite (ef. 
ibidem , not. ullimam ) «'. 
molinum ) Epor. a recenttore manu ipsum molinum. 
— , ro omnem operam suam ) Epor. omnia opera sua. 
— , ii terra aut ripa ) Verc. in hoc capite ttrram aut ripam. 

quia ) Verc. in superiore capite ouam. 
— , 1* tuum non alienum est ) Ila Vcre. utrobique, et Epor. ; suum 
tst alienum non est Ma. ; tuum est non alitnum Cav. 

CLII. 

Rubrica deest in Ma. ; Cav. habet lantum De operario. 
— , 17 operarius) Scilicet pro operarim , qnod habent reeentiores co- 
dices Carv. et Ma. 
rogaverit aut conduxerit) Cav. amduxerit aut rogaverit; Epor. 
omittit rogaverit aut. 
— , 18 caso) lta Verc; rell. catu. Tnm pro facienttm Cav. faciente; 
Ma. faciens. 

ex ipsit) Ante has voees Epor. a secunda manu addit unum; 
glossa. Ceterum totus hic locus varius et corruplus est 
in codd. : Verc. habet es ipsis aut in aqua mori aut flumine 
percuti aut a vento arborem objecto mori; Ma. ut nos, nisi 
quod pro movito habet mout occidi ; Epor. ex iptit ■ tiut in 



aquam mori aut ad furgort (a secuoda manu fuigore) per- 
cuti aul a venlo arborem movito ad propria morte (recentior 
manus addit mori); Cav. denique ex iptit (omisso conti- 
gerit ) in aqua moritur aut a fulmine percutitur. aut a vento 
arbore mota vel propria morte moritur. 

40 , 'ja faclum qui conduxit ) Ma. facta qui rogavit. 

ab hominibui ) Verc. omiltit ab ; Ma. habet hominum. 

— , l3 (( ti a ) Epor. et ad. 

Inscriptionem INCP DE FIUIS LEGITIMIS: ad cliii et sequentia 
capita referendam , solus habet eod. Verc. 

CLIII. 

Rubrica deest in Ma. ; Verc. habet De gradibui cognationum ; Cav. 
De parentibus. 

— , 34 >'» septimum geniculum ) Epor. ad stptimo genieulo. Ceterum 
etiam Cav. et Ma. genuculum : mihi verior videtur leclio 
codicis Vercellensis geniculum ; vocem enim repelendam 
puto non a genu seu ginocchio, sed a gigno, gcnitus, etc. , 
ut genicului ait generatU. 

— , 35 ut ) Verc. et ; Cav. aut. 

et parentilla herit ) Ma. mendose parent vel amheres. 

— , 38 anlecetsorum suorum ) Ma. antecessorem , el omittit suurum. 

— , 4> dicant^ Epor. dicat ; Cav. el dicant. 
fuit ) Verc. /uerit. 

CLIIII. 

Rubrica deesl in Ma. ; Cav. habet De filio legilimo. 
— , 4& fulfurn) lla Verc; wolforan Epor.; fulbor Cav. et Ma. ; Ful- 

bor Heroldus; ed. Murat. fulboram; Canciani fulboran; cod. 

Calbedr. Mutin. apud Murat. fulbornet. 
— , 5o si duo fuerent — fuerent ; ti Iret ) Post /1 duo verba fuerent 

— ti trei incuria scribentis omissa sunl in Ma. 
— , 53 leptimam) Epor. a prima mann tertia, sed emendatum Vlla. 
— , 59 dividantur) Ita Verc: pro dividatur? — Sed Cav., Ma., Epor. 

dividant , et mox Cav. , Ma. lubitantiam. 

CLV. 

Cav. rubricam habet Dt filio naturali. Cf. cap. clvii. 
41, 4 n,M ") Epor. , Cav. omittunl ji. 

— , 7 habuerent) Ma. , Epor. habuerinl ; Cav. habuerit ; deesl in 
Verc. a prima manu. 

CLVI. 

— , 1 1 De filio — fuerit ) Haec verba , ad textum referenda , omit- 
tuntur io Cav. quasi rubricam eonstituissent ; adsunt ta- 
men in Ma. 

— , la thingaverit) Ma. dimiserit. 

— , i5 aliquid) Verc aliquem. 

per Itgem thingavtrit ) Ma. thingaverit per legtm. 

CLVII. 

Cav. rabrieam habet Dt fiUo naturale. Cf. eap. clv. 
— , ao de eo qui ) Cav. si quis. 

— , ai threus ) Ita omnes codd. Tum Verc a prima mann eres. 
— , aa per legem — non fuerit) Haec verba, olim omissa, a recen- 

tiore manu restituta sunt in Epor. 
— , a3 illi) Epor. d. 

CLVIII. 

Cav. rubricam habel De filia legitimam. Ceterum in ed. Murat el 
recentioribus hoc capat sequenti postponitnr, adversanti- 
bus Heroldo , codd. nostris omnibus , tnm etiam capitnm 
ordine in Libro Legis Longobardorum. 
— , yj unam ) Deesl in Epor. 

— , a8 fitium naturaUm unttm) Verc. mendoae filiam naturalem ustam. 

et aliot ) Verc leo et atioi ; Cav. tivt tt fitioi. 
— , 3i naturaUs filii unus aut plurei uncias quattuor, quod ett tertia 

part ; ) Haec desunt in Vere. et partim in edd. ; in Epor. 

deesl tanltun unus aut pluret. 
— , 34 id tit) IU Verc. ; rell. id ttt. 

— , 35 regiat sutcipiat ) Ila Verc. , id est rtgia suscipiat , ul Cav. ; 
regis suscipiat Ma. et Epor. 

CLVini. 

Cf. notala ad cap. snperius. 
— , 4a illai filiat lollant ) Cav. ille filit tollant ; Ma. iffe tottant. 



>3 

4.1 , /|5 tl si ) VVie. oioiUil tl. 

CLX. 

, 5j el sorores — umim aul plvrts ) Haec vorba dcsun! in Epor. 

— , 53 filiae ) Verc. a prima raanu filia. . 
— , 5j «i partntis ) Eper. nam j» parenltl. 

— , 58 fuerenl ) Post hanc vocem Car. addit w<w rejta suscipiat 
ipsas duas uncias ; Ma. autem qui ipsas duas untias acci- 
piat. Glossa. 
quod ) Vere. a prima manu quo. 
— , 6o rfaa* ) Verc. //. 

CLXI. 

Rubricara solus babet Epor. 
43, 3 legitimi fitii el filii naturatis ) Cav. filii Ugitimi et filii natu- 

rales ; Epor. filii legitimi et naturales. 
— , 4 quam ) Epor. et. 

CLXU. 

— , 10 et naturalis ) Cav. et filii uaturalet. 

, ii occisus fuerit ) Epor. occitlatur. 
— , ta pro conpositione illius) Ma. addil quod apprelialui futril: glossa. 
— , i3 remanserint ) Verc. remanseril. 

— , i6 id est inimicitia pacificanda ) Ila Epor. ; id est inimicitiam pa- 
cificandam Cav. ; id ctt inimicitia rcpellanda Verc. ; decsl 
omnino in Ma. 

CLXIII. 

Cav. rubricam habel De occisione pareutum. 
, aa barbauts ) Verc. addit suos. 
— , a 3 patrui ) Perperam Vcrc. a secunda manu patruis. 
— , a5 non sit ) Verc. a prima manu omiltit non. 

keredis ) Pro herts, ut habent Cav. etMa., sed bic mendosc 
tWe heres; Epor. babet heredes. 
— , 27 si parentes ) Ita Epor. a prima manu, et Verc. ; et alios pa- 
rentes Ma. ; et parentes alios Cav. ; in Epor. a recentioro 
manu additur alii post parentes. 
— , 3o reliquid ) Similiter Cav. reliquit ; Ma. et Epor. reliquerit. 
— , 3a fuerent ) Post banc voccm supra lineam in Epor. manus, ut 
videtur, coaeva, addil legitimi. 
curtis tegia socientur ) Ita Verc, el Ma. ; eurli regie socitntur 
Cav. ; curtes regia succedal Epor. 

CLXIIII. 

Rubricam solus habet Epor. 
— , 38 barbas ) Cav. barba ; Ma. barbano. 
— , 39 de nepote suo ) Ma. et Epor. omillunt suo. 
— , 4 a homints ) Uanc vocem solus habet Verc. 
— , 43 et praebeat sacramentum ) Desunt baec in.Verc. a prima manu. 
— , 46 eas ) Verc. eam. 
— , 47 si hoc ) Cav. et si hoc ; Epor. si sic. 

grave et impium ) Cav. injustum. 
— , 48 tales ) Pro talit , ul Ma, «t Epor. ; Cav- icm grandis. 

CLXV. 

— , 56 ipsius ) Ita Verc. ; rell. ipsum. 

— , 5? non ) Hanc vocem Epor. transfcrt post, dimkttre. 

— , 60 per pugnn ) Ma. per camphiontm. 

CLXVI. . 

Rubricam solus babet Verc. , sed pro quod exbibet quando : genui- 

nam iectionem restiluimus ex indice. 
43, 4 Si suspectut—occidisset ) Pesunt baec in Verc. Pro suspectus 
Cav. , Ma. suspectio. 

— , 5 discernimus ) Ita Verc. ; rell. dtcernimus. 
— , 7 fuissit ) Ita Verc. ; rell. tit. 

— , 8 ab hoc crimen ) Ma. ab hoc crimine; Epor. ab ipto crimen; 

Cav. ab omni erimiue. 
— , 9 impium ) Ita Verc. ; reliqui , neo male , impotsibiU. 

CLXVII. 

Rubricam solus habet Verc. 

— , 17 post mortem patris) In Epor. haec translata sunt post reman- 
serint. 

— 1 "9 judicis ) Verc. judicem. 

ttrvitndum ) hane voccm solug habel Epor. 



3o4 

43, 19 sibi ) Deest in Epor. 

— , at foras ) Ita Verc. ; rell. foris. . , L ■ ■ 

m exereium aliquil ) Verc. • jtrima amn» iuexerlanutlquit.. 
— , aa quod) Ita Verc. et Epor., ferma iodcclinabiti, ut apud Italcs 

che\ bic anlem pro qutu, ut habent receutiores codd. Cav., 

Ma. 

casa ) Daest in Ma. 
— , a3 ex ) Verc tu; deett in Epor. 
— , a4 gairelhinx ) Verc. gairethix ; Epor. garelhiax. 
— , a5 qui) Ma. perperam si. 

— ,36 -alteri quidem ) Ita Epor. ; alteriidem Verc. ; alter idcm Cav. ; 

alteri eorum Ma. 

tollere contigerit ) Epor. tullerht ; Cav. duxct it, 
— , 28 comune ) Ita Verc. ; commuues Epor. ; cammtmibus rell. 

refundatur ei ) Epor. ei refundatur ; Cav. et refundanlur. 
— , 39 De paterna ) Epor. omillit de. 
— , 3o t>«/ ) Epor. aut. 

CLXVIIL 

Rubricam omiltit Cav. 
— , 36 ctrtus culpas ) Ita Verc. ; rell. ctrta culpa. 

CLXVIIII. 

Rubricam omitlunt Cav. et Ma. ; in Epor. erasa sunt terba justas 
culpas. 

— , 4 1 has esse — filium ) Cav. et Epor. exhcreditaadi jilium hms tsse 
dicimut. 

— , 4^ sanguinii ) Ita Verc. ; rell. tanguinem. 

— ,4^ consiliatus ) Verc. consilialor. 

patrem ) Verc. pater j deest in Ma. 
— , 45 id est nobercam. ) Desunl baec in Ma. et Epor. Geoutna puto; 

fieri tamen potest ul sint glossa quac in lcxtum irrepseriL 
Celerum matrinia procul dubio vel prioribos saeculis fuil 
vulgaris appellatio pro noverca; non tamen uti vocum fi- 
liaster, filiastra, patraster, ita et hujus, mipersunt exempla 
in anliquis scriploribus. 
exhereditetur) ItaVerc; exheredilatur Epor. ; exheredatur Ma.; 
exhereditabitur Cav.. 

CLXX. 

— , 5o filium suum — exhereditart ) Pro filium svum Cav. el Ma. fi- 
lios suos; Epor. omiltit suum, et trangferl filium posl culpa. 
Pro exhereditare Ma. exheredare. 
— , 5a filius ) Ita Verc. et Epor. ; filiot Cav. ; filiis Ma. 
— , 53 quodltvit ) Epor. a priroa maou qualebct , a secupda quolibel . 
ut Cav, ; quodlibel Ma. 
nisi forte ) Ma. nwi forte li. 
— , 54 filiui aut — natitralit ) Ita Verc.; similiter Ma. filios aut fiJies 
legitimas aut filioi naturales; in Epor. deest alterum filius, 
in Cav. deest legitimas aut filiot. 
reliquerit ) Ila Verc. ; relL habuerit aut habueriut. 
,7- , 55 uf.) Verc. et. 

ipsis ) Cav, si, 

secundum legem) Verc. secundum legem suam; quod suslioeri 
potest , ut sensus sit secundum jura quae per legcm com - 
petunt. 

CLXXL - 

— , .09 disperaverit ) Ita Verc. et Epor. ; desperaverit Cav. et Ma. 
— , 60 non possit ) Cav. non potte. 

44, a eum contegerit ) Epor. eum ccmttxtrit; Cav. umtigtrit rum. 
— , 4 seu — unum aut pluret) Desunl baec io Verc. et Epor. 
— , 9 superius ) Ma. et Epor. tupra. 
nihil ) Deest in Ma. 
. — , 10 Ult ) Cav. ille homo : glossa quae in texhuu irrepti^: 
— , K% tutciperc ) Cav. suscipiat. 

CLXXU. 



Rnbricam habent Verc. et Epor. 
— , »* abteonte) Cav. et Epor. in abtoonte. 

— ,19 gairethinx ) Ita Ma. , ut plertunqae Vcrc. ; Cav. gairenUtix ; 

Verc. hoc loco garethinx. 
— , ao thingat ) Cav. thingau. 

gitel fuerit ) Iia Verc el Epor. ; gitil futril Ma. ; gitiUt fue- 

rint Cav. 

ta> potterum oriatur ) Vefc. inposterioradalur. 
CLXXIII. 

Car. praeposteram rubricam babet Dc thinx. ■ 



Digitized by 



Google 



NOTAK CMTICAE : 



3o5 



ET VARIAR I.ECTIOXES 



3o6 



44, af.iieSe laib ) 1U Yerc. •;■ Itdim laib codex Catbodr. Matin.. qpud 

Murat. ; tidin layb Ma. ; iufiu laid Epor. ; Uia /ai hu> Cav. 

Forle iirfiu pro tidt racte sehabel> anliquiasimam tameo 

Verc. aequi maluimae. 
— , .96 id ttt — rttiquerit ) Deaont baec iaMa.;. m Verc. deest 71W. 
— , 37 non ditpergat) Ma. no* disperga, Italica forma; Car. no» «?• 

sperdat. 

— , 38 eat ) Ita Cav. ; ea Verc. ; eir iU. ; deesl <o Epor. 

« ) Deeet in Cav. ■' 
— , 99 wt «ine maneipia ) Deett in Cav. et Ma. ■ 
— , 3o vindere ) Car. et Ma. vendere, 

locum ) lla Verc. at Epor. ; ioco Cav. ; at loto Ma 

pigntrit ) Vere. pigneri. 
— , 3i emsV ) Ita Verc. ; triou Ma. ; enfo Cav. et Epor. 
— , 3a conpmUui ) Male Verc comtubui sum. 
— ,33 proprietalem ) Verc. potettatem. 

— , 34 ei — dederit) Deeunt haec in Verc ; in Cav. deest.,«i, et 

quod alii dtderit ; in Epor . et. 
— , 3$ »•«>). Deeatin Ma. ,- , , 

CLXXUH. 

Robricam solos habet Epor.; vox primus aulem est a aeconda manu. 
— , 4 3 gairethinx ) Verc. coirtthinx ; Epor. garethinx. 
— , 44 «xhertditantur ) Bpor. txhcredautur ; Ma- exsurtdtntur. 
— , 43 tcriple ) Ma. et Epor. ttripta ; Cav. conicriptt. 

gmrtthinx ) Verc. et Ma. cairethimx ; Epor. garithinx. 
— , 46 dtrtliauerit ) Ita Vere. ;- rtlimttrit rell. 
— , 48 •*». ««ot, «Wuuiun ) NoUbilis leelio oodicis Ma. in jina» mwt- 

dittm. E glossa tamen profectam exieiimo. 
— , 5o requirat ) Verc. requirant, 
fiduciae ) Verc. fidmcia. 

CLXXV. 

Ab boo. capite ineipit fol. XVa codicia Saag. Celerum in rubrira 
Sang. De launigild; Epor. De launkhild ; in Cav. rubrica 
est De donatione ; deest in Ma. 
— , 55 Si mrit) Male Sang. el Verc. Si guit atii. 

ret tuat ) Sang. et Epor. rtm mam. 
— , 56 launtgild) Sang. . launigild ; Cav. laumdgild; Epor. tautuchil. 
— , 57 heredit ejut) Verc. omiltil ejiu. Sang. habet heredet ejut; 
Ma. Aere« e/it». 

otutw non /iierit ) Sang. atwi non fuerint ; Epor. aiutu /urrii. 
conpotitum ) Epor. evm potitum. 
— , 58 reddat — ttmilem ) Ita Sang. , Verc. et Epor. , sed Sang. ti- 
milem ; Cav. reddat ferquido id eU timUe ; Ma. leddal ftr- 
guidutn , reliqoig omiasis. 
donatum ) Vero. datum ; Ma. ei donatum. 
— , 60 txiolutui ) Epor. abwlutiu. 

CLXXVI. 

Rnbricam solus habet Epor. 
45, 3 effittut — judiei ) Epor, transfert fuerit post cognitum ; Verc. 

et Epor. habent vel pro tt ; pro cognitum judici Saog. co- 
gnitum est judice; Cav. habet effectut ett. et cognitum fuerit 

judici. 

— , 4 oerta rei veritat ) Cav. certa ret veritate; Ma. uf cf rf a «'< rei 
veritai. 

forit ) IU Sang. ; foras Epor. ; /verii rell. 
— , 5 cintatem vtl ) Sang. civitate aut. 
ita ) Deest in Sang. 

inhabitit ) IU Verc. ; habitet Cav. ; inhabUtt rell. 
— , 6 non ) Ma. nt non. 

— , 7 cuilerit pertone ) IU Verc. ; rell. cuitibtt ptriouat. 

in eadem diae ) Ma. ao cadtm die. 
— , 8 mortuus ) Sang. mor tao/. 

— , 9 dum.udnxerit ) Ab hia verbia ineipit Sang. fol. XV». 

dt rebut — nutriatur ) ■ Verc pra merotdit intuitum dt rtbus 
tmit nutriantur. Pro rttigutrit Epor. reUquid. Pro mercedis 
intuitu Sang. merddet intuiclo; Epor. merctdt intuitu ; Cav. 
mercede. Pro nutriatur Sang. notriatur. 

CLXXVII. 

Banc etiam rabricam solns habet Epor. , omissis Umen vocibus /ara 
<ua , quas ex indiee suppkvimus. 
— , 17 ei a rege ) Cav. omillit ei; Bpor. habet ei ao* reoem. 

tietntia ) Verc. ticentiam. Ceterom Cav. /Werit ticentia data. 
— , 18 «W ) IU Verc. ; rell. dux. NoU autem fonnam, ex qua orta 
est IUla vox doge. 
liber ; Deest in Sang. 



45, 19 nuluerii cmm eum) Sang. et Epac caun «« nolutrit ; Can. rum 
to uolutrit. 

vel cum hertttit ) Sang. aul omn htredet. ; ..• ■ , 
— , 30 iptas ) Deest io Sang. , Cav. et fipor. 

ad danatore ) Sang. adunaturt. p . „ 

heredii ejmt ) Sang. hertdei ejut ; Cav. Aerwtt* lotiiu. . 
revertantur ) Verc. rertrtatur. 

CLXXVJII. 

Rubrica deeat in Ma. Pro sponsalibus Sang. spuntutibus. Cav. rubri- 
cam habet I>e sponsata aitcrius. , 
— , *5 tponsaverit — mulierem ) Sang. spunsareril putUa tibtram aut 

muliere. 

— , 36 tpontatia facta ) Epor. tpontalias facta; Skng. spontatias.factas. 

Pro /<Tft<i Verc. a prima manu /oct. 
/aooia ) Cav. fatrula; Ma. fabulam: etiam infra saepius vetu- 

stiores codices Sang., Vero. et Epor. habeat fabota aot /u- 

wia, ubi Cav. et Ma. fabuttu Hinc autem orU eat npn modo 

IUla vox farola, sed etiam favella, uti faveUare a fabulari. 
duot annot ) Sang. «*U0 «naut. > 
— , 37 neclexerit ) AnU hanc vocem Sang. , Cav. et Epor. addunt 

sponsus ( Sang. spunsus ) ;, Vere. addit « ; quam aarariwn 

vooem Cav. habat anU ouot dnuos. 
eam toUere ) Haec omittit Cav. Cum his voeiboa desinit fo- 

lima XV» cadacJs Sangaliemua: J6L XVU incrpit in cap. 

clxxxu: 

— , 39 vel qui) Cav. omittit t></, perperam. 

— , 3r sponsaliciorum ) lu Verc. (aimilem auUm IUIi hine dtriva- 
Um veeem nabemaa sposatiao ); ipontaliarum Cav. ; spon- 
salium Ma. et Epor. Tum Cav. rcpromisit. 

— , 3a Pottea — dare) Cav. pottea Uceat eot ipsam feminam ad atium 
maritmm dare. t . 

— , 34 eo quod ) Deest in Vero. a prima nrann. 

— , 35 prtfenitum ) Cav. finitum. ■ < 

oxortm ) Ma. eam uxorem. 

acceperc ) IU Verc ; rccepere Epor. ; accipere rell. 
— , 36 dilatavit ) Epor. dHataverm. 

v' 

CLxxvnu. 

Cav. epuriam rubricam habet De tponsut. 
— , 4> adulteraitit ) Cav. te adulteratset. 

— , 43 parentibus tam purificare) Cav. parentitus ejus eam puiificare, 
Epor. eam parentibus purificare. 

— , 43 lacramentatibut ) Verc. tacramenlalii suos. 

— , 44 poit purifigatam ) Post hanc vocem Veac. a secunda ntanu 
addit fuerit : perperam. Ceterom Cav. purifitata ; Ma. post 
purificationem. Mox Verc. a prima manu omillil tirut. 

— , 45 «etil) Verc. ttit. 

— , 46 neclexerit ) Verc. si nedexerit. ■ 

— , 48 fuit ) Cav. et Epor. fuerat. 
parentit ) Cav. partnttt tjut. 

— , 49 mundare non potuerit ) Cav. aan potuerit purificare. 

— , 5a conitilutum eit ) Epor. conscriptum est ; Ma. tcriptum ttt. 

CLXXX. 

Rubricam , prout exhibemus , solua habet Epor. ; in Cav. est Dt 

lepra ; deesl in rell. 
— , 5g ipsam ) Verc. ut ipsam. . • 

46, 1 dimiiit) Deest in Epor. 

CLXXXI. 

Rnbricam solus habet Vetc. 
— , 6 pater ) Veac. patntm. 

lororem ) Verc. sororem tuam. 
— , 7 jiii — quantum ) Cav. ti6i eomtenla sit quantu. 
— , 10 nam ampliui) Verc. a prima manu, Ma. et Epor. omillunt nam. 

CLXXXH. 

Rnbricam solua habet Epor. 
— , 14 suam ) Deeat in Verc et Ma. 
— , 16 vedua ) IU Verc; relt. vidua. m 
— , 17 ambolandi ) Cav. ambulart. 

tibero ) Ma. ad tiberum.. 
— , 30 dietum ett ) Ma. omitGt diclum. 
— , ai htredii proximus ) Epor. heret de praximo. 
— , 33 mariti priorii ) Verc. maritus priori ; Cav. prioris mariti. 
— , a3 morgincap ) Anle hanc vocem Ma. et Epor. addunt et , for- 

tasse recle. Pro morgincap BU. et Epor. rmwgincaph ; Carv. 

moroi. capul. 

39 



Digitized by Google 



3<>7 

46, 



NOTAE CRITICAE 



3o8 



33 tt quod ) Cav. omittit et. 

de parenlet ) Cav. dt partntibus suis. 
a4 fadtrfio ) Epor. fadarfie ; Cav. phaderfie. 

parentts ) Verc. parentii. 
37 ti denegavtrunt ) Cav. omittit ei. 

30 el «t partntis ) Ab bii verbis incipit codicis Sangallensis fol. 

XVIa. 

tegetimi ) Sang. legilimi proximi. 

31 mrlii reji ) lta Verc. ~ciirlts rtgi Epor. ; curtem regis rcll. 
3a la/i/ /uerit ) Sang. et Epor. lalts ; Sang. omittit /ttent. Rc- 

liqua pleraqne hujns capitii in Sang. legi nequcunt. 
mulier ) Deest in Verc. a prima manu. 

33 non vtllit) Ita Bpor.; non velil Ma.; non vtllt Verc.; «oi*l Cav. 
orf yuem ) Epor. adqu;. 

34 pertenit )lla Verc. ; ptrtintt Cav. et Ma. ; ptrtinutrit Epor. 
«p*e ) Verc. i/wi. 

35 <mt ) Cav. ac. 

36 <f #t partntis ) Cav. ji twro parentes. 

37 rtfugium ) Sang. rtfogium. 

CLXXXHI. 



Hubriram omittunt Cav. et Ma. 

— , 4> tibtram — mundio ) IU Verc. ; rell. libera mulicre aut puella 
mundium. 

— , 43 et convenit ut ei tradatur) Cav. el Epor. omittunt tt. Pro con- 
venit Ma. conoeneril. Sang. pro his habet ut ei tradatur et 
venerit. 

— , 44 eonlegtrit ) Ab hac voce incipit Sang. fol.XVIk. Tam Verc. 

maritum mortuum. Partioulam til Ma. Iranafert ante marito. 
— , 45 ambolare ) Ita Verc. ; rell. ambulart. 
— , 46 hertdis ) Ita Verc. ; rell. heredes. 

— , 48 ptr mano ) Ita Sang. ; mano Epor. ; per manm Ma. ; ptr ma- 

nus Verc. ; per manum Cav. 
— , 5o traditione ) Verc. tradiUonem. 

CJ&XXIIU. 
« 

In Cav. et Ma. deesl rubrica. Pro nuptiaU Epor. nuptialcm ; Verc. 
nuptiarum. 
— , 55 frattr ) Verc. fratrtm , mendose. 

sorortm) Sang. sororum. Poslsororem Verc.etCav. addunl suam. 
— , 56 oxorem tradederit ) Ita Verc ; rell. uxorem tradiderit. 
— , 57 aUquit dederit) In litteris aliquit dede desinit fol. XVI» co- 
dicis Sang. Fol. XVII incipit in cap. cxxxxviiii. Ceterum 
Verc. deterit. 

— , 59 launechild) Cav. et Ma. launtgild ; Epor. naunichUd. 

devit ptrsolri ) Ita Verc. ; similiter Epor. debit persolvi; Cav. 
dtbtt persoM ; Ma. dtbet persolvere. 

CLXXXV. 

Pro inctstas Verc. inctrtas. Ma. rubricam omiltit; Cav. habet Dt 
noberca id est de matrinia. 
47 , 3 id est matriniam ) Haeo omittit Ma. 

— , \ id est fiiiastra) Ila Verc.; quae est filiastra Cav.; id quod est 

filiastram Epor. ; deest in Ma. 
— , 5 fratris ) Verc. FF. 

— , 7 pro culpam ) Oeest io Ma. ; Cav. habet ante cemp. 

in curtt rtgis solidos ctntum) Cav. soU. e. in curtt regii; Verc. 
vir solidos centum. 
— , 9 e< ipsas ) Cav. omittit et. 

— , 10 amittat , et curtis regia suscipiat ) Cav. habet tantum sutci- 

piut curlis regia. 
— , 13 Hatc ptna — stparttur) Haec omitlit Ma. 

CLXXXVI. 

Cav. rubricam babet Dt violtntia. 
— , 17 titr) Epor. vero. 

invitam ) Cav. per vim. 

eam tolerit ad oxorem) Vere. oiniltit eam el ad\ Cav haliel 
eam ad uxortm tultrit. 
— , 18 medietatem regi — muUtris ) In Epor. deest partntibus ; Cav. 

habet mtdietatem parenlibu» mulieris et med. rtrfi. 
— , 20 nwigenti ) Ita Cav.; rell. DCCCC. 
— , 32 suas ) Deest in Vcrc. 
— , 24 debeat Itabere ) Epor. habeat. 

a patre si habuerit ) Cav. ad pareutcm sibuerit. 

CLXXXVH. 

Hanc rubricani solus liabel Vcrc. , ad supcrius cnpul Ibi lc relra- 
hendam. 



47,. 32 ut tupra ) Verc. a secunda ntaou, Epor. addunl sol. DCCCC; 
glotM. 

— , 33 fectrit) lla Cav. et Ma.; ftttrit tt Epor.; ejmt facial et Verc. , 

e versu snperiore per iocariam repetitum. 
— , 34 parentibus ) Non male Ve)r«. « parcntibms, si a inlelligas pre 

ad , ul infra. 
— , 35 vtr ) Deest in Verc. a prima manu. 
— , 36 mortma ) Ma. pro mortua. 

vero — idest) Ita Verc. ; si verum disimiltm tanguincm, id est 

Epor. ; deest in Cav. et Ma. 
— , 37 ita ) Cav. et Ma. «I ita. 
— , 38 ad ) Hanc vecem solus babel.Epor 
— , 39 pertenuerit ) Epor. pertintt. 

CLXXXVHI. 

— , 44 libero tamen ) Uaec omittit Mn. , perperam. 
— , 45 anagrip ) Ma. pro anagrip. 

— , 47 eam antta mori) Verc. elMa. omiMunt edm. Cav. babet eam 

mori ante. 
— , 49 ejus ) Deest in Cav. et Ma. 

CLXXXVHII. 

In rubrica Epor. Dt formeatioms cansa; Cav. et Ma. rubrictun o- 
mitlunt. '' 
— , 60 toUat ) Verc. toUere. 

id est) Hinc incipit codicis Saag. folium XVHa; sed reJiqoa 
hujus eapitis nsqoe ad ipsam ad mtmmm iU evaaida sunt , 
ul vix paoca verba legi possint. Ma. omittil id ett anugrip. 
48, 1 viginU ) Ita Sang. ; rell. XX. 

tt propttr — XX ) Haec solus habet Vere. a seeanda manu , 
desunl etiam in edd. : recepi tamen , quia et facile eici- 
dere poluernnt, et simile praescriptum in snperiore el in 
seqoente capitulo ea pro genuinis haberi snadent. 
si — habtat ) Epor. si conveneril ut eam non habeat ; Cav. *i 
non convenerit ut habeat tam. In Vere. a prima manu deest «. 
— , 3 ad qutm ) Cav. omiltit ad. 

— , 4 dc ea pertenutrit) Cav. ptrtenuerit dt ipsa. Reliqna hujus cav 

pilis omissa sunt in Cav. 
— , 5 nolmtrit aut ) Deest in Epor. < nee male. 
— , 6 Uctat ) Ila Verc. ; liceai rell. , etiam Saug. 
ipsam ) Deest in Ma. 

cxc. 

Rnbrica deest in Cav. et Ma. 
— , 12 libtram ) Haoc vocem solos babet Vere. 

aut vtdua alttrius sponsata) Epor. aut rnmUer viduam alttri 
sponsatam ; Cav. et Ma. amt viduam alteri sponsatam. Pro 
vedua Sang. viduam. 
— , i3 tolerit oxorem ) Sang., Cav. et Ma. tulerit uxortm , Epor. lul- 

Itrit uxortm. 
— , 14 vtl ad qutm ) Epor. vtl tt adqut. 
— , t5 anagrip ) Sang. anagrift ; Epor. anagriph. 

viginti ) IU Sang. ; rell. XX. 
— , 16 aliut ) Epor. sol. 

vigenti ) IU Sang. et Verc.; rell. XX. A vocibus el mundius 

incipit Sang. XVIIk. 
conventrit ) IU Sang. el Verc. ; rell. sttterit. 
— , 17 spunsus ) IU Vere. ; spuntum Sang. ; tponsus Epor. ; spamo 
Cav. et Ma. 
tpontatam ) IU Verc. ; rell. tponsa. 
— ,18 dictum fuit ) Cav. dictum dandi fuit. 

sposavit) IU Verc; spunsavit Sang. ; disponsavit Epor.; spcm- 
savit rell. 

— , 19 dublum) IU Verc. et Epor. ; dubio Sang.; implum Cav. et Ma. 

Tum Cav. et Ma. omittunt e» ; ia Sang. abscisum videtar. 
qmi ti — fedt ) Sang. qui ** ditpontata sua talem. fecit; Kpor. 
qmi in dispmuata tua turpe fecit. 
— , M penas , sit ) Sang. potna ted. 

oontemptus ) Sang. cmttmtms ; Cav< et Ma. eouuntus. 
— , 32 fidejussortm ) Sang. fidtjuttortt ; Verc. fidiussortm. 
— , a3 calomnia non requiratur ) Sang. non requirat , et omittit ta- 



CXCI. 

Rubrica dcest in Cav. ct Ma. Pro raptu Verc. raptu. Pro spunsatae 
Epor. spimsala ; Verc. spoiisa. 
— , 27 Si quis — aiterius ) San^. omillil pucllam aul veduum Ma. 
translert ipmntutam posl puillmn \ t^av. post Si yui.t. 

--, 28 aUpavtlis ) lla Verc. ; culpabilti Sang. , lat/afifll rell. 
pucllt ) Saiif;. puellae. Ilem inlra. 



Digitized by 



Google 



3o 9 



ET VARIAE LECTIOHES 



3 10 



48 , 19 perlcnucril ) Epor. pertinit ; Cav. et Ma. pertinel. 

noninginta ) Sang. noningin"; rell. DCCCC. 
— , 3i paUr aut frater ) IU Verc.; patrt vtl fratrt Seag.; palri aut 
fratri rell. 

— , 3s faciat ) Hine ineipit codleif Sang. tolium XVHU. 

— , 33 in cujut — dtrisiculum ) Ma. prina in translerl post cujtu. 

Sang. et Epor. omiltnnt in poet aut. Pro dt risitMtum Sang. 

dertstculo ; Epor. redieulum ; Cav. et Ma. rieUeuium ; Verc. 

a prima manu ulum , prioribus UlUris omiaait. 
— , 34'rfaMn ) Epor. dubta ; Sang. el Cav. dupta; Ma. duplam. 
— , 35 favola ) Ita Sang. el Verc. ; fabola Eper. ; /a»<a Cav. ; /u6u/u Ma. 
fidtjuttori ) Verc. fidejuttore. 
raplori ) Sang. et Epor. raptmri. 
— , 36 calomnia non geueretur ) Epor. non gentretur catumnia. Pro 

generetur Verc. generintur. BeHqua hvjua oapiti* desunl ra 

Cav. et Ma. 
— , 37 conpotitionit ) Verc. conpositione. 

CJXXL 

Uano rnbricam aolus babet Epor. 
— , 43 Si pater — spunsaverit ) Si paler filiemt tuam aut frater soro- 

rem tuam alii junxe parentet pueUam atii spunsaverint Sang. 

Idem mox fecerint et eontenierint. 
— , 4*> 7"' «"» — eontentientem ) Sang. gui eam vioknter rap" con- 

sentiente ; Cav. et Ma. omiltnnt aut post eam. 
— , 4? duxit ) 1U Sang. ; dmxtrit Cav. et Ma. ; ducat Epor. ; duga- 

tur Verc. 

— , 4& contenierent ) A liUeris (rent) conp. incipit Sang. XVlIIk. 
— , 49 ipuniatam) IU Verc.; ipuncatam Sang.; ipotuatam rell. Vo- 
cem anUm Aooutt Sang. aut omiltit , aut fuit post eem , 
etcum folii margine periil 
dubtum ) Ita Verc. et Epor. ; dupla Sang. ; dupUtm rell. 
— , 5o dicta) Sang. dietum. 

tpuntatiorum ) IU Sang. ; sponsaliorum Verc. et Epor. ; tpon- 
talium rell. Post baeo Ma. spurium addiUmenlum habet 
tpomo modit omnibus eomponere compellatur. 
— , 5i fidejussorem ) Sug. fidejutiorit ; Bpor. fidejueiori. 
— , 5a ealomnia ) IU Verc. ; eahmmiam Ma. ; eatmnma rell. 

reniiralur ) IU Sang. ; requirat Cav. , Ma. , Epor. ; gtnere- 
tur Verc. 

CXCIIl. 

— , puella libera ) Verc. puellam liberam. 

forit — atitnum ) Sang. et Epor. servum alienum forii provititia. 
~-, 57 requiremt ) Epor. requirat; Verc. requiratur. 
— , 58 et ti ) IU Sang. ; rell. omittunt et. 

invenerent ) IU Verc. ; rell. invtnerint. 
— , 59 poenam juxta legem ) Sang. poena jumta ttge. 

culpam ) IU Verc. ; rell. culpa. Tum Verc. omiltit a. 

CXCIIII. 

Boc caput in Sang. , Cav. , Ma. in dno divnbum est , sed in Cav. 
obstanU capilulornm indice, imo ipsa capitum serie et nu- 
meris in textu; nam iacrementb unius numeri, quod inde 
orlum esl , mox occurril amanaensis , daobus capitibus , 
cxcvii et cxcvin, noUtis eodem numero CXCVIII; nt sie 
inde ab eo capiU numeri capilulorum iterum conveniant 
cum nostris, et cum ipso indice codicis Cav. In Cav. igi- 
tor prior bujus capituli pars est cap. CXCllll; ia Sang. 
et in Ma. CXCVll. 

40 , 3 Gentilem fornigatut ) IU Verc ; rell. gtnlile fbrnieatui. 

— , 4 ad dominum) Epor. donunum; Sang. domino; Cav. omiltit ad 
dominum ejut. 
viginti ) IU Sang. ; rell. XX. 

11 cum ) Binc novum capul auspicanlur Sang., Cav. et Ma.; 
in Cav. est CXCV ; in Sang. et Ma. CXCVUll. CeUrum 
Epor. et ti cum. 

— , 5 Romana) Mendeae Verc. romano. Poal hanc vocem Sang. ad- 

, dit ancilla ; Ma. fornicatus fuerit ; Cav. ancilta fornicatut 
fuerit. Ipse dissensus aalis osUndit glossemaU haec esse , 
inserU arbilrio amanuensium ob praeposteram capitis di- 
visioaem. 

tolidot duodicem conponat ) IU Verc. et Ma. ; rell. transfe- 
ruul conp . anU totidai. CeUrum duodicem Saag. ; rell. Xll. 



49, 10 paUr mtt frater) Saag. patrt aut fYattr, Cav. patrti aut fra- 
tret ; Ma. patre aut fratre. 
et ) Deest in Ma. 

— , 13 inritam ) Cav. violenter; deest in Ma. ; Epor. babet ai ma- 
ritum. 

tradere ) Cav. dare. 
— , i3 ad ejut vielenti*) Pro his Sang. tradtrc ad riotentiam. 

contintum ) IU Vere. ; rell. eontentmm. 
— , 14 prebuerit ) Deest in Ma. 

dtderit ) Cav. dare probaverit. 
— , i5 illa ) Sang. et Verc. iltam. Ceterum in Sang. reliqua bujus 

pagiaae legi vix possont. 
— , 18 conpetit ) Ma. pertinent. • 
— , 19 potettatem ) Cav. et Epor. in potettatem ; Ma. in potettale. 

et n ) Hiae inoipit Sang. fol. XVIlIlk. 

itta erimen ) IU Sang. , Verc. ; similiter Epor. iita crimene 
(sed a mann recenliore criminc); Ma. itla crimina; Cav. 
hoc crimen. 

— , oo ttceat — purifigare) IU Verc. ; rell. liceat—purificare. 
— , ai ejut ) Oeest in Ma. et Epor. 

habere ti it ) Epor. habeal ttd it. In Cav. omissa sunt po- 

strema qaaltuor capltis verba. 
purifigaverit ) Ita Vere. ; purefieaverit Saog. ; purificaveril Ma. 
et Epor. 

CXCVI. 

Rubrieam onuttant Cav. et Ma. 

— , 36 habent ) Cav. habutrit. Tam Vere. a secnnda manu addit 1» 



cxcv. 

Rubricam omitlunl Cav. et Ma. Pro injeeto Verc. injtctum. 
rubrica auUm ineipit Sang. foL XVIUU. 
— , 9 mulitrem ) Sang. , Cav. , Ma. mulicrc. 



Ab hac 



pater aut frater ) Sang. et Ma. patre aut fratre. 

et ) Deest in Ma. 

ei ) Deest in Epor. 
— , 27 adulteratit ) IU Smng. et Verc. , nec legendom aduUtra lit , 
nam similiUr adulteraitit Epor. ; aduturaitel Cav. el Ma. 

amittat ) Sang. et Epor. admittat. 
— , 28 propriit ) Verc. probriit. 
— , 39 regit ) Cav. rtgiam. 

— , 3o dertat ) IU Vero. ; rell. , etiam Sang. , debeat. 

— , 3i dixitte ) IU Cav., Ma., Epor.; eUxuttl Sang. ; drsittet Verc. 

AnU hanc voeem Cav. addit tt ; io Vero. recenlior manos 

guot (pro tpiod). 
— , 3a teetat ) Ua Verc ; rell. tibeat. 
te ) Deest in Ma. 

purifigare ) IU Verc. ; purefirare Sang. ; purificare rcH. 
— , 33 ejut ticut habuit ) Pro ejui Cav. et Ma. ipium. Ma. owillit 
ticut kabuit. 

CXCVII. 

Ab hoc capiU incipit Sang. fol. XXa. Rubricam omitlont Cav. et 

Ma. Pro nefando Sang. ntfandum. 
— , 37 aut muiierem) lUVerc.; omittiUr in Epor.; roll.aut mulirre. 
— , 38 camquc ttrigam) AnU haec.Epor. addit itt poteilatem. In Sang. 

haec et proxime sequentia usque ad exctpto legi nequvunl. 

Pro eamque Epor. et eam; Ma. eam. Pro ttrigam Epor. tt i- 

cam. Tum Ma. omittil quod eit tnatcam. 
— , 3g pater aut frater) Stng.palre aut fralrct; MM.patre aut fratre. 

— ,4' rebut imit propriit ) Cav. propriii rcbut tuii. 

— , 43 crimen non dixitiit) IU Sang. el-Verc.; reti. crimett dixitse. 
— , 44 teceat ) IU Verc. ; liceat Sang. et rell. 
purificare ) Sang. pureficare. 

— , 45 li te purificaverit ) Sang. ti le pureficcwerit ; Epor. 11 ic pu- 

rificat; deest in Ma. 

CXCVIII. 

Cav. et Ma. rubrieam omittanL Pro in pmeUa Epor. pueUac. Sang. 

et Ma. omittnnt injecmm. 
— , 5o Uberam aut mulitrtm ) IU Verc. et Ma. ; rell. aut mulierem 
tiberam. 

— , 5i fomicariam ) Ab hac vecc incipit Sang. XX*. 

tlrigam ) Epor. itricam. 
— , 5a penitem ) Cav. penitut. 

— , 53 forortm ) IU Verc. et Epor. ; furorem Sang. el rcll. 

dixistit ) Cav. et Epor. dixiuet ; Ma. dixiite. 

tunc ) Deest in Ma. 

preveat ) Sang. , Cav. , Ma. prebeat. 
— , 54 lacramentalit iuoi ) Sang. , Cav. , Ma. lacrametilaUbui luis. 

fororem ) IU Verc. ; rell. furorem. 
— , 55 crimen ) Sang. crimint. Cav. Iransfert dixisul post furorcm. 

certam cautam ) IU Verc. ; rell. certa cauia. 

— , 56 ipsum — itrmotiem) Sang. ipso vanum inpropvrium pcrtis scr- 

menem. 

40 



Digitized by 



Google 



3 1 1 



NOTAt. CMTICAE 



3l2 



49 , 57 comencrat ) lU Ma. et Epor. ; rell. cognorcrai. 
— , 58 viginti ) IU Sang. ; rell. XX. 

calomnietur ) Ita Verc. et Epor. ; rell. calumnictur. 
— , 59 tt posse ) Sang. ti pottil. 

provare ) lta Sang. ; provari Verc. ; probare rell. 
— , 60 camphionii ) Sang campionis ; Cav. , Ma. , Epor. camphionrm. 
cauia ipta ) Verc. cautam; Sang. cauia ipto; deett in Cav.; 
Sang. contra ante decernatur iternm habet cauia ipia. Ma. 
omittit id ett per pugnam. 
Dei judicio ) Sang. Dei judicium ; Cav. ei judicium ; Ma. et 
Epor. ad Dei judicium. 

50 , 1 illa ) Deest in Verc. Ab hac voce incipit Sang. fol. XXIa. 
— , a culpavelis ) Ita Verc. ; culpabilem Epor. ; cutpabitit relt. 

— , 3 widrigild) Sang. werUgUd; Cav., scripturae vilio, ubi drigitd. 
— , 4 conponere conpellalnr ) Epor. habet lantum conp. 

CXCVIUI. 

Rubrica deest in Cav. et Ma. Pro vedua Sang. et Epor. vidua. 
— , 10 icrorem ) Sang. torurem. 

tuam ) Sang. et Epor. transferunl post fitiam ; Cav. Iiabet 
utroque loco. In Verc. verba aut — tuam aunt a secunda 
manu ; a qua eliamadjicitur alii (alii ad maritum). 
— , la Uveraverit ) Ita Verc. ; rell. liberaverit. 
— , 14 patrit aut fratrit regrtttam ) Sang. patrit regreua. 
— , i5 lororet ) Sang. torures. 

casam ) Ita Verc. ; rell. cata. 

aut fratrii ) Dno haec verba hoc loco solus babet Verc. 
— , 16 mortuus ) Sang. mortuot. 

— , 17 in cata) Ita Verc. ; in domo aut in domum rell. Hinc aulem 
incipit Sang. XXIb. 
unam ) lta Verc. ; rell. una. 
— , 18 a ) Ita , Italica forma , Verc. el Epor. ; ad rell. 
— , 19 aut curtii regi ) Ita Verc. ; aut curtem regii Sang. el Ma. ; 
aut cum curtt ( Epor. curtet ) regis Cav. et Epor. 
illam veduam ) Ita Verc. ; rell. ilta vidua. 
— , ao fratris ) Sang. fratrei. 
— , 31 in anlea ) Sang. in ante. 

morgincap ) Ita Verc. ; morgingab Sang. ; morgincapk Ma. ; 

morgaph Epor. ; morgincaput Cav. 
mephio ) Ita Verc. ; mefio Epor. ; nutfyo Sang. ; mrffio Ma. ; 
mttfio Cav. 

fadarfio ) Ita Verc. , Ma. , Epor. ; fadrin Sang. ; faiidin Cav. 
— , a3 ambolavit ) Sang. vtnerit. 
— , 34 mittatur ) Ita rectint Verc. ; rell. mittat. 

et aliai lorortt ) Sang. aliat lorwrei , omisao et ; Epor. cum 
aliai torortt ; Ma. cum aliit tororibui ; Cav. cum illii aliii 
tororibut. 

— , 35 loror unam ) Sang. sorur una. 

tollant ) Epor. tolla ; Cav. et Ma. tollat. 

unamquii ) Ita Verc. ; unaquit Sang. et Epor. ; unaquatque 

Cav. ; ut quatqut Ma. 
in antea ) Sang. in ante. 
— , 37 a partntit ) Cav. , Ma. , Epor. ad parenttt. 

Reliqua ) Ma. Rtliquam vtro. 
— , 38 fratrit) Sang. fratres. Mox a voce aequa incipit ejus codicis 
fol. XXIIa. Pro aequa tanciat Epor. atqua Untiae ; Cav. , 
Ma. et edd. aequaliter. 
— , 39 sicut — legitur ) Desunt haec in Ma. In Sang. acribitur cum 
adspiralione hedictum. 
tolam in catam ) Sang. sula , et omittit in casa. 
— , 3o ptr ttgtm ) Sang. per lege. 

heredis ) Ita Verc. ; rell. herts. 



CC. 



Ma. omiltit rubricam. Cav. habel mulierum. 

— , 37 mitle duceutos ) Ita Verc. ; mitte duocentut Sang. ; miitt du- 

ctntut Epor. ; milU ductnti Cav. ; CC ( omiaao M ) Ma. 
— , 38 et mundium sutceptrunt ) Deest in Verc. et Cav. 
— , 39 regi — aclorem ) Cav. regii et actorem. 
— , 4<> pocnam suprascriptam ) Ita Verc. ; rell. poena lupratcripla. 
— , 4 1 filiui de ipta) Cav. fitiot legitimot ex ipsa. 

mulierem ) Ita Vere. ; rell. muliere. 

habuerit ) In Cav. detunt verba habeant — non habutrit. 
— , 43 morgincap) Ita Verc. ; morgincaph Ma. et Epor. ; morgingab Sang. 

fadtrfio ) Sang. fadtrfyo. 

mortuat) Hinc incipit Sang. XXlIfe. 
— , 44 *P* a facuttai ) Verc. iptam facultai. 

dederunt ) Ma. et Epor. tradiderunt ; in Saog. initium vocis 
cum margine abscisnm est. 
— , 45 fueril ) Ita Verc. : futrunt Sang. ; futrint Epor. et Ma. ; ha- 

buerit Cav. % 
— , 46 fucultat ) Poil hanc vocem Cav. addit in inlegrum. 



CCI. 



Rubricam omitlani Cav. et Ma. Pro ocrisa Sang. • 

50 , 5o Si quii — muliertm ) Sang. Si quit puella aut muiier libcra ; 

Epor. Si quii putUam aut mutitrim liberam. 
quaUtit ) Ita Verc. ; quaUbit Epor. ; qualibtt relt. 
— , 5i occantonem) Ita Sang. el Vesc; ovciskmem Epor. ; occasionem 

aut occatione rell. 
occiierit ) Ita Verc. ; relL occiderit. 

miUe duccntot) Eadem hic lectionis varietaa ac superiore ea- 
pitulo, paginae vertu 37. 
— , 5i aut ad quem) Sang. aut ad quit; Cav. ad quot, et omittil aut. 
— , 53 pertenit ) Ita Verc. ; ptrtinuerit Epor. ; perUuet relL 
— , 54 habutrit ) Verc. fuerenL 
— , 55 tic tamen ) Deest ia Epor. 

— , 56 id ett volontariae ) Dersl in Ma. Ab bac vooe volonlariac in- 
cipit Sang. fol. XXUIa. 

CCII. 

51 , 1 per subpositam ) Ma. omittit ptr. 

— , 3 et de res ) Kpor. et ret ; Ma. et de reie ; Cav. et ue rebut. 
— , 3 ttceat) IU Verc. ; rell. liceat. 

parentet ) Ila Verc. ; parenlibut ejut Cav. ; pmrentibut rell. 
— , 4 purificare ) Sang. pureficare. 

per camphionem, id ttt) Sang. habere videtur eamfiontm. Im 
Verc. baec desunt; contra Ma. habel taalum aut per caem- 
phiontm. 

CCUI. 

— , 10 si filium non fuerint ) Ma. li fiUum ntm habmerit. 
parenlii ) lta Verc. ; partutes Sang. et rell. 

— ,11 potcttatem ) Verc. potettate ; deest in Cav. et Ma. 

CCIIU. 

— , i5 mulieri libere ) Sang. muliere, el oasitlit libtre. U Vere. ■ 

prima manu deerat libere tub. 
— , 16 viventem ) A liUeris ventem incipit Sang. XXIUfe. Cetenun 

Cav. et Ma. viventi; Epor. viventei. 
— , 17 arbitrium ) Sang. et Ma. arbitrio. Poat hane vocem Epor. , 

Cav. et Ma. addunt id est , quod minut probo. 
lilpmundia ) Ma. silmundia ; Epor. setbmundia. 
— , 18 ctrte ) Deett in Cav. 

— , 19 movilti ) 1U Verc. ; mobUei Sang. ; mutieru Epor. In Cav. 

ett de re mobUe et imrnobUt ; in Ma. de rtbut mobitibus et 

immobilibus. 

volontatem ) IU Verc. ; vohmtattm Epor. ; volntate rell. 
— , 30 ilUut ) Cav. ipsius. 
— , 31 aut ) Cav. seu. 

(XV. 

Rubricam omiltunt Cav. el Ma. 
— , a5 aldia aluna) Sang. haidiam alienam; Cav. et Ma. aldime alienar. 
matre ) Sang. matrem. 

— , 36 violentia ) IU VerC. et Epor. ; reil, viotenliam. 
— , 97 quadraginta ) lu Sang. ; rell. XL. 

CCVL 

In Cav. et Ma. deest rubrica. 
— , 3i tiberta aUena ) IU Verc. ; tiberta alunam Epor. ; libertam a- 
lienam Sang. ; libtrtat alienae Cav. ; tibtre aUtne Ma. 
qui ) Sang. , Cav. , Ma. quae. 
— , 33 XX ) Numeri nota abtcita eat in Sang. 

CCVU. 

Rubricam omittuut Cav. et Ma. 
— , 37 Si quit ) Hinc incipil codiois Sang. (blium XXUIU. 

CCVIH. 

In Verc. , Cav. el Ma. deest rubrica. Sang. habet De raptu. 
— , 4> atdiam ) Sang. pro more haldiam. 

— , 43 et sequens — fuerit ) IU Epor. ; in Sang. , Verc. et Cav. est 
aut pro et ante cui; praeterea Cav. omillil rl anle tequen* , 
et babet est pro futrit ; in Ma. ett et stqutnU domino aut 
pareutibus ejut UU cujui curtii fuerit. 

— , 45 extrahere ) Verc. extraere. 

— , 4^ quadragenla IU Sang. ; rell. XL. 

— , 47 rujus altlia est) Ila Verc-; hacc in Sang. legi nequeunt; Epor. 



Digitized by 



Google 



3.3 



ET VARIAE 



LECTIONES 



3i4 



cui aldia fitit; Ma. tvi /kert/ tibera; Cav. domino aut ad pa- 
rcntet tjut. 

CCVIUI. 

Cav. et Ma. rubricam omittunt. 
41 , 5a ct itquem — curtit ) Cav. tequenu domino aut partntibut tjut 
tt cujut illa curtit ; Ma. el icquc/Ui damiuo aul parcnUbut 
tjut iUe cujut curlit. 

— , 54 qui ) Male Cav. cui. 

antettctit ) Ita Verc ; rell. anttittltrit. 
vigiuti ) IU Saog. ; rell. XX. 
— , 55 ancUla ) Ab hac voco incipit Sang. XXllll*. 
futrit ) Epor. fuit. 

ccx. 

Hoc caput , praeter pauca verba in fine , in Sang. legi nequit. In 
Cav. et Ma. deeat rubrica. Pro eurtam Epor. curtc. 

— , 60 aldiam aui ) Deeat in Cav. 

59 , 1 tequetu dominut ) Ma. uquenti domino. 

— , 3 actar ) Male Cav. el Ma. auctor , frequenti errore. 

pro aldia — viginti ) Sang. pro more babet haldia. Item vi- 
ginii est ex Sang.; rell. XX. In iaeCav. babet tt pro an- 
cilla toUdot XX; Ma. pro anciUa componat talidoi vigiuti. 
In Epor. loens ita ae babet eonponat pro aldia loUdoi xl. 
dt tuit proprUi rtbut , «< pro andUa loUdot viginti. 

CCXl. 

Ordinem sequiatur, nottro judicio veriorem, qoem exbibent Sang. , 
Cav., Ma. in indice, Epor. et edd.; ia Verc. et in Ma. in 
Uxlu, boc caput aeqnenti postponilur Rnbricam babent 
Sang. el Verc. , aed in Sang. aola priorn rubrieae verba 
ex univerio capite legi poainnt Si quit uxorem. 
— , 9 tamque ) Cav. et tamqut. 

, 10 oecidantur ) Verc. et Epor. occidatur. 

— , 11 tic tamen ii ) Epor. et Ma. ti tamcn. 

ccm 

De aede hujua capilia confer nolata ad caput superiua. Rubricam 
a textn aejunctam eolus babet Epor. In Sang. ex hoc ca- 
pile legi ni| poleat, praeter ea quae rubricae loco damu* 
(cum bac leclionia varietale: u xorem pro osorem ; alio for- 
nicanttm pro alium forvigautem ) ; posl quae incipil ejus- 
dem codicis foliom XXVa. 

— - , 16 Si quii — potettatem) Codicem Epor. secati sumas, qui unus 

rubricam a textn sejunctam exbibel : Verc. babet Si quii 
cum oxortm tuam altum fomigantem inveneril Uberum aut 
icrvum , potcttattm ; Vercellensi consentinnl Cav. el Ma. , 
sed hic omittit aUum , ille babel tcrvum aut liberum. 
— , 17 ambot) Omittitur in Ma. 

CCXIII. 

Rubricam omiltunl Cav. et Ma. Ex hoc capite aibil in Sang. legi 
potest , praeter aliquas ex rubrica lilteraa. 
— , 33 miterit ) Cav. injccerit. 

— , 34 ptr pugnam ) Ita Vtrc. ; rell. per camphionem. 

ccxuu. 

Ex hoc item capile in Sang. nil legi poteat, praeler panca io iine. 
--, 3o contiUum) Ma. vohmtaU; Epor. voiuntau contiUo. L lerque co- 

dex mox omittit aut voluntaUm. 
— , 3i duxerit oxorem ) Epor. uxorem duxerit. 

conponat anagrip) ItaVerc; componat pro anagrip Ma.; < »«- 
ponat ut tupra anagrip Epor. ; companat parentumt ut tuma 
anagrae Cav. 
--, 33 et mundium) Hinc incipil Sang. XXV». 

eonvtntrit ) Post hanc vocem Verc. addil favial; deesl etiam 
in Sang. 

havet ) Ita Verc. ; haba Epor.; habet Saag. et Cav. ; in Ma. 
deest tt Itx havel. 
— , 34 tic tamtn ti ) Ita Epor. el Ma. ; ti lamcm Sang. ; jic tamen 
ut Cav. ; li tamen Verc. 

CCXV. 

In Cav. et Ma. deesl rubrica. Saag. habet tputuata. 
- , 38 vcduam ipomalam ) Sang. riduam ipuniatam. 

-,39 contegerit) Sang , Cav. et Ma. contigcrit. 



55 , 40 a paru ) Male Saog. , Cav. et Epor. ««" patrem. 

habit ) IU Verc. el Epor. ; rell. habet. 
— ,4» fuittU ) IU Verc. ; relL futrit. 
— , 4> tponto ) Sang. ipunto. 

ct ) Deeat in Vere. 
— , 4? ejui ) Deeat in Saag. et Epor. 
— , 44 habtrt videtmr ) Vere. habU. 

traditione ) Sang. et Ma. traditiontm. 
— , 45 eit ) Cav. fuit. 

CCXVI. 

Rubricam a Uxtn distiacUm habet Saag. et Epor. ; in Verc. cum 
inilio textus confnsa etl; deest in Cav. et Ma. In rubrica 
pott Si Epor. addil quit. Sang. habet Si haUiut uxortm 

libtra tulerit. 

— , 49 Si—fulfrtal) Verc. Si aldiut oxortftt libera tolerit cmjutcum- 

que fulfrtal. Sang. acribit Si haldiui — uxorem — fulfrea. 

Pro Ubera oxorem Ma. uxorem liberam , et fulfream pro 

fulfireal. Epor. habet fulfreae. 
— , 5o de ea ) Sang. dc ipta : atque inde incipit hujut codicit fol. 

XXVIa. 

et potUaquam fiUut habuerit) Ma. et potUaquam fiiiot habent ; 

Epor. poiteaquae fiUut habeni ; Cav. et potUaque fiUot de 

ea habeni et. 
— , 53 eam ) Verc. ea. 

recoUegere ) 1U Epor. ; reooUere Sang. et Verc ; rtcoUigere 

Cav. et Ma. 

voluertnt ) Saag. , Ma. et Epor. vohterint ; Cav. nohurint. 
reddant praetium ) Verc. reddat praetio. 
— , 55 quibut ) Epor. cujut. 

et mundium ejut fecU) Haec adtunt ia Verc. et Cav.; detunt 

in Sang. , Ma. et Epor. 
illa ) Deest in Verc. ; in Sang. cum margine periit. • 
— , 56 morginoap) IU Verc et Epor.; morgincapo Cav.; morgincaph 
Ma. ; morgingab Sang. 
aut aliquit de rebut ) Epor. aut dt rebut ; Ma. aut aUquo de 
rebui ; Cav. aut aliquibui rebut. 
— , 5; cum rebut iuii,ii aUquid) 1U Verc a prima manu: a manu 
recentiore aliqua ret pro aliquid. Sang. babet cum rebut tuis, 
ti aliquai ; Epor. cum rtbui , ti aUquai ; Cav. et Ma. cum 
rebut quat. 
— , 59 fuertnt ) IU Verc rell. fuerimt. 

patrit ) Sang. patrei ; Verc. patri. 
— , 60 paUmat dtmittant ) Verc et Cav. patri dimittant ( Verc. tU- 
mittat ). 

mundio ) IU Verc. ; rell. mumtium. 
53, ■ matrem ) IU Verc ; rell. matrt. 

torum ) Cav. iptorum. 
— , 3 voluercnt) IU Verc; rell. voluerint. Tnm Epor. omittit libcri. 

ccxvn. 

ln Cav. et Ma. deest rubrica. Pro toleril Sang. lul****, el omiltil 
maritut. Epor. babet maritum tulerit. 
— , 6 liberta ) 1U recU Epor. et Ma. ; libera Sang. , Verc. el Cav , 
perperam : nam libera fulfreal quae